دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران

بررسي مقايسه اي حافظه داستاني

در ميان دانشجويان رشته ادبيات و ساير رشته های دانشگاه تهران

فرزانه اتقايي- سارا شريفي يزدي

كارنوشت دانشجويي براي جامعه شناسی ادبیات

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دی 1386

طرح مسئله

با اختراع گوتنبرگ و گسترش متن مكتوب، نوع ارتباط بشر از شفاهي به كتبي تغيير يافت. اگر تا قبل از اين، بشر براي كسب اطلاعات نياز به حضور در جمع و دريافت آن از منبع شفاهي داشت، در اين دوران منبع اصلي دريافت اطلاعات، متن شد. اكنون انسان نياز به انزوا داشت زيرا مطالعه، سكوت را ميطلبيد. پس فردگرايي گسترش يافت و انسان از حالت پارهاي از قبيله درآمد و هر فرد خود قبيلهاي شد. اين تغيير عظيم با گسترش مطالعه به وقوع پيوست كه در نتيجهي آن يك انسان فرهيخته يك انسان مطالعهگرشد.

مطالعه نکردن یک پدیده اجتماعی است هر چند که ممکن است در دراز مدت به یک مسئله اجتماعی تبدیل شود، زیرا اگر فروپاشی اجتماعی یا آنومی اجتماعی را به عنوان یک مسئله اجتماعی در یک پیوستار علت و معلولی رسم کنیم در منتهی الیه این پیوستار عامل عدم آگاهی – که مطالعه می تواند منبعی برای آگاهی به حساب آید – به عنوان متغیر مستقل دراین پیوستار نقش ایفا می کند.

در این پژوهش « مطالعه نکردن» را به عنوان یک پدیده اجتماعی در نظر می گیریم یعنی محصول وکارکرد ساختارهای اجتماعی است و پدیده های اجتماعی اصولاً چند بعدی هستند و این ابعاد با همدیگر در حال تعامل و اثر پذیری هستند. هرچند که ساختار اجتماعی در سطح کلان مطرح است و مطالعه نکردن به سطح خرد برمیگردد ولی باید خاطر نشان کرد که سطوح خرد اجتماعی بدون در نظر گرفتن رابطه آن با سطح کلان جامعه برخوردار از یک نگاه علمی نمی باشد؛ لذا بررسی کاملاً علمی با در نظرگرفتن همه ابعاد در مورد این موضوع نیازمند تحقیق و پژوهشی جامع به روش پيمايشي با ابزار پرسشنامه است اين پژوهش با اين روش دورنگاهی جامعه شناختی به ((بررسي مقايسه اي حافظه ادبي در ميان دانشجويان رشته ادبيات و ساير رشته ها دانشگاه تهران)) دارد.

اين تحقيق در راستای پاسخگویی به سوالات زیر است:

تا چه میزان رشته تحصیلی بر حافظه داستانی دانشجویان موثر است؟

میزان مطالعه رمان در میان دانشجویان تا چه حد است ؟

برجسته ترین نويسندگان ایرانی و خارجی به تفکیک در ميان خوانندگان كدامند؟

دلایل مطالعه رمان از سوی خوانندگان چیست؟

شاهكارهاي ادبي از منظر خوانندگان کدامند ؟

دانشجویان چگونه كتاب مورد مطالعه خود را انتخاب مي كنند؟

جامعه شناسي خواندن

امروزه يكي از وجوه قابل توجه و بسيار مهم و پيچيده در حوزه جامعه شناسي ادبيات، «خوانش متن» است. «خواندن» در واقع مكالمه اي بين متن و فرامتن است. از ديدگاه «جامعه شناسي خواندن» همانقدر كه كار نويسنده و آفرينش هنري و ادبي او، كاري خلاق است، خوانش از سوي خواننده نيز به همان ميزان به خلاقيت نياز دارد. فرآيند «خوانش» پروسه اي فعال بين متن و ذهن خواننده است يعني ارتباطي تنگاتنگ بين توليد و دريافت اثر.
اثر ادبي ساختاري واحد ندارد تا همه مخاطبان از آن برداشتي واحد داشته باشند. بلكه ساختار حاكم برمتن چند وجهي است و اين چند بعدي بودن متن باعث خوانشهاي متفاوت و درپي آن تأويلهاي گوناگون ازمتن مي شود.
خوانش متن تنها محدود به دريافت پيام متن نمي شود. خوانش متن به معناي توانايي رمزگشايي و رمزخواني از جانب فرامتن است.

ذهن خواننده ذهني منفعل نيست. خواننده با توجه به پيش زمينه هاي ذهني و جهان نگري اش، با توجه به تجربيات آرزوها و انتظاراتش با متن برخورد مي كند. در واقع فرامتن، متن را همانطور مي خواند و درك مي كند كه خودش از متن انتظار دارد.

بدين ترتيب برداشت و تفسير هر خواننده از متن تنها و تنها مختص خودش است و هر متن به تعداد مخاطبان خود مي تواند خوانشهاي متفاوت داشته باشد.

لوسين گلدمن دراين مورد مي گويد: «خالق اثر هنري جمع است». در خلق يك اثر، مؤلف مي تواند يكي ازعوامل يا فاعلها باشد. فرامتن به اندازه نويسنده درخلق و آفرينش اثر نقش دارد. جامعه، مردم، تاريخ، فرهنگ، واقعيت زمانه، خوانندگان هر كدام به اندازه مؤلف در شكل گيري اثر دخيل و سهيم هستند.

ژاك دريدا «خواندن» را نوعي ساخت شكني مي داند. دريدا به دو نوع خواندن معتقد است. خواندن به شيوه كلاسيك كه به درك معناي ظاهري اثر مي انجامد و خواندن به شيوه ساخت شكنانه كه ما را به معناي پنهان اثر مي رساند. و از اين ديدگاه خواندن نوعي تأويل هرمنوتيك است. در حوزه هرمنوتيك هر معنايي نسبي است. معناي يگانه و تغيير ناپذير وجود ندارد. و هر متن برحسب خوانش هاي متفاوت معاني گوناگون دارد كه هيچ كدام معناي نهايي و قطعي نيستند.

تئوريهاي جامعه شناسي خواندن، محصول ادبيات مدرن و فرامدرن است. در ادبيات كلاسيك آنقدر نقش مؤلف و خالق اثر برجسته و غليظ بود كه ديگر جايي براي فرامتن و حتي متن باقي نمي گذاشت. حضور مؤلف در متن آنقدر پررنگ و واضح بود كه متن و فرامتن را درخود حل مي كرد. اما به تدريج در ادبيات مدرن و فرامدرن حركتي براي حذف مؤلف و درعوض برجسته كردن نقش فرامتن صورت گرفت. به طوري كه حكم به «مغلوبيت و مرگ خالق» اثر هنري و ادبي داده شد.

رولان بارت با تئوري «مرگ مؤلف» خود، در واقع خواننده را به عنوان يك نيروي خلاق دوباره احياء كرد، كه نه تنها قدرت دخل و تصرف درمتن را دارد بلكه گاه جاي مؤلف را هم اشغال مي كند.
تئوري مرگ مؤلف نوعي اقتدارشكني است. اقتداري كه در ادبيات كلاسيك از آن مؤلف و خالق اثر بود. و امروزه در ادبيات مدرن يا فرامدرن، اين اقتدار و قدرت از آن فرامتن است.

ژاك دريدا به عنوان يكي از تئوريسين هاي ادبيات پست مدرنيستي، دراين مورد مي گويد: «هر متن به تعداد فرامتن هاي خود مؤلف دارد. و به تعداد فرامتنها تفسير و معني. بنابراين فرامتن به اندازه نويسنده درنقاط ضعف و قوت متن دخيل است و به اندازه او مسؤول است. (روز نامه ایران – 6/10/1381)

فرضیات تحقیق

1- به نظر می رسد بین رشته تحصیلی پاسخگویان و حافظه داستانی دانشجویان رابطه وجود دارد .

2- به نظر می رسد توصیه متخصصان عمده ترین نقش را در انتخاب کتاب از سوی دانشجویان دارد.

3- به نظر می رسد بدست آوردن تجربه های جدید اصلی ترین دلیل مطالعه رمان از سوی دانشجویان است .

روش تحقیق

روش تحقیق به کار گرفته شده در این پژوهش روش توصیفی از نوع پیمایشی است. ابزاری که در پژوهش حاضر به منظور گردآوری و اندازه گیری اطلاعات به کار رفته است پرسشنامه می باشد, که حاوی 13 سئوال (6 سوال باز و 7 سوال بسته) است. جامعه آماری این تحقیق شامل کلیه دانشجویان رشته هاي پزشکی- فنی- علوم انسانی وادبیات دانشگاه تهران است که بر اساس جدول مورگان حجم نمونه ی این تحقیق برای هر یک از دانشجویان رشته های فنی 25 نفر.دانشجویان رشته های پزشکی 25 نفر. دانشجویان رشته های علوم انسانی 25 نفر و دانشجویان ادبیات این دانشگاه 50 نفر می باشد و این افراد به روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب گردیده اند . به این صورت که پرسشنامه های هر گروه تحصیلی را در چند کلاس مختلف میان دانشجویان پخش گردید.

در این تحقیق به منظور تجزیه و تحلیل داده ها, از آمار توصیفی و استنباطی استفاده شد و پس از کشیدن جداول فراوانی و درصدهاي فراوانی و ارائه نتیجه گیری هر جدول به صورت جداگانه، میان شاخص تحصیلات با سوالات پرسشنامه از طریق آزمون خی 2 ارتباط برقرار گردید.و در نهایت به صورت جداگانه به صورت کلی به تحلیل وتفسیرسوالات پرسشنامه با توجه به فرضیات تحقیق تحقیق پرداخته شده است.

جداول و یافته های تحقیق

1- جنس :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	زن	79	61.2	61.7	61.7
	مرد	49	38.0	38.3	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- 61.7% از پاسخگویان زن و 38.3 % از پاسخگویان مرد هستند.

2- ميزان تحصيلات :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	دانشجوي ليسانس	73	56.6	57.0	57.0
	دانشجوي فوق ليسانس	27	20.9	21.1	78.1
	دانشجوي دكتري	27	20.9	21.1	99.2
	Total	128	99.2	100.0	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- 57% از پاسخگویان دانشجوی لیسانس و 21.1از پاسخگویان دانشجوی فوق لیسانس و 21.1 از پاسخگویان دانشجوی دکتری بوده اند.

3- رشته تحصيلي :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	فني	25	19.4	19.5	19.5
	پزشكي	26	20.2	20.3	39.8
	علوم انساني	25	19.4	19.5	59.4
	ادبيات	52	40.3	40.6	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- رشته تحصیلی 19.5 از پاسخگویان فنی بوده است و 20.3 آنها در رشته پزشکی و 19.5 از پاسخگویان در رشته

علوم انسانی و 40.6% از پاسخگویان در رشته ادبیات تحصیل می کردند.

4- وضعيت اشتغال :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	1	.8	.8	.8
	شاغل	23	17.8	18.0	18.8
	بيكار	101	78.3	78.9	97.7
	3.00	2	1.6	1.6	99.2
	8.00	1	.8	.8	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- 18% از کل پاسخگویان شاغل و 78.9 % از پاسخگویان بیکار بوده اند.

5- ميزان مطالعه در هفته :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	4	3.1	3.1	3.1
	1-5	15	11.6	11.7	14.8
	5-10	29	22.5	22.7	37.5
	10-15	23	17.8	18.0	55.5
	15-20	9	7.0	7.0	62.5
	20-25	14	10.9	10.9	73.4
	25-30	11	8.5	8.6	82.0
	30-35	15	11.6	11.7	93.8
	35-40	8	6.2	6.3	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- اکثریت افراد با آمار 22.7% بین 10- 5 ساعت در هفته مطالعه می کنند و کمترین تعداد افراد

با آمار 6.3 % از پاسخگویان بین 40-35 ساعت در طول هفته مطالعه می کنند.

6- ميزان مطالعه رمان در هفته :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	15	11.6	11.7	11.7
	0	37	28.7	28.9	40.6
	1-4	41	31.8	32.0	72.7
	7-10	9	7.0	7.0	79.7
	10-13	9	7.0	7.0	86.7
	13-16	5	3.9	3.9	90.6
	16-19	5	3.9	3.9	94.5
	19-22	1	.8	.8	95.3
	22 به بالا	5	3.9	3.9	99.2
	300.00	1	.8	.8	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- اکثریت افراد با آمار 32% بین 4-1 ساعت در طول هفته به مطالعه رمان اختصاص می دهند و 11.7 % از

آنها در طول هفته اصلا رمان نمی خوانند.

7- به چه دلایلی رمان می خوانید؟

الف) شباهت محتواي برخي رمانها با زندگي شخصي خود :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	117	90.7	91.4	91.4
	1.00	10	7.8	7.8	99.2
	Total	128	99.2	100.0	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- تنها 7. 8 % از پاسخگویان به علت شباهت داشتن برخی رمانها با زندگی شخصی خود رمان می خوانند

ب) بدست آوردن تجربه هاي جديد :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	89	69.0	70.1	70.1
	1.00	38	29.5	29.9	100.0
	Total	127	98.4	100.0
Missing	System	2	1.6
Total		129	100.0

- 29.9% از پاسخگویان برای بدست آوردن تجربه های جدید رمان می خوانند.

ج) آشنا شدن با دنيا و شخصيتهاي جديد:

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	90	69.8	70.9	70.9
	1.00	37	28.7	29.1	100.0
	Total	127	98.4	100.0
Missing	System	2	1.6
Total		129	100.0

- 29.9% از پاسخگویان بخاطر آشنا شدن با دنیا و شخصیت های جدید رمان می خوانند.

د) سفارش ديگران به خواندن رمان :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	97	75.2	75.8	75.8
	1.00	31	24.0	24.2	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

24.4% از پاسخگویان به دلیل سفارش دیگران به خواندن رمان این کتابها را می خوانند.

ه) سرگرمي و وقتگذراني :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	97	75.2	75.8	75.8
	1.00	30	23.3	23.4	99.2
	10.00	1	.8	.8	100.0
	Total	128	99.2	100.0
Missing	System	1	.8
Total		129	100.0

- 23.4 % از پاسخگویان به دلیل سرگرمی و وقت گذرانی به مطالعه رمان می پردازند.

و) دور شدن از دنياي واقعي :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.00	100	77.5	78.7	78.7
	1.00	27	20.9	21.3	100.0
	Total	127	98.4	100.0
Missing	System	2	1.6
Total		129	100.0

- 21.3 از پاسخگویان به خاطر دور شدن از دنیای واقعی رمان می خوانند.

ساير موارد با ذكر نام :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	5	3.9	3.9	3.9
	0	115	89.1	89.1	93.0
	1	9	7.0	7.0	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- فقط 7 از پاسخگویان به دلایل دیگر غیر از موارد ذکر شده رمان می خوانند.

8- چگونه و بر چه اساسی کتاب مورد مطالعه خود را انتخاب می کنید؟

الف ) انتخاب شخصي :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	3	2.3	2.3	2.3
	0	111	86.0	86.0	88.4
	1	15	11.6	11.6	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- 11.6% از پاسخگویان بر اساس انتخاب شخصی کتاب مورد مطالعه خود را انتخاب می کنند.

ب) توصيه دوستان :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	1	.8	.8	.8
	0	87	67.4	67.4	68.2
	1	41	31.8	31.8	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- 31.8% از پاسخگویان براساس توصیه ی دوستان کتاب مورد مطالعه خود را انتخاب می کنند.

ج) توصيه متخصصان (اساتيد - مشاوران-وبلاگ و رسانه ها (

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	1	.8	.8	.8
	0	115	89.1	89.1	89.9
	1	13	10.1	10.1	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- 10.1% از پاسخگویان براساس توصیه ی متخصصان مانند ( اساتید- مشاوران-

وبلاگ ورسانه ها ) کتاب مورد مطالعه خود را انتخاب می کنند.

د) نويسنده-مترجم-انتشارات :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	1	.8	.8	.8
	0	87	67.4	67.4	68.2
	1	41	31.8	31.8	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- 31.8% از پاسخگویان براساس نام نویسنده- مترجم- انتشارات کتاب مورد مطالعه

خود را انتخاب می کنند.

ه) عنوان-موضوع :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	1	.8	.8	.8
	0	89	69.0	69.0	69.8
	1	39	30.2	30.2	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- 31.8% از پاسخگویان براساس عنوان و موضوع . کتاب رمان مورد مطالعه خود

را انتخاب می کنند.

و) نيازهاي شخصي (رشته و ترجيحات كلاس)

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	1	.8	.8	.8
	0	114	88.4	88.4	89.1
	1	14	10.9	10.9	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- 10.9% از پاسخگویان براساس نیازهای شخصی خود کتاب مورد مطالعه خود را انتخاب می کنند.

ز) ساير موارد با ذكر نام :

		Frequency	Percent	Valid Percent	Cumulative Percent
Valid	.	11	8.5	8.5	8.5
	0	115	89.1	89.1	97.7
	1	3	2.3	2.3	100.0
	Total	129	100.0	100.0

- فقط 2.3% از پاسخگویان به دلایل دیگر غیر از موارد ذکر شده کتاب مورد مطالعه خود را انتخاب می کنند.

1- میزان تحصیلات دانشجویان: (برحسب رشته تحصیلی)

			رشته تحصيلي				Total
			فني	پزشكي	علوم انساني	ادبيات
ميزان تحصيلات	دانشجوي ليسانس	Count	18	5	10	40	73
		% within رشته تحصيلي	72.0%	19.2%	40.0%	76.9%	57.0%
	دانشجوي فوق ليسانس	Count	7	0	9	11	27
		% within رشته تحصيلي	28.0%	.0%	36.0%	21.2%	21.1%
	دانشجوي دكتري	Count	0	21	5	1	27
		% within رشته تحصيلي	.0%	80.8%	20.0%	1.9%	21.1%
Total		Count	25	26	25	52	128
		% within رشته تحصيلي	100.0%	100.0%	100.0%	100.0%	100.0%

57% پاسخگویان دانشجوی لیسانس اند .

21% پاسخگویان دانشجوی فوق لیسانس اند .

21% پاسخگویان رادانشجویان دکتر شامل می شوند .

77% دانشجویان لیسانس رشته ی تحصیلی اشان ادبیات است.

36% دانشجویان فوق لیسانس رشته ی تحصیلی اشان ادبیات است.

52% دانشجویان دکترا رشته ی تحصیلی اشان ادبیات است.

2- وضعیت اشتغال دانشجویان: (برحسب رشته تحصیلی)

			رشته تحصيلي				Total
			فني	پزشكي	علوم انساني	ادبيات
	شاغل	Count	0	2	9	12	23
		% within رشته تحصيلي	.0%	7.7%	36.0%	23.1%	18.0%
	بيكار	Count	25	24	14	38	101
		% within رشته تحصيلي	100.0%	92.3%	56.0%	73.1%	78.9%
Total		Count	25	26	25	52	128
		% within رشته تحصيلي	100.0%	100.0%	100.0%	100.0%	100.0%

79% پاسخگویان بیکارند .

100% کسانی که رشته تحصیلی شان فنی است بیکارند.

92% کسانی که رشته تحصیلی شان پزشکی است بیکارند.

73% کسانی که رشته تحصیلی شان ادبیات است بیکارند.

56% کسانی که رشته تحصیلی شان علوم انسانی است بیکارند.

3- در هفته چند ساعت رمان می خوانید ؟ (برحسب هر رشته تحصیلی)

رشته تحصيلي				Total
فني	پزشكي	علوم انساني	ادبيات