دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

روابط
اجتماعي و
خلقيات مثبت
ايرانيان از
نگاه مورگان
شوستر

عليرضا
كيانفر

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقيات مثبت
ايرانيان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر
1387

نام
كتاب خلاصه
شده:

اختناق
ايران
Strangling of Persia

اثر:
مورگان شوستر  W. Morgan Shuster

ترجمه:
ابوالحسن
موسوي شوشتري

سال
انتشار چاپ
پنحم: 1362

انتشارات
صفي عليشاه،
تهران

مقدمه

ايران در
طول تاريخ پر
فراز و نشيب
خود همواره با
مسئله
خارجيان
استعمارگر و
استثمارگر مواجه
بوده است، روش
اين
استعمارگران
به اين صورت
بوده كه مانند
صيادي كه مرغي
شكار مي كند برايمان
دام پهن مي
كردند، طعمه
مي گذاشتند، ناز
و نوازشمان مي
كردند، وعده
هاي دلفريب مي
دادند، خوش خدمتي
مي نمودند تا
آنكه به
هدفشان مي
رسيدند و اسيرمان
مي ساختند.

در بين
خارجيان
تعداد انگشت
شماري نيز
هستند كه از
اين قاعده
مستثني مي
باشند، به
گفته جلال
الدين حسيني
مؤيدالاسلام
مدير روزنامه
حبل المتين:

«خدمتي كه
دو رادمرد
بزرگ، اول
علامه مستشرق
همدرد انسانيت
و محب ايران
پروفسور
ادوارد براون
مؤلف كتاب-
انقلاب ايران-
و ديگري مستر
شوستر آمريكايي
مؤلف كتاب-
اختناق ايران-
از راه حقيقت
جويي و انصاف
نوردي به قوه
خامه خود به
ايران نمودند
با يك ميليون
قشون مسلح،
ايرانيان را
حاصل
نتوانستي
آمد.» (ص 2)

هدف
مورگان شوستر
از تأليف كتاب
اختناق ايران
كه در باره
اتفاقات مدت
هشت ماه
اقامتش در ايران
نوشته است
واقعه نويسي و
بيان صفات و
خصلتهاي ملت
ايران نبوده
بلكه مقصود
حقيقي اش پرده
برداشتن از
رفتار و كردار
سياستمداران
انگليسسي و
روسي كه هر يك
به نحوي در
امور اين كشور
مداخله مستقيم
داشتند بوده
است اما وي
براي نيل به
اين منظور
خواه ناخواه
با خصوصيات
ايرانيان
مواجه بوده
است كه از نظر
وي عمدتاً به
دو گروه تقسيم
شده اند يكي
آن گروه كه
جاده صاف كن
مداخلات
اجانب در امور
مملكت بودند و
به تعبيري
خيانت پيشه و
حقوق بگير
خارجي به حساب
مي آمدند و
ديگري گروهي
كه شامل وطن
پرستان مي
شدند و در
مقابل
خارجيان و
عوامل داخلي
شان موضع داشتند.

مسير
سفر و
همراهان: مورگان
شوستر و
همراهانش كه
شانزده نفر مي
شدند از طريق
پاريس، وين،
استامبول،
باطوم و باكو
در تاريخ هفتم
ماه مه 1911 وارد
بندر انزلي و
پس از چند روز توقف
در رشت در روز 12
مه 1911 12 جمادي
الاول سال 1329 به
مهرآباد
تهران
رسيدند، چهار
نفر از
همكاران شوستر
كه همراه او
بودند عبارت
بود از: شارل
لكاسكي، رالف
هيلر، بروس
ديكي و كرنر.

انگيزه
سفر: سفر شوستر
به ايران به
تقاضاي دولت
ايران و
موافقت دولت
آمريكا براي
سرپرستي و نظم
دادن به وزارت
ماليه بود،
شوستر اين
كتاب را پس از
هشت ماه اقامت
در ايران و
بازگشت به
آمريكا بر
اساس
ياداشتهاي روزنه
اش تأليف
نموده است.

توضيحاتي
در باره كتاب

كتاب
اختناق ايران
را به چهار
قسمت مي توان
تقسيم نمود:
دو قسمت آن در
بيان مظالم روس
و انگليس، يك
قسمت در
مظلوميت
ايرانيان و اثبات
قابليت و
لياقت آنان
براي آزادي و
حكمراني بر
وطن آبا و
اجدادي خويش و
يك قسمت هجو
مليح بزرگان
ايران و برخي
عادات
ناپسنديده و
اخلاق
ناستوده
گروهي از
ايرانيان است.

اين
كتاب داراي 564
صفحه كه شامل:

مقدمه
64 صفحه اي به
قلم فرامرز
برزگر و
اسماعيل
رائين.

تقريظ
سه صفحه اي به
قلم جلال
الدين حسيني
مؤيدالاسلام
مدير روزنامه
حبل المتين.

ديباچه
هشت صفحه اي و
تمهيد دو صفحه
اي به قلم ابوالحسن
موسوي شوشتري
جزايري مترجم
كتاب.

مقدمه
36 صفحه اي به
قلم مورگان
شوستر
نويسنده كتاب.

دوازده
باب كه
مجموعاً 310
صفحه و در هر
باب به موضوعات
مختلفي
پرداخته شده.

ضميمه
135 صفحه اي كه
شامل قانون
اساسي، متمم
قانون اساسي،
معاهده 1907 بين
روسيه و
انگلستان در باره
ايران و
موضوعات ديگر
مي باشد.

تقسيم
بندي
اخلاقيات
ايرانيان در
اين كتاب

آنچه
را كه تحت
عنوان- روابط
اجتماعي و
خلقيات مثبت
ايرانيان- از
كتاب- اختناق
ايران- مي توان
استخراج كرد،
صفات شخصي و
احساسات قلبي
اايرانياني
است كه با
نويسنده اين
كتاب در رابطه
بوده اند و
شامل موارد
زير مي گردد:

1-
مهمان نوازي: ايرانيان
با خارجيان،
ايرانيان با
يكديگر.

2-
اصلاح طلبي: علاقمندي
ايرانيان به
رشد و پيشرفت،
آمادگي ايرانيان
جهت همكاري با
خارجياني كه
براي اصلاحات
قدم برمي
دارند،
همكاري
ايرانيان با يكديگر
جهت ترقي.

3-
استقلال
خواهي:
علاقمندي جهت
رهايي از زير
يوغ استعمار،
آمادگي براي
انجام امور
اجرايي بدون دخالت
دو دولت
استعمارگر،
تقاضاي
همكاري از دولت
بي طرف.

4-
آزاديخواهي:
انتقاد
روزنامه ها از
مسئولين امور،
برملا كردن
نقاط ضعف و
خطاهاي
صاحبان مقام.

5-
وطن پرستي:
داشتن عرق ملي
نسبت به كشور،
مخالفت با
سياستهاي
خارجي كه در
كشور ما
هدفهاي
استعماري
داشتند.

6-
شهامت: مقاومت
در برابر زور،
تسليم نشدن در
برابر
تقاضاها و
توقعات و
دستورات بي
جاي دولتهاي
مداخله گر.

7-
متانت: نداشتن
تعصب كور،
احتراز از
خصلت خودبزرگ
بيني، اعتراف
به اينكه
ديگران از وي
بيشتر و بهتر
مي دانند،
مشورت كردن با
ديگران براي
انجام كارها.

8-
لياقت: به
خوبي از عهده
انجام وظايف
برآمدن، استعداد
در يادگيري
زبانهاي
خارجي،
گذراندن
مدارج تحصيلي
به نحو احسن.

9-
اعتماد:
اعتماد به
يكديگر،
اعتماد به
خارجيان.

10-
از خود
گذشتگي:
جانبازي در
راه رسيدن به
اهداف ملي، به
جان خريدن
خطرها براي
حفظ
دستاوردهاي
انقلاب مشروطه.

بحث
اصلي

1-
مهمان نوازي:

«قبل
از آنكه
بارهاي
سفرمان را
بگشاييم هر روز
دسته دسته
مردم از هر
طبقه و هر صنف
براي ملاقات
ما مي آمدند و
تا دو ماه همه
روزه از صبح
تا ديري از شب
آن ملاقاتها
جاري بود و
هيچ تخفيفي در
آن ملاقاتها
مشاهده نشده و
بيشتر اوقات
ما در گفت و
شنود با
ملاقات
كنندگان
مصروف بود و
به واسطه آن
ملاقاتها
ذخيره اي
قيمتي از
حالات و كيفيات
مملكتي براي
ما حاصل گشت،
به ما گفتند كه
ايشان مردمان
معزز و محترمي
مي باشند و
اگر موقع و
وقت به آنها
داده نشود كه
راههاي كار و
خيالاتشان را
اظهار بكنند
كه حوائج دولت
چيست و به چه
طريق بايد
اقدام كرد كه
تجديد تشكيل و
استحكام امور
دولت حاصل شود
ايشان به
نهايت درجه
رنجيده و
پيشرفت كار
شاق خواهد شد.»
( ص 68)

2-
خونگرمي و خوش
سفري

«در
انزلي با شخص
ايراني مكرم
محترمي به نام
هرمز خان
ملاقات كرديم
كه او را دولت
ايران براي
استقبال و
راهنمايي و
خبردادن از
ورود ما معيين
كرده بود،
هرمز خان كارت
ويزيت خود را
كه در آن
تربيت و تعليم
يافته آمريكا
نوشته شده بود
به ما داد،
انگليسي هم
حرف مي زد و
بسيار ساعي
بود كه وطنش
ايران در دل
ما اثر مقبولي
نموده و در
نظر ما پسند
آيد، صحبت و
آواز
خوانيهاي
هرمز خان ما
را از خستگي و
كسالتي كه از
آن راه عارض
مي شد خلاص مي
كرد و اگر به
واسطه مسافرت
ساعات پي در
پي در صحراهاي
گردخيز بي
گياه آثار
خستگي در چهره
ما احساس مي
نمود كوه
بعيدي را نشان
داده و توجه
ما را به قدرت
و محسنات
طبيعي و صنايع
ايزدي منعطف
مي گردانيد كه
چگونه آن كوه
را براي افاده
به مسافرين
جلوه داده
است...» ( ص 70)

3-
پافشاري و
مداومت

«همان
روز به شخصى
معرفى شدم كه
از عزيزترن و
بهترين
دوستان
صميمانه و
صادقانه اى
بود كه آمريكائيها
در مدت
توقفشان در
ايران پيدا
كرده بودند،
شخص مزبور
ارباب كيخسرو
تاجر محترم
زردشتى بود كه
در خارجه تحصيل
كرده و به
ايران مراجعت
نموده بود،
ارباب كيخسرو
با ملتيان
همدست شده و
از طرف
زردشتيان ايران
در دوره دوم
مجلس به سمت
وكالت منتخب
شده بود،
ارباب مزبور
نمايندده
زردشتيان طهران
تاجرى ملاك و
جذاب القلوب و
محبوب عامه بوده
و مهارت تامي
در زبان
انگليسي
داشت، از آن
تاريخ به بعد
در مواقع
امتحان و
معارك خطرناك
هيچ تزلزلى در
رأي راسخ و
جرأت ثابتش
راه نيافت، از
اول وهله كه
با او ملاقات
كردم وعده كرد
كه هر قدر
بتواند مرا
معاونت نمايد،
از آن روز تا
وقتيكه از
ايران خارج
شديم، هيچ وقت
از اوقات
شبانه روزى از
پيشرفت مقاصد
و اصلاحات
امور ما
كوتاهى
ننموده و
هميشه براي حمايت
مأمورين
ماليه
آمريكايي
مستعد و در مساعدت
با ما از
هرگونه حملات
دفاع مي
نمود.» ( ص 72)

4-
شجاعت

«با اينكه
به موجب قانون
مشروطيت
آزادى كلي به
جرايد و
مطبوعات داده
شده بسيار
اتفاق مي
افتاد كه اكثر
اوقات وزير داخله
يك يا چند
جريده طهران
را به واسطه
اينكه از امور
و مقاصد دولتى
تنقيد مى
نمودند توقيف
مي كرد ولي
چيزي نمي گذشت
كه مديران
دلير و مبرم،
به انواع
مستمسكها،
اجازه اشاعه روزنامه
خود را گرفته
و باز جرائد
را جارى مى نمودند،
روزنامه هائى
كه در آن زمان
در طهران معتبر
و محل اعتنا
بود يكي
روزنامه-
استقلال- بود
زبان و حامى
پارتى
اعتدالى مجلس
بود و ديگر
روزنامه-
ايران نو- كه
طرفدار حزب
دمكرات بود
ولى روزنامه
دومى بهترين و
بيباكترين
روزنامه اي
بود كه در
ايران انتشار
مى يافت، اين
جريده خدمات
خالص و مفيد
به مأمورين
ماليه نمود.» (
ص 74)

5- اصلاح
طلبي

«بيست و
دوم مه (بيست و
دوم جمادي
الاول 1329) رئيس تشريفات
وزارت خارجه
ما را به
ادارجات
موقتى كه در
دربار براي ما
مرتب نموده
بودند راهنمايي
كرد، در آنجا
معاون وزير
ماليه و بعضي
اعضاي ساير
ادارات به ما
معرفي و مقدار
زيادى چاى و
سيگارت صرف
شد، هريكي از
صاحب منصبان
خواهش داشتند
كه تا مدت
مديدى با ما
سلسله ملاقات
دوستانه جاري
داشته باشند،
بدين غرض كه
تشكيل و نظم
اداره را به
عقيده خود با
حسن وجود براي
ما شرح دهند و
هم اظهار
اطلاع و معرفت
نموده و توضيح
دهند كه چگونه
ضروريات موقع
و وقت را
فهميده و
ملتفت شده و
دولت در مهيا
نمودن پول كه
براي
گردانيدن
ماشين آلات و
ادارات مانند
روغني است،
براي خود و
ساير
مستخدمين ادارات
مستأصل شده
است. (ص 75)

6- عدم همكاري
با مفسدين
قدرتمند

«
ممتازالدوله
وزير ماليه به
عناوين ممكنه
به ما معاونت
نمود و تا
درجه اي در
شروع به كار مستقل
شده بوديم كه
در بيست و سوم
مه (بيست و سوم جمادي
الاول 1329) يعني
پانزده روز پس
از ورودمان بحران
كابينه شروع و
مشاراليه
مستعفي گشت، چندى
بعد معلوم شد
كه سپهدار
رئيس
االوزراء و
وزير جنگ
احساس كرده
بود كه وزير
ماليه در
امضاى چك و بروات
دولتي به آن
اندازه كه
ايشان متوقع و
لايق شأن
وزيرى مي
دانستند
اختيار و بى
پروائى نداشت.»
( ص 75)

7- روحيه ضد
استعماري

«آخرالامر
والاحضرت
نايب السلطنه
در موقعى بين
گفتگو
پرسيدند كه
آيا براى
ملاقات
سفارتين روس و
انگليس
خواهيد رفت؟
چون خيال
مذاكره و شرح
و بسط آن مبحث
نازك را
نداشتم به
طريقه مشرق
زمينان جواب
دادم كه
عجالتأ مشغول
نظم و ترتيب
اثاث البيت و
به امور خانه
خود بسيار
گرفتار و به
نوشتن و تدوين
قانون اصول
ماليات
مشغولم كه به
كابينه و مجلس
پيشنهاد
نمايم، بعد از
همه آنها در
يكى از جلسات
كابينه كه اكثر
اوقات مدعو مى
شدم وزير امور
خارجه ايران كه
شخص ثميني بود
و محتشم
االسلطنه لقب
داشت در حضور
اعضاي كابينه
با كمال متانت
و معقوليت اين
صحبت را به
ميان آورد كه
نمايندگان
دول اجنبيه
مقيم طهران
نمي دانند چرا
شما به ملاقاتشان
نرفته ايد؟ و
خيلي متحيرند
كه آيا سبب آن
چيست؟ و نيز
گفت بلژيكيها
و فرانسويها و
ساير اجانب كه
براى ملازمت
به ايران آمده
اند هميشه به
ملاقات سفرا
رفته و
اينگونه
ملاقاتها را
موجب ازدياد
احترام و قدر
و منزلت خود
مى شمارند،
ديپلوماتها
نمي توانند
ملتفت شوند كه
آمريكاييها
چرا رعايت اين
نكته را نمي
نمايند؟ من در
جواب گفتم:
عالى حضرتا!
در اين سئوال
پيچيده دقيق
نكته و
حكمتهاى
بسيارى است،
قبل از اينكه
نكات مزبوره
را بيان نمايم
مي خواهم
سئوالى بكنم
كه آيا من
صاحب منصب و
مأمور دولت
ايران نيستم؟
اگر هستم آيا
نبايد به رسوم
و قوانين
معموله عمل
نمايم؟

بعد قدري
در آن باب بحث
و مذاكره شد
تا اعضاي كابينه
راضى شده
تصديق و اظهار
نمودند كه به
هيچ قسم و
عنوان مجبور
نمي باشيد كه
سبقت و مبادرت
در اين ملاقات
نمائيد زيرا
كه حقيقتاً اين
سبقت و
پيشدستى در
ملاقات بر
خلاف رسوم معموله
مملكت است،
اعضاي كابينه
از آن خيال و
اظهار من
مسرور شده و
تمجيد كردند
كه چگونه يك نفر
اجنبى اين طور
با خلوص و
صداقت خود را
از اعضاء دولت
ما دانسته، نه
مثل سايرين كه
فقط به ملاحظه
منافع شخصى
مراعات اين
نكات را
فراموش مى
نمايند.

اكنون كه
آن مذاكرات را
به خاطر مى
آورم بيشتر
محظوظ و
خوشوقت مي
گردم، وقتيكه
وزير مختارهاي
روس و انگليس
ملتفت شدند كه
خيال پيشنهاد
كردن قانونى
براى اجراء به
مجلس دارم،
هواخواهان و
كسانى را كه
در تحت حمايت
و عاطفت دولت
روس بودند
علانيتاً و
صراحتاً
تهديد كردند
كه قانون مرا
كشته (يعنى به
واسطه مخالفت
و ضديت بكلى
بى اثر و بى
نتيجه كرده) و
يا اقلاً ضعيف
و خنثى خواهند
نمود، ولي زود
ملتفت شده و
دانستند كه
غالب وكلاء در
ظرف سه هفته
معاشرت با ما
به درجه اى
مساعدت در
پيشنهادها و
اعتماد به
اظهارات ما
نموده اند كه
باعث مزيد
حيرت و تعجب
ديپلوماتها
گرديد،
مشاهده آن
حالت براى
ديپلوماتهاى
مزبوره منظره
بسيار هولناك
و وحشت انگيزى
بود كه يك نفر
اجنبى كه
بالنسبه به
ايشان اجنبيت
تامه دارد
بدون اينكه
اول زمين ادب
ايشان را
بوسيده باشد
چگونه با كمال
اقتدار راه رفته
و كار مي كند.» (
ص 84)

«من خيال
داشتم كه بعد
از تصفيه و
ترتيب امور لازمه
از قبيل اعلان
رسمي دولت در
تعيين امور و
مراتب خدمات
دولتي هر يك
از ما به
ملاقات ديپلوماتهاي
اجانب برويم
ولي آن
ديپلوماتهاي محترم
از روز اول
ورود ما به
طوري هياهو و
همهمه كرده و
تزلزل و تردد
در تمام دواير
افكنده بودند
و به درجه اي
توجه عوام را
به طرف اين
امر جلب نموده
و مسئله
مزبوره را به
طوري به نقطه
نازك و دقيق رسانيدند
كه اگر آنوقت
به آن امر
راضي شده بودم
آن وقع و
اهميت آخري را
كه براي حصول
اعتماد و
اعتبار ملت
ايران كه خيلي
گول خورده و
شك زده بود
نسبت به خود
تحصيل نموده
بودم از دست
مي دادم ... اگر
مغلوب آن
آنتريكها شده
و تن در داده
بودم به واسطه
آن عمل جزئي
همدردي حقيقي
و معاونت
ايرانيان را
از دست مي
دادم.» ( ص 86)

8- بيداري و
آگاهي

«در خلال
اين حال و
بازيچه هاي
فوق ايرانيها
به كلي بيكار
و معطل نمانده
و از خواب
بيدار شده بودند
و چند مرتبه
چشمهاي خود را
به هم ماليده
و حواس خود را
تيز جمع كرده
و مي گفتند كه
يك فرنگي با
ما هست كه
انشاالله
احكام
سفارتخانه هاي
اجانب را
متابعت نكرده
و فرامين آنان
را اطاعت نمي
كند، بياييد
تا معاونتش
نماييم.» ( ص 86)

9-
علاقمندي به
قانون

«در هنگام
مسافرت به
ايران پنج روز
در اسلامبول
توقف كرديم،
جمع كثيري از
مهاجرين
ايران را كه
تازه از وطن
خود مهاجرت
كرده بودند
ملاقات
كرديم، ايشان
از بسياري از
امور ايران از
آنتريكهاي
اجانب گرفته
تا ضررهاي
شخصي و احتمال
مخاطرات جاني
مرا آگاه
نمودند، در
نصايح مختلفه
كه به من
نمودند متفق
عليه همه
صراحتاً اين
بود كه مجلس
يا پارلمان
سبب و علت
تحرك و ترقي
ايران است و
به واسطه
قانون و شهرت
ايشان آثار و
علائم مليت و
قوميتشان
ثابت مي شود،
دوستان و ملاقات
كنندگان به ما
گفتند: اگر
اطمينان و حسن
عقيده وكلا را
به طرف خود
جلب نماييد
گويا نصف كار
شما انجام
گرفته باشد و
اگر به تحصيل
رضايت و
معاونت آنان
موفق نيامديد
بهتر است كه
از نتايج
مساعي خودتان
دست شسته و از اقداماتي
كه براي تحصيل
و تكميل نتايج
مي كنيد صرف
نظر نماييد.» (
ص 96)

10- نظرخواهي

«سپهدار
رئيس الوزراء
به جهت مساعدت
و حمايت از
سفارشات من
راجع به اجراي
قانون جديد
ماليه خيلي به
چالاكي كوشش
مي نمود و
مكرر اطمينان
مي داد كه در
محو خيانت و
تقلبات
مساعدت تام نمايد،
عطوفت ايشان
به درجه اي
رسيده بود كه
اين امر را
اعتراف
نمودند كه
اگرچه ايشان
در امور نظامي
مهارت تام
دارند ولي با
اين حال براي
تشكيل اداره
جنگ ترتيباتي
لازم بود كه
ايشان نمي
دانستند و
خيلي خوشوقت
مي شدند كه من
حتي در آن
امور معاونت
رأيي به ايشان
كنم و ارائه
طريق بنمايم.»
( ص 2)

10- دفاع از
مشروطه و
دمكراسي

«صبح روز
بعد يعني اول
دسامبر (نهم
ذيحجه 1329) وقتي
به اداره خود
داخل شدم
شنيدم كه پرنس
علاءالدوله
را در موقع
بيرون آمدن از
خانه خود سه
نفر از
بالاخانه
مجاور با چند
گلوله كشته
اند و او بعد
از اندك زماني
مرده است، سعي
ديگر براي
كشتن
مشيرالسلطنه
صدراعظم
محمدعلي شاه
بود ولي وي در
حاليكه سواره
عبور مي كرد
پايش مجروح
گرديده و
برادرزاده اش
كه با وي بود
كشته شد.

اين
اقدامات بدون
شبهه، نتيجه
خيالات اعضاء انجمنهاى
سرى طهران
بود، براى
اينكه تصور نموده
بودند كه مجمع
منظمى براى
خفه كردن
مشروطه ايران
و رجوع به
استبداد و
انتقام به
توسط محمدعلى
شاه دائر شده،
به اين جهت
اقدام به قتل
ايشان
نمودند،
فروختن اين
دسته از
مخالفين مشهور،
دولت و مملكت
خود را به
روسها خصومت و
غضب احزاب ملى
را زيادتر
نمود، اعضاء
انجمنهائى كه
در سنوات
سابقه آنقدر
نمايشهاى با
اهميت مردانه
داده و براى
آزادي ايران
اقدامات كافى
مي نمودند
هنوزهم بكلى
معدوم نشده و
باقى بودند،
اگرچه به نظر
ايشان ديگر
خطرى براى مشروطه
نبود ولى بكلى
متفرق و
پراكنده نشده
بودند، ولى
وقتى كه
مشروطه دچار
خطر شد فورأ
از جاى خود
جسته و به
حركت آمدند،
بيشتر اعضاء
آن مجمع را
فدائى مي
ناميدند و اين
فدائيان در هر
حال و هر موقع
براى دفاع و
مقا بله با
خصم خود كه
مانع از
پيشرفت
خيالاتشان
بود آماده بودند.»
(ص 222)

11- اكتشاف
اشتباهات ملي

«ايرانيان
با اين حال
چنانچه از
واقعات و اقداماتشان
ظاهر مي شد حس
عقيده كامل در
باره بزرگترين
ملل مسيحيه
عالم داشتند
كه به احترام
عهدنامه و
ايفاء وعده
هاى مقدس خود
پاى بند
خواهند بود و
گمان نكردند
كه تمام حيات
ملى و آزاديشان
به واسطه
مختصر بهانه
موهوم و بى اصل
ممكن است در
ظرف يك شب به
معرض خطر
بيفتد، آنها
دير ملتفت
شدند كه فربب
خورده اند،
اگرچه فهميدن
اين نكته هم
بسيار مشكل
است كه اگر
فرضاً هم از
حقيقت امر زود
مطلع مي شدند،
چه مي
توانستند
بكنند و اگر
روسها بهانه
اى كه جسته
بودند، مسدود
و رفع مي شد
حيله هاى ديگر
تراشيده و
براى تعديات
خود مستمسك
قرار مي دادند
ولى دامى كه
اطراف ايران
را محاصره
كرده و در آن
سرزمين
گسترده شده
بود به توسط
آن دستها و از
آن قسمت كره
ارض بود كه
حركت غيرمنتظر
و غيرمتوقعى
به صفحه شطرنج
اروپا در تابستان
1911 مي داد، خرس
به قدرى ماهر
و چالاك بود كه
قبل از آنكه
وقت و موقع
بگذرد ريسمان
يا فنر دام را
حركت داده و
صيد خود را
گرفتار نمود.»
(ص 224)

12- وطن
پرستي

اين بحران
وبلياتى كه
براى دولت
ايران پيش آمد
سبب اين شد كه
هر كس درباره
همسايه خود
بدگمان گرديد،
رؤسا و مصادر
امور مملكت هم
دو فرقه شده بودند:
كابينه در تحت
رياست صمصام
السلطنه يك طريقه
و مسلك اختيار
كرده و كما
بيش نايب
السلطنه را هم
با خود متفق
نموده بود،
وكلاء مجلس هم
به واسطه
اينكه خود را
وطن پرست و حافظ
حقوق ملت و
مسئول
استقرار
مملكت دانسته
و در مقابل آن
مسئوليت،
بقاء سلطنت را
طالب بودند
برخلاف رأى و
عقيده كابينه
مشى مي
نمودند.» ( ص 223)

13-
نهراسيدن از
خطرات

«روز اول
دسامبر قدرى
قبل از آنكه
موعد چهل و هشت
ساعت
اولتيماتوم
روس كه براى
قبول اظهارات
و مطالبات خود
معين كرده بود
منقضى شود
كابينه رأى
خود را در
مجلس علنى
اظهار نمود تا
رضايت قانونى
مجلس را برطبق
مسلكى كه قصد
و اختيار كرده
بود جلب
نمايد.

يك ساعت
قبل از ظهر
محوطه و عمارت
پارلمان از انبوه
مردم منتظر و مضطرب
پر بود و نيز
امكنه اى كه
براى
تماشائيان در
مجلس معيين
شده بود از
مشاهير ايران
و وكلاي عدليه
و اعضاي
سفارتخانه
هاى اجانب پر
شده بود زيرا
كه ظهر همان
روز سرنوشت
ايران از حيث
مليت معلوم مي
شد.

كابينه به
قبول مطالبات
روس مصمم شده
و رعايت هر
نكته را كه احتمال
رضايت مجلس در
آن مي رفت ترك
نمود، صمصام
السلطنه رئيس
الوزراء در
موقعي كه يقين
نمود كه براى
بحث و مذاكره
وكلاء در باب
اولتيماتوم
روس وقت كافى
باقى نمانده،
قريب به ظهر
هنگاميكه
موعد در شرف
انقضاء بود
اظهار كرد كه
وكلاء
اختيارات
تامه به
كابينه بدهند
تا اولتيماتوم
روس را قبول
نمايد.

اين رأى و
اظهار در حالت
سكوت تام
خوانده شد، بعد
از ختم آن، به
طورى سكوت و
بهت بر تمام
مردم طاري شد
كه هفتاد و شش
نفر وكلاء
موجوده پارلمان،
از پير و جوان
و علماء و
پيشوايان
مذهبى و وكلاء
عدليه و اطباء
و شاهزادگان
در جاى خود
مثل اشخاص
سكته كرده بى
حس و بى حركت
ماندند.

يك عالم
محترم
اسلامى،
ايستاده و در
موقعيكه وقت
به سرعت و بي
خبر مي گذشت و
ظهر آن روز آن
امر از اختيار
ايشان خارج مي
گشت و هيح رأى
نمي توانستند
بدهند، آن
بنده خدا نطق
مختصر مناسب حال
و به موقعى
نموده گفت:
شايد مشيت خداوند
بر اين امر
قرار گرفته
باشد كه آزادي
و استقلال ما
به زور از ما
سلب شود، ولى
سزاوار نيست
كه ما خودمان
به امضاء خود
آن را از دست
داده و ترك
كنيم، و
دستهاى مرتعش
خود را براي
دادخواهى و
تظلم به سمت
مردم حركتى
داده و در جاى
خود نشست.

الفاظ و
عبارات آن شخص
بسيار ساده و
مختصر بود ولى
مثل اينكه پر
و بال داشت و
پر معنى بود،
اينگونه
مكالمه كردن
در مباحثه
فلسفى آسان
ولى در پيش
نظر يك شخص
ظالم قهار ستم
پيشه بسيار
مشكل و دشوار
است! و حال آنكه
طرفدارانش در
غرفه ها، خيره
خيره به او نگريسته
و در دلهاى
خود او را
براى حبس و
شكنجه و نفي
بلد نمودن، يا
بدتر از آن،
نشان مي
نمودند. (ص 227)

14- دفاع از
حقوق ملت

« وكلاء
ديگر نيز به
همان مسلك،
مشاراليه را (شخص
روحاني را)
متابعت در نطق
نموده و به
واسطه تنگى
وقت، نطقهاي
مختصر دادند و
از عزت و شرافت
موكلين خود
حمايت نموده و
حقوق زندگى و
استقلال آنان
را كه به
اشكال زياد به
دست آورده
بودند اعلان
كرده و
دادخواهى
شاياني از طرف
ملت خود
نمودند.

چند دقيقه
قبل از ظهر
رأى عمومى
گرفته شد، يكى
دو نفر كه
بسيار جبون و
كم جرأت و مثل
زاغ و از اشخاص
پست فطرت
بودند، خود را
پنهان نموده و
كناره گيرى اختيار
كردند و بي
خبر از مجلس
خارج شدند،
چون اسامى
وكلاء خوانده
شد، هر يك در
جاى خود ايستاده
و رأى خود را
علناً اظهار
نمود.» (ص 227)

15- فداكاري

«وقتيكه
فهرست اسامى
تمام وكلاء
خوانده شد، تماماً
از پيشوايان
روحانى و ساير
طبقات از جوان
تا پير هشتاد
ساله، كعبتين
تقدير خود را
بر صفحه اظهار
انداخته، و از
طرف ملت از
جان گذشته
پايمال شده
خود كه آينده
ظلمانى
خطرناكى در
پيش داشتند،
به هيئت اجتماع
جواب داده و
اولتيماتوم
روس را رد
نمودند، به
خطر انداختن
جان خود و
خانواده و
كسان خويش و
گرفتار شدن به
چنگال و دندان
خرس بزرگ
شمالى را بر
فدا كردن عزت
و شرافت و
حقوق آزادى و
استقلال
موكلين خود كه
تازه تحصيل
نموده بودند
ترجيح دادند.

در
موقعيكه
اشكهاى
تماشائيان
جارى و نعره
هاى خوشحالى
آنها براى
تمجيد و تحسين
بلند بود، اعضاي
كابينه
شرمنده و
بيمناك بيرون
رفتند و وكلاء
هم براى چاره
جوئى و تدبيرى
براى جلوگيرى
از آن واقعه
كه براى ملت
پيش آمده بود،
منتشر و متفرق
شدند، به
واسطه اين
اتفاق و
اكثريت آراء
وكلاء مجلس، مطابق
قانون اساسى
كابينه مضمحل
و منحل گرديد.

بسيارى از
مردم در
خيابان لاله
زار كه خيابان
معروف طهران
است، جمع شدند
و نعره ها
بلند بود كه
مرده باد
خائنين ملت، و
خدا را گواه
مي طلبيدند كه
براى محافظت
وطن خود، به
جان دادن حاضر
خواهند بود.»
(ص 228)

«چند روز
بعد ما بين
وكلاء و
كابينه معزول
شده، در يك
جلسه سرى در
رد و انكار
اولتيماتوم
روس اتفاق
آراء شد، در
خلال اين حال
هزارها عساكر
و قزاقان روس
با توپخانه،
پي در پي در
شمال ايران
وارد مي شدند،
از تفليس و
جلفا از راه
خشكى و از
بادكوبه و بحر
خزر گذشته و
در بندر انزلى
ايران يياده
شده و به طى
مسافت جاده
دويست و بيست
ميلى از
كوههاى البرز
به طرف قزوين
و طهران شروع
نمودند.

در حكومت
طهران مشورت
بعد از مشورت
بود كه واقع
مي شد و
سازشها كه بر
خلاف وكلاء مى
شد، همه آنها
به واسطه ترس
ساكت و آرام
گرديدند،
اركان مجلس با
اين مخاطرات
كه يقين به
ضرر خود
داشتند، روز
به روز در رأى
خود مستقل تر
و ثابت قدم تر
بودند.

ممكن نيست
كه حالت شبها
و روزهاى
مشوشانه ماه
ظلمانى
دسامبر را در
پايتخت شرح
دهم، مثل اينكه
در هوا هم
قسمى خوف و
هراس پنهان و
پوشيده بود،
گويا كوههاى
پر از برف هم
از منظره هاي
المناك مملكت
كه بر آنها
گذشتني بود
متألم و متأثر
بودند.» (ص 228)

16- نقش
روحانيت براي
آزادي و
استقلال

«از طرف
علماء و پيشوايان
روحانى، حكم
به تحريم و
بايكوت امتعه
روس و انگليس
شد، ايرانيان
سواري
ترامواى
طهران را كه
به سبك قديم
بود، به گمان
اينكه متعلق به
روسها است نيز
ترك كردند،
وزير مختار
بلژيك از اين
مقدمه
برافروخته
شده و
اعتراضات
بسيار به
وزارت خارجه
ايران نمود،
به جهت اينكه
اداره تراموا
متعلق به يكى
از ابناء وطن
مشاراليه
بود، تمام آن
روز
ترامواهاى
مزبور خالى و
بدون مسافر مي
گرديدند،
جوانان و
شاگردان مدارس،
زنان، دسته
دسته فضاى
خيابانها را
پر نموده
بودند و
مسافرينى را
كه از روى بى
اطلاعى
اتفاقاً سوار
شده بودند
پباده مى
نمودند،
دريچه ها و
شيشه هاى
مغازه هائيكه
در آن امتعه
روسى نمايش
داده و فروخته
مي شد شكستند،
سعى و مواظبت
تامى نمودند
كه كسى چاى
نخورد اگر چه
چاي هندوستان
هم باشد زيرا
كه اغلب چاي
هاي طهران از
روسيه مى آمد،
و به هيئت
اجتماع به سفارتخانه
هاى دول خارجه
مي رفتند كه
از نمايندگان
دول عالم براي
ملت مأيوس خود
دادخواهي
كنند.

يك روز
شهرت مي كرد
كه مشاهير
ملاهاى نجف
اعلان جهاد و
جنگ مذهبى بر
خلاف روسها
نموده اند، روز
ديگر خبر مي
رسيد كه قشون
روس در قزوين
شروع به گلوله
ريزى و قتل
عام نموده
است.

بايكوت
امتعه انگليس
در جنوب ايران
به قدرى اهميت
پيدا كرد كه
فوج هندى انگليس
در شيراز به
اشكال تمام
براى خود
آذوقه تحصيل
مي كردند، ملا
هاي معروف
آنجا اسكناس
بانك شاهنشاهى
را كه انحصار
به انگليسيها
داشت، حكم به
نجاست نموده و
آنرا به بانك
رد كرده و در عوض
مسكوكات
دولتى مي
گرفتند،
تقريباً هر
روز بيست هزار
تومان اسكناس
مبادله به پول
مي شد.» (ص 230)

17- همدردي
ايرانيان دور
از وطن

پيغامات و
تلگرافات
اطمينان بخش و
اظهار همدردى
از جانب تمام
مسلمانان
عالم به طهران
هجوم آورد،
چند فقره ازآن
تلگرافات
دماغ كابينه ايران
را كه از چندى
قبل به تسليم
كردن خود و
ملت خويش به
روسها راضى
گشته بود مئل توده
آتش سوزانيد،
انجمن دفاع
ايرانيان از ككته
تلگراف ذيل را
به كابينه
مخابره نمود:

هرگز به
قبول مطالبات
جديد راضى
نشويد، بلكه از
آنتريكهائى
كه در منچستر
و مسلمانان
عالم ظاهر شده
فايده
بگيريد، حتى
زنان
هندوستان هم
بسيار
برانگيخته
شده اند، فشار
شمالى براى تحصيل
اجازه و تسهيل
كشيدن راه آهن
است، به نصيحتهاى
جنوب اعتماد
نكنيد،
تعلقات و
روابط آمريكائيها
را زياد
كنيد.» ( ص 232)

18- واقع
گرايي

«وقنيكه
مجلس در كمال
يأس هيئت
دوازده نفره اى
را نزد نايب
السلطنه
فرستاد كه به
او اطلاع دهند
كه چون مجلس
هيچ اعتماد و
وثوقى به
اعضاء كابينه
ندارد، در شرف
اختيار مسلك جديدى
است كه به
نايب السلطنه
اختيارات
تامه بدهند تا
با روس و
انگليس شروع
به مذاكرات
نموده و از
جانب دولت
ايران به
شرائط مناسبى
با آن دو دولت
صلح نمايد،
رنگ والاحضرت
مثل ميت سفيد
شده و از
بسياري حزن و
اندوه پريشان گرديد
و وكلاء را
تهديد نمود كه
اگر مرتبه ديگر
اين خواهش را
تكرار نمائيد
به فاصله نيم
ساعت، به سمت
انزلى حركت
خواهم نمود،
حكم داد كه كالسكه
اش را حاضر
نمايند.» (ص 234)

19-
جانفشاني در
دفاع از وطن

« وقتى هر
چهار فرقه
سياسى ايران
يعنى حزب
ديموكرات و
اعتداليون و
اتحاد وترقى و
حزب
داشناكسيون
(جماعت ارامنه)
به توسط وكلاء
خود جمع شده و
قرار دادند كه
از اقدامات
آينده قشون
روس و پيشقدمي
به جانب
پايتخت
جلوگيري
نمايند تمام
قشون طهران كه
در آنوقت مي
توانست حاضر
شود، منحصر بود
به دو هزار
سوار بختيارى
و سيصد نفر
مجاهد ارمنى
با چند توپ و
مسلسل ماكزيم
و تقريباً سه
هزار نفر
فدائى داوطلب
وطني كه قسم
خورده بودند
كه دولت
مشروطه ايران
را محافظت و
حمايت نمايند،
تمام اين قشون
فدائى هيئتى
بودند بي نظم
و بى اسلحه
ولى شجاع و
متهور، به شهادت
شجاعت و
رشادتهائيكه
چند هفته بعد
از برادران
تبريزيشان از
آنان به ظهور
رسيد، اين افراد
در تبريز تا
شش روز با
قشون و دو
باطرى توپخانه
روس كه عددشان
پنج مقابل
مجاهدين بود
مقاومت
نمودند، در
صورتيكه هيچ
توپ و توپخانه
همراه
نداشتند و اگر
راههاى
كوههاى طهران
را تصرف و
قبضه مى
نمودند بدون
شبهه بر
پانزده هزار
قشون روس غالب
مى آمدند، به
جهت اينكه آن
فدائيان
آرزوى فوق
العاده، براى
مقابله با قشون
روس داشتند!

علاوه بر
قشون مزبور
هزار و سيصد
نفر ژاندارم خزانه
نيز در آن
زمان بود كه
تحت نظر چهار
نفر صاحب منصب
ماهر و شجاع
آمريكائى
تربيت يافته
بودند، اين
فوج ژاندارمرى
از مردمان وطن
پرست ايران كه
حقيقتاً مي
خواستند خدمت
به وطن خودشان
نمايند،
انتخاب شده
بود و من تعهد
كرده بودم كه
آنها را با اسلحه
و مشق نظامى
نگاه دارم و
بعد از چندى
سى و پنج نفر
صاحب منصب
ايرانى كه
فرمانده آنها
بودند چون
مغلوب شدن
مجلس را
شنيدند پيش من
آمده و به عجز
تمام خواهش
كردند كه براي
دفاع از
وطنشان به
آنها اذن جنگ
داده شود، من
قرائن بسيارى
داشتم به جهت
ثبوت اشتياق
فوق العاده آنها
براى مقابله
با روسها.» (ص 235)

20- مشاوره

«در موقعى
كه ليدران و
پيشوايان فرق
سياسى براى
مقابله كردن
با روسها مصمم
شده بودند،
وقت تنگ شبى،
اعضاء كميته
حفاظت مرا ملاقات
نموده و رأى و
صلاح مرا به
طريقى براى اجراء
مقاصد خود،
سئوال و پرسش
كردند، خوب به
خاطردارم بي
اصل و موهوم
بودن آن
ملاقات را كه
در آن دوازده
نفر ليدران
منتخب شده طبقات
مختلفه عجيب و
اجنبى با
مسلكهاى
مختلفه در
زندگانى با
شخصى كه به
اعتقاد آنها
كافر و بى
ايمان بود
مشورت مى
نمودند آنهم
راجع به امريكه
آيا ايشان
بايد اقدام
شجاعانه
مؤثرى بكنند؟
و آيا اين
اقدام از
هزارها نفوس
خوف و مرگ را
رفع خواهد
نمود؟ و
بالاخره آيا
ضررهاى
جسمانى خارج
از قياس را
بايد از مردم
دور بكنند؟

سه ساعت
در اين باب
مذاكره
نموديم و
آخرالامر مجبور
شدم كه بر
خلاف مسلك و
رضاى خود
اظهار اين رأي
را بكنم كه
اگر قشون
ايران مختصر
قدمي در شمال
طهران برخلاف
قشون روس
بردارد، بعد از
آب شدن برفها
يعنى بهار
آينده، پنجاه
هزار نفر قزاق
روس داخل
ايران شده و
شراره آزادي و
استقلال
ايران را
پايمال
خواهند نمود،
نه يك بيوه زن
و نه يك طفل
يتيم را باقى
خواهند گذاشت
كه برقبرهاى
سربازان
فدائى ايران
ماتم سرائي
كنند.» ( ص 234)

21- پيشتازي
زنان

«در اين
وقت در اطراف
طهران شهرت
داشت كه به
واسطه تهديد و
رشوتهائيكه
مأمورين معروف
روس به اكثر
وكلاي ايران
به كار برده
بودند مجلس به
قبول آن شروط
راضى و مطيع
خواهد گشت، در
اين هنگام
زنان ايران
اقدامات
معززانه و وطن
پرستانه اى
نمودند كه
سرآمد همه
كارهائى بود
كه از ابتداي
تجديد حيات
ايران نموده
بودند.

زنان
ايران از سنه 1907
به يك جنبش
بسيار ترقى
نموده بودند،
اگرچه از حزب
راديكال به
شمار نيامده و
ترقى آناق
ذاتي و اصلى
نبود ولى با
اين حال از
ترقى يافتگان
عالم محسوب مي
شدند، آن اقدامات
زنان خيالات
مندرسه
قرنهـا را
خراب و فاسد
نمود و هيچ
خللى هم به
صحت اين قول
وارد نمي شود
كه آن وقايع
طبيعى و حقيقى
بود.

اگر بگويم
كه اين قوه
قويه اخلاق كه
مردان مشرقي
آنها را سرآمد
متاع و اثاث
مشرق زمينيان
ناميده اند به
واسطه اهالى
ايران خوب
منظم گرديده و
فقط به جهت
مخالفت بد
قسمت و كم
عمرى به زودى
پژمرده شده
بود، شايد
بيان واقع شده
باشد، آن زنان
براى زنده
نگاهداشتن
روح آزادى
كوششهاي
بسيار مى نمود
ند، در حالتى
كه ايشان در
تحت دو قسم
فشار و مظالم
بودند: يكي
پليتيكي و
ديگري تمدنى و
معاشرتى.» (ص 237)

22- انعطاف
زنان

«زنان در
اتخاذ طرق
حكومت مشروطه
و آموختن قوانين
پيلتيكى و
معاشرتى و
اخلاقى و
تجارتى از
اهالى مغرب زمين
بيشتر از
مردها مايل به
حركات
خوشنمائى ملي
يانه بودند،
نظير اين امر
غريب اين است
كه بسيارى از
علما نيز اين
آرزوى مردم را
امداد و
معاونت مى
نمودند،
استمداد ملت
از فرقه اى كه
هميشه در موقع
تغييرات و ا
نقلابات فوائد
قديمى خود را
طالب بوده
بيشتر مورث
تعجب مي گردد،
در صورتيكه
نقصان كلى از
آن تغييرات پليتيكى
به منافع
تاريخى ايشان
مي رسيد.

در ظرف
مدت پنجسال
يعني پس از آن
انقلابى كه زنان
ايران بدون
خونريزى در
سنه 1906 به
آرزوهاى خود
مشعشعانه
كامياب شدند
هنوز از اثر
مظالم
مظفرالدين
شاه شراره و
شعله هاى غضب
آلوده از
چشمهاى
مستوره آنان
آشكار بود و
در جد و جهد
تحصيل آزادى
جديد و علامات
آن با كمال
سعى بعضي رسوم
مخصوصه را كه
از قرون پيش
در ايران معمول
بود ترك
نمودند، موقع
بسيار يافتم
كه ظهور اثرات
و اراده هاي
عا ليه زنان
اسلامي را كه
پى در پى واقع
مي شد ببينم.»
(ص 237)

23- لياقت
زنان

«ماها كه
اروپائى و
آمريكائي
هستيم از
زمانه درازى
به شركت دادن
زنان مغرب
زمين در
معاملات و
پيشه ها و علم
و ادب و فيزيك
و پليتيك عادى
شده ايم اما
چه مى توان
گفت درباره
زنان پرده نشين
و محجوب مشرق
كه قريب و به
فاصله كمى
استاد و مدير
جرائد و بانى
كلوب زنانه و
نطاق مضامين
پليتيكى شده و
با كمال قوت
مشغول به
ترويج و ترقى
خيالات مهمه مغرب
زمين مى
باشند، معلوم
نيست مملكتي
كه از قرون
عديده به اين
طرف در تاريكى
و خاموشى استبداد
پيچيده شده
خيال اشتراك
مملكتشان در
تجديد
زندگانى
پليتيكى و
تمدنى از چه
وقت طلوع
نموده و اين
اعتقاد راسخ
زنان در
قوانين
پليتيكى و
تمدنى از كجا
پيدا شده! هيچ
محل ترديد و
شبهه نيست كه
اين گونه
خيالات در
ايشان حادث
شده و حال هم
هنوز باقى است
و عقل و
ادراكي كه به
واسطه تجربه
عمليات
سالهاى دراز
عموماً تحصيل
نموده اند بر
آن خيالات افزوده
شده است.

زنان
ايران نمونه
مشعشعى از
لياقت و دلهاى
پاكيزه خود در
قبول خيالات
جديده اظهار
نموده و با
تهور و مجاهدت
به تكميل
خيالات خويش
مشغول گشتند.»
(ص 238)

24- همراهي
زنان در روند
اصلاحات

«پس از
چند روز از ورود
به ايران در
تحصيل عقائد
ملى يعني مجلس
و جماعتى كه
وكيل و محل
اميدوارى و
خيالات بيشتراهالى
ايران بودند
نائل شدم، پس
از حصول امر مزبور
فوراً به يك
اثر بزرگ
ديگرى اگرچه
مخفى بود
منتقل گرديدم
كه آن اثر مرا
از چشمان
مهربانى كه از
روي حسد و رشك
به حركات من
بود محافظت
نمود، در
طهران شهرت
داشت كه دوجين
ها و دسته ها
از اعضاء ا
نجمنهاى سرى
زنان هستند كه
مخفي و گمنام
و در تحت
اوامر مركز
معينى كه زمام
نظم ايشان را
در دست داشت
مى باشند، تا امروز
هم نه اسم هيچ
يك از آنها را
دانسته و نه ليدران
آن فرقه را مى
شناسم، ولى از
طرق عديده
مطلع شدم كه
هزارها از جنس
آن زنان ضعيف
در پيشرفت
كارهاى من
مساعدت مى
نمايند.» (ص 238)

25- تشكل هاي
زنان

«ذكر
نظائر چندى
براى اثبات
اين مطلب
كفايت مي كند،
در تابستان
گذشته يك روز
صبح در موقعيكه
در اداره خود
نشسته بودم
گفتند يكى از
منشيان ايرانى
دفتر خزانه
براى مذاكره
امر لازمى
خواهش ملاقات
دارد، در مشرق
زمين اخبار و
اتفاقات عجيبه
بى مقدمه و بي
سابقه به
انسان مي رسد
كه آن خواهش
را نمى شود به
هيچ قسم به
سهولت رد
نمود، آن مرد
جوان داخل شد،
تا آن زمان او
را نديده بودم،
به زبان
فرانسه با هم
گفتگو كرديم،
وي بعد از
اظهار معذرت و
اجازه مكالمه
آزادانه گفت
مادرش طرفدار
ما بوده و به
مشاراليه
تأكيد نموده
كه به من
بگويد كه زن
من بايد به خا
نه فلان امير
ايرانى كه
خانواده او
مهمانش كرده
بودند نرود
زيرا كه امير
دشمن حكومت
مشروطه است و
رفتن زن من به
خانه مشاراليه
با بدگمانى
ايرانيان از
من همراه
خواهد شد، از
او تشكر نمودم
و تا آنوقت
خود من هم از
آن مقدمه دعوت
اطلاع نداشته
و زود ملتفت
شدم كه همان
قسم تدبيرشده
و پيروى
ننمودن آنهم
نصيحت شده
بود، سپس آن
جوان را
طلبيده و
سئوال نمودم كه
مادرش از چه
راه از اين
معامله مخفي و
شخصي زن من
اطلاع يافته
است؟ جواب داد
كه مادرش در
انجمن سرى
زنان عضويت
دارد و در
آنجا اين
مسئله مطرح
شده مذاكره و
بحث گرديده و
قرار شده است
كه اين امر را
به من اطلاع
دهند.» (ص 239)

26- منطق
پذيري

«در يك
معامله ديگر،
جماعت بسيارى
از زنان فقير
و پريشان ايرانى
به پارك اتابك
آمدند كه به
من اظهار نمايند
كه چون اداره
خزانه نمي
تواند وظائف و
مستمريهاى
دولتى مردم را
برساند و بيش
از يك ميليون
دلار قرض دارد
و معادل اين
وجه براى
مصارف قشون
داوطلب كه با
شاه مخلوع جنگ
مي كنند، لازم
دارد، مخالف و
بر ضد من مي
باشند، يكى از
معاونين
ايرانى خود را
فرستادم كه
آنها را
ملاقات نموده
و سئوال نمايد
كه كدام كس آن اعتراضات
را به ايشان
تعليم نموده
است، آن شخص
مراجعت نموده
و اسم يكى از
مشاهير
مخالفين را كه
آن وقت در
امداد و
طرفدارى
معامله محمد على
شاه مخلوع بود
ذكر نمود،
جواب دادم كه
اگر به آرامي
و سكوت تمام
متفرق و منتشر
شوند فردا
جواب به آنها
داده خواهد شد
و آنها نيز
متفرق شدند.

بعد از آن
به يكى از
انجمنهاى
زنان توضيح
مشكلات ماليه
و ممكن نبودن
تأديه آن
وظائف را به سبب
حوائج مهمه
دولت مشروطه
فرستادم، به
انضمام اين
خواهش كه در
آينده از
اينگونه شورش
و هياهو بر
خلاف خزانه
منع و جلوگيرى
نمايند،
اگرچه بعد از
آن تاريخ تأديه
وظائف ممكن
نشد ولى از
جانب زنان هم
ديگر اجماع و
شورشى در آن
باب به عمل
نيامد.» (ص 239)

27- اتحاد

«در طهران
معروف بود كه
هروقت زنها
برخلاف كابينه
يا دولت بلوا
و شورش كنند
حالت كابينه و
دولت بسيار
خطرناك و سخت
خواهد شد.» (ص 239)

28-
جانفشاني در
راه حقيقت

«در موقع
ضبط و توقيف
املاك و اموال
شعاع االسلطنه
چون دولت روس
ملتفت شد كه
قونسول جنرال
هيچ بهانه
قانونى براى
جلوگيرى و منع
از آن اقدام
ندارد متوسل
به اين تدبير
شده و اين
حيله را اظهار
نمود كه پارك
شعاع
االسلطنه واقع
در طهران در
بانك
استقراضى روس
گرو مي باشد و
مالكش به بانك
مزبور، دويست
و بيست و پنج هزار
دلار مقروض
است، همه مي
دانستند كه آن
ادعا لغو و آن
مطالبه بيجا
است و لكن چون
آن طريقه مراهنه،
طريقه مختار و
مرضى عمومى نبوده
و شاهزاده
ياغى براى حفظ
املاك خود از
ضبط شدن، آن
مكر و توريه
را نموده بود،
من نتوانستم
بطلان آن ادعا
را اثبات و
خلاف آن را
مدلل نمايم،
بانك روس هم
در عوض ارائه
نمودن دفاتر و
اقامه شهود
براي اثبات آن
قرض مانند
كرها بي
اعتناء مى
نمود.

در اين
موقع دليل بيينى
براى شجاعت و
وطن پرستى يك
زن ايرانى به
دست آورده و
درجه ميزان
همراهى او را
با خزانه دولت
مشروطه احساس
نمودم.

يكى از
مشاهير
معاونين
ايراني من كه
شخص وطن پرست
تربيت يافته و
عالمى بود به
ملاقات من آمده
و اظهار داشت
كه خواهرش كه
يكى از زوجات
شعاع السلطنه
است سوادي از
وصيت نامه
آخري آن
شاهزاده كه همان
سال قدرى قبل
از حركتش از
ايران مطابق
رسوم معموله
مذهبى و
اسلام، به
طوري كه
سزاوار يك نفر
شخص آبرومند
است جارى
نموده بود به
دست آورده
است.

وي در آن
زمان به برادر
خود اطلاع داده
بود كه آن سند
را كه در واقع فهرست
و صورت تمام
اراضى و املاك
آن شاهزاده چنانچه
بايد و شايد
حاوى بود به
من نشان دهد،
سواد مزبور
متضمن بيان
مشروحى بود از
تمام محاسباتي
كه شاهزاده
مشارليه، به
مردم بدهكار و
طلبكار بود و
در حقيقت
راپورت كاملى
از دارائي اش
بود، با اينكه
در ارائه سند
احتمال خطر
جان خود و
فرزندانش
بسيار مي رفت
با اين حال
چون مشاراليه
يقين كرده بود
كه ارائه آن
سند از وظائف
بلكه فرائض
وطنى او مي
باشد سواد آن
را پيش من
فرستاد، به
امداد سند
مزبور توانستم
از كذب آخرى
دفاع كنم كه
دولت روس به
رأي دروغ و
اقدامات
قانون شكنانه
و خاصمانه
مأمورين
قونسولخانه
خود در آن
معامله اعتماد
كرده بود.» (ص 240)

29- تسليم
ناپذيري زنان

«در آن
ايام تار
ظلماني كه
اوهام مردم در
ترديد بود كه
آيا مجلس باقى
خواهد ماند يا
منفصل شود؟
زنان ايران با
هيجان و حرارت
قلبى براى محافظت
آزادي و محبت
فوق العاده
وطن خود آخرين
اقدامى كه
آنان را بر
مردان تفوق و
برترى داده و
دليل شجاعت
وطنيشان بود
به عرصه ظهور
رسانيدند،
شهرت داشت كه
وكلاء و
نمايندگان در
چند جلسه سرى
مجلس قرار
داده بودند كه
مطالبات
روسها را
تسليم نموده و
راضى شوند،
بازاريان و
اهالي پايتخت
فرقه فرقه شده
بودند، در اين
صورت مليين
وكلاء را
چگونه به اداء
وظايف خودشان
مجبور مي
توانستند
بكنند؟

در اين
موقع زنان
ايران جوابي
مهيا نموده و
سيصد نفر از
آن جنس ضعيف
از خانه و
حرمسراهاى محصور
با افروختگى
بشره كه از
عزم ثابتشان
خبر مي داد
بيرون آمده در
حالتى كه در
چادرهاى سياه
و نقابهاى
مشبك سفيد
مستور بوده و
حركت نظامى مى
نمودند و
بسيارى از
ايشان در زير
لباس يا آستينهاى
خود طپانچه ها
پنهان داشتند
يكسره به مجلس
رفته و در
آنجا جمع شده
و از رئيس
مجلس خواهش
نمودند كه
تمام آنها را
اجازه دخول
دهد، رئيس
مجلس به
ملاقات
نمايندگان
ايشان راضى
شده در اطاق
ملاقات با
رئيس مقابله
كرده و طرف
مذاكره شدند،
به اين خيال
كه مبادا خود يا
همراهانش
مطلب و
مقصودشان را
درست ملتفت نشوند،
آن هيئت
مادران و
زوجات و
دختران محجوب ايرانى
طپانچه هاى
خود را براى
تهديد نمايش داده
و نقابها پاره
كرده و دور
انداخته و
اراده و عزم
آخرى خود را
اظهار و
اعتراف كردند
كه اگر وكلاء
مجلس در انجام
فرائض خود و
محافظت و
برقرار داشتن
شرف ملت ايران
ترديد نمايند،
مردان و
فرزندان و
خودمان را
كشته و اجسادمان
را همين جا مي
اندازيم.

اگرچه
مجلس از يك
شرق دست فعله
هاى روسى، در
يكى دو هفته
بعد از پا
درآمد ولى از
آلايش فروختن
حقوق وطنى ملت
خود مبرا
گشت.» (ص 241)

30- شجاعت و
شهامت

«آيا با
اين حال
سزاوار نيست
كه به آواز
بلند فاش و
برملا گفته
شود كه عزت
زنان نقاب پوش
ايران پاينده
باد؟ به واسطه
اطمينان و
اتكال به اوهام
مردان كه
هميشه در
مقابل نظرشان
مجسم بود زنان
ايران فرصت
تعليم خود را
بر وفق خيالات
جديده از دست
داده و از آن
محروم گرديده
بودند و
نتوانستند از
آن اقدامات خود
فائده صحيحى
ببرند ولي با
اين حال و با
وجود مراقبت و
ممانعت مردان
از پيمانه
آزادى سيراب
شدند، آنها
همه روزه
پولهاى خود را
براى اعانه
مملكت خود مي
دادند و خدام
وطن را تشويق
نموده و در هر
لحظه به چشم
حسرت مادرانه بر
آنها مى
نگريستند، در
آن موقع و آن
ساعت دهشتناك
حزن افزا كه
دلهاى مردان
ضعيف شده و
خوف حبس و زجر
و دار و گلوله
ريز شدن بر
شجاع ترين اهل
مملكت راه
يافته و باعث
خفقان قلبشان
شده بود زنها
كوتاهى نكرده
و از ديگران عقب
نماندند.» (ص 242)

31- اعتدال و
متانت

«عصر همان
روز بسيارى از
وكلاء منفصل
شده به اداره
من آمدند، من
ايشان را خوب
مي شناختم كه تربيت
يافته و تحصيل
كرده اروپا و
با جرأت و ديانت
بودند و به
وطن پرستى
ايشان اعتماد
كلى داشتم،
تحمل آن حركت
خارج از قانون
هموطنانشان
به نظر آنها
صعب تر از يك
بلاى پليتيكى يا
توهين مذهبى
بود و حركت
وحشيانه و جرم
بزرگى بود، با
اشكها و آواز
مرتعش و دلهاى
پريشان مردد
بودند كه آيا
وزراء سابقه و
كسانى را كه خرابى
دولت و مملكت
را به نهايت
درجه رسانيده
بودند بكشند
يا برحسب
خيالات مشرقى ها
مسلك خودكشى
را اختيار
كنند؟ از من
مشورت نموده و
رأى خواستند،
من در پريشانى
و تحير واقع
شدم كه آيا در
باره محافظت
جانهاى
غداران مشهورى
كه ملت خود را
بى پناه كرده
بودند حق خواهم
داشت؟
آخرالامر
ايشان را
مجبور كردم كه
از آن هر دو
خيال منصرف
شوند يعنى نه
خود را بكشند
و نه وزراء را
زيرا كه از
كشتن هموطنان ياغي
هيچ نتيجه
صحيحى
عايدشان نمي
شد، به جز اينكه
حيله و بهانه
هاى روس و
انگليس را رنگ
آميزى نوى
بدهند كه
بگويند
ايرانيان
قابل نظم دادن
و مرتب نمودن
امور مملكت
خود نمى
باشند.

چون عنصر
آخرى برقراري
دولت مشروطه
كه براى تحصيل
آن چندين هزار
نفر جنگها
نموده و خون
خود را فدا
كرده و دچار
انواع
مصيبتها و
گرفتار اقسام
بلاها شده
بودند در يك
ساعت بدون
ريخته شدن يك
قطره خون محو
و نابود شد،
مردم ايران بر
تمام عالم
اعتدال و
متانت خود را
نمايشى دادند
كه شايد ساير
ملل متمدنه
نظير آن را
نتوانستند به
عرصه ظهور
رسانند.» (ص 245)

32- قابليت و
كفايت

«كرراً از
من سئوال كرده
شد كه آيا
ايرانيان قابل
نظم امور
مملكت خود مي
باشند؟ آيا
ايشان بى
اطلاع صرف نمي
باشند؟ و آيا
روح مليت و
قوميت و علم
به حقوق خود
دارند؟ همه
ميدانند گفتن
عبارات وطن پرستانه
و اظهار
احساسات ملى
نمودن در
مواقع صلح
آنهم مابين
مردمان مطيع
فرمان بردار،
و وقتيكه هيچ
احتمال خوف
مقابله سخت
افواج وحشى و
تصادف به آفات
و بلايا نباشد
چقدر سهل و
آسان است ولى
وقتيكه يك
هيئت هفتاد
نفره وكلاء
مسلمان در
حالت خوف عاجل
و حبس يا
سرنوشتى بدتر
از آن از قشون
قوى تر و از
حيث عدد نفوس
بيشتر از خود
با رشوه و
سازشها و
تهديداتى كه
يوماً فيوم به
آنها مي شد
مقاومت
نمودند و در
قعر گمنامى و
خوف اعدام
رفتن و با اين
حال انكار از
ترك عزت و
شرافت ملت خود
را ننمودند
معلوم مي شود
كه چه كار
بسيار مشكلى
است، تصور مي
كنم از اين
بيانات پايه
احساس و درجه مليت
ايرانيان به
خوبى واضح و
مسلم شده و
همين قدر كافي
است.» (ص 246)

33- استعداد
ترقي

«هر كس
حال آن وكلاء
مات ستمديده
بلا كشيده را
در آن روزهاى
سياه ظلمانى
مي ديد نمي توانست
كه ايرانيان
را دوست
نداشته باشد و
با آرزوهاى
عالى و
منصفانه
ايشان اظهار
همدردى نكند،
قصور آنها
معروف است ولى
آن قصور تقصير
اطرافيان يا
كساني كه
افعال و اقوال
ايشان را اشاعه
مى دادند بود.

انكار
لياقت
ايرانيان در
نظم و تمشيت امور
خود در امكنه
اى كه بر آنها
حمله كرده شد،
سبقت بر سئوال
گرفته است (يعنى
اين انكار
جواب قبل از
سئوال و از
درجه اعتبار
ساقط است،
مترجم) اين
امر را كه
ايرانيان در
پليتيك عملى و
در تكنيك اصول
تشكيل و نظم دولت
مشروطه
وكالتى خود
اطلاع كامل
ندارند، شايد
كسى نتواند
انكار نمايد
ولى در اينكه
ايشان به
طريقه مخصوصى
استعداد
كاملى براى
ترقى دادن
تربيت و اخلاق
و لياقت خود
داشتند، هيچ
محل ترديد
نخواهد بود.»
(ص 246)

34- شايستگي
اداره مملكت

«پنج سال
زندگانى ملى
بسيار كم است
و چيزى نيست،
اين مدت براى
اصلاح امور
شخصي يك نفر
كافى نمي
باشد، با اين
حال ايرانيان
به واسطه
مساعى و
كوششهاى پنج
ساله خود و
حال آنكه در
تمام آن مدت
گرفتار پريشانيهاى
امور داخلى
خويش و دچار
مشكلات دول دوست
نماى اسمى
بودند، تا
درجه معتدبهى
به مقاصد خود
نائل شدند
وقتي سعى و
كوششى را كه
ملت ايران
براى قلع و
قمع يك نفر
مستبد خود خواه
كرد، به واسطه
اينكه وى
آزادى را كه
تازه به زحمت
زياد و جديت
بسيار به دست
ملت آمده بود سلب
كرده بود، آن
دو دولت
اروپائى در
تمام عالم
منتشر نمودند
كه اهل ايران
مردمان ناچيز
و بى كفايتى
بوده و لايق و
شايسته تشكيل
دولت مستقل
محكمى نيستند
و نمي توا نند
امور داخلى
مملكت خود را
منظم نمايند.

كساني كه
از حقيقت امور
ايران اطلاع
كامل ندارند
اگر از موانع
و اشكالاتى كه
باعث زوال آن دولت
شده مستحضر
شوند تصديق
خواهند نمود
كه آن دولت
بيچاره و بي
پشت و پناه
صيد گنجفه
بازهاي منحوس
دولى شده كه
از چند قرن به
اين طرف مشغول
آزمايش و
امتحان بودند
و جان و عزت و
استقلال بلكه
هستى رعاياى
آن دولت
بيچاره را
تاوان قمار يا
شرط و سبق
دولتى قرار
داده بودند كه
بر سايرين
پيشى بگيرد.» (
ص 246)

نتيجه
گيري

عقيده
اكثر مورخان
ايران در آن
زمان و حتى در
دوران حاضر در
باره علت
تمايل
ايرانيان به آمريكا
بر اين است كه
انگيزه
ايرانيان در
وارد كردن
آمريكائيان
به ايران فقط
براى توسل و التجاء
به نيروى سوم
براى نجات از
فشار روس و انگليس
بوده زيرا
سفر شوستر به
ايران در
زماني صورت
گرفت كه ايران
تحت فشار شديد
دو ابرقدرت
استعمارگر
يعني روسيه و
انگلستان
قرار داشت و
مليون ايران
كه از اين
فشار به تنگ
آمده بودند به
اميد حمايت و
پشتيباني
آمريكاي آزاده
و آزاده پرور،
جسارت بيشتري
پيدا كردند و بالاجتماع
متوجه آمريكا
شدند.

حسين
مكى مي نويسد: «اين
فكر كه بايد
آمريكاي صلح
جوى بشر دوست
را به ايران
علاقمند ساخت
و ايران را از
دايره محدود
مبارزات دو
حريف رهائى
بخشيد زمينه
مستعد و
مساعدي در
دماغ مليون
ايران يافت و
نخستين
انعكاس آن به
صورت استخدام
شوستر جلوه گر
شد ...» ( ص 7
مقدمه)

با
اين حال اكثر
مورخان روسى
عقيده اى خلاف
اين نظريه
ابراز كرده
اند از جمله
ايوانف نويسنده
معاصر روسيه و
عضو حزب
كمونيست آن
كشور كه تاريخ
ايران را به
زبان روسى
نوشته در باره
مورگان شوستر
و ورود آمريكا
به صحنه سياست
و اقتصاد
ايران مي
نويسد كه اين
واقعه نمودار
يك توطئه
امپرياليستى
و طبق نقشه
معين و حساب
شده بوده است،
وي پس از
تشريح مظالم
روس و انگليس
در ايران در
اين دوران مي
نويسد: «...
آنگاه دولت
ايران به كشور
امپرياليستي
ديگر يعني
آمريكا كه از
قرون نوزدهم
قصد نفوذ به
ايران را داشت
مراجعه كرد و
مسيونرهاى
آمريكائى كه
از اواسط قرن 19
به منظور
ايجاد زمينه
توسعه طلبى
آمريكا به
ايران آمده
بودند در اوايل
قرن بيستم
فعاليت خود را
در اين كشور
توسعه دادند،
از سنه هشتادم
قرن 19
ميسيونهاي
پروتستانى آمريكا
غير از اروميه
در تهران،
تبريز و همدان
نيز مشغول به
كار بودند،
آنها تبليغات
خود را از
طريق تأسيس
كليساها و
نمازخانه ها و
مدارس و
دواخانه ها
انجام مى
دادند، اطباء
و معلمين و
ميسيونرهاى
آمريكائى
فعالانه تر از
قرن 19 نقش
جاسوسان و
مبلغين
امپرياليسم
آمريكا را در
ايران بازي مي
كردند،
تقاضاى دولت ايران
از آمريكا در
اواخر سال 1910
براى اعزام
مستشار مالى
به منظور
تجديد سازمان
مالى ايران از
طرف
آمريكائيان
به عنوان
بهانه مساعدى
براي دخالت
فعالانه تر
آمريكا در
امور ايران
پذيرفته شد،
در ژانويه سال
1911 وزارت خارجه
آمريكا تصميم
گرفت پنج نفر
مستشار
آمريكائى را به
رياست مورگان
شوستر به
ايران اعزام
دارد، شوستر
كه با كمپانى
نفتي
استاندارد
اويل مربوط
بود موظف
گرديد تا
شرايط را براى
توسعه طلبى
اقتصادى و
سياسى
امپرياليسم
آمريكا در
ايران مساعد
سازد و در ماه
مه 1911 به معيت
معاونين خود
به ايران آمد،
او مى بايستى
رسماً پست
خزانه دار كل
ايران را
اشغال كند و
به تجديد سازمان
ماليه ايران
بپردازد...» (
ص 8 مقدمه)

ميروشنيكف
دانشيار
دانشگاه
دولتي مسكو و
محقق برجسته
انستيتوى
آسيا و
فرهنگستان
علوم شوروى
نيز به دنبال
ايوانف
استخدام شوستر
را آغاز هجوم
آمريكا به
ايران دانسته
و در دو
سخنراني كه در
دانشگاه
هاروارد
ايراد كرده مي
گويد: «... در
آغاز قرن
بيستم ايالات
متحده آمريكا
علاقه شديدى
نسبت به ايران
نشان مي داد
كه تا اندازه
قابل توجهي به
واسطه كشف منابع
سرشار و غني
نفت در جنوب
اين مملكت
بود، معذالك
اين علاقه
خيلى دير
ابراز شد و
شانس موفقيت
آن كم بود، با
وجود اين
بازرگانى
آمريكا به
ايران به زودي
فزونى گرفت
اما حجم آن
مثل حجم
بازرگاني با
آلمان زياد
نبود، كمى پيش
از جنگ اول
جهانى اقدام
آمريكا در
ايران مورد
مخالفت روس و
انگليس قرار
گرفت و به شكست
انجاميد،
آمريكائى ها
نخستين كوشش
خود را براى
كنترل ماليه
ايران به
وسيله هيئت
مورگان شوستر
به كار بردند
و ظاهراً از
پشتيباني بريتانيا
كه از اعمال
فشار بر روى
شريك خود در
ايران ابائى
نداشت
برخوردار
بودند، ليكن شوستر
پس از يك سال
فعاليت تحت
فشار روسيه
تزارى و
انگليس مجبور
شد هيئت خود
را از ايران
خارج كند زيرا
در آن سالهاي
خطرناك پيش از
جنگ بريتانيا
نمى خواست با
روسيه قطع
رابطه كند...»
( ص 9 مقدمه)

(اين
سخنرانيها در
سمينارهاى
مركزي بررسى
هاى
خاورميانه و
مركز تحقيق در
باره روسيه در
نوامبر 1962
ايراد شد كه
در پايان همان
سال چاپ و
منتشر گرديد،
در ايران
سخنرانيهاى
او به نام
ايران در جنگ
جهانى اول در
سلسله كتب
جيبى چاپ و
منتثر شده
است.) ( ص 8 مقدمه)

ملك
االشعراي
بهار نيز كه
خود در حزب
دمكرات ايران
از طرفداران
استخدام شوستر
بود عقيده
دارد كه: «علت
اصلى استخدام
مستشاران
آمريكائى
معروف بود كه
اين كار با
موافقت دولت
بريتانيا صورت
گرفته است و
دمكراتها هم
از او حمايت
مي كردند.» (
ص 9 مقدمه)

با
وجوديكه دو
محقق بزرگ
ايرانى و روسى
اظهار عقيده
مي كنند كه
انگليسيها با
استخدام
مستشاران
آمريكايي
موافقت داشته
اند اديب هروي
نويسنده-
حديقة
الرضويه-
تلگراف سر
ادوارد گرى وزير
خارجه انگليس
را كه راجع به
اين موضوع به وزير
خارحه روسيه
تزارى كرده
است و در آن
اطمينان داده
است كه در
اخراج شوستر
به آنها كمك
خواهد كرد، به
منزله حكم
اخراج شوستر
از ايران به
وسيله روسها و
با موافقت
كامل انگليسيها
مي داند و مي
نويسد:     «...انگليس
با مخابره اين
تلگراف به روسيه
اختيارات تام
داد تا هر
اقدامي را كه
مي خواهد بر
ضد شوستر بكند
و دو دولت از
اولين موقعيتى
كه به دست آمده
بود به اين
منظور
استفاده
كردند، اروپا
هنوز گرفتار
اغتشاش مراكش
بود و تصور
نمي رفت كه يك
نارضايى از
بدرفتاري
نسبت به ايران
در اروپا بيش
از چند روزطول
بكشد...» (ص 9
مقدمه)

سر
ادوارد گري در
اين تلگراف به
همتاي روس خود
نوشته بود: «...
استقلال
ايران نبايد
باعث ضديت آن
با انگليس و
روسيه بشود و
اين واضح است
كه به مقتضاي
موقعيت
جغرافيايي كه
ايران و روسيه
دارند اين
دولت سلطه هيچ
دولتي را كه منافع
روسيه را در
اين كشور
محترم نشمارد
تحمل نخواهد
كرد، و اما
هروقت كه
مناسب باشد
اين مسئله را
به شوستر
خواهيم
فهماند...» (
ص 9 مقدمه)

نقل
عقايد
نويسندگان
فوق الذكر
نمونه اي از قضاوتهايي
است كه در
باره كار
نخستين هيئت
مستشارى
آمريكا در
ايران به عمل
آمده است ولي
قضاوت اصلي به
عهده خود
خواننده است.

به
عقيده من آمدن
شوستر به
ايران و
استقبال ايرانيان
از وي نشان
دهنده دو صفت
مثبت ايرانيان
است، يكي
علاقه آنان به
رشد و تكامل و
ارتقاي فرهنگ
و تمدن و
ديگري اعتماد
آنان به گفتار
و نظرات
ديگران، اما
اين اعتماد
كردن با اينكه
يكي از سرمايه
هاي اجتماعي
است چون در آن
افراط مي شده
هميشه نتيجه
خوبي نداشته و
در طول تاريخ
در بسياري از
موارد دقيقاً
به ضرر منافع
ملي مان تمام
شده و مورد
سوء استفاده
سياست بازان
جهانخوار
قرار گرفته
است، از جمله
مواردي كه در
همين دوران
اخير تاريخمان
از طريق افراط
در اعتماد
كردن مورد سوء
استفاده
خارجيان قرار
گرفته ايم و
يا به ضررمان تمام
شده است مي
توان به چند
مورد زير اشاره
كرد:

1-
14
ارديبهشت- ثور
1186ش.- 4 مه 1807م.

عهدنامه
فين كن اشتاين
بين ناپلئون
امپراتور
فرانسه و هوك
برنارد ماره
پادشاه
ايتاليا و فتحعلي
شاه قاجار
شاهنشاه
ايران بسته شد
كه به موجب آن
ايران تعهدات
زيادي را به
گردن گرفت و
در عوض
ناپلئون قول
داد كه در جنگ
بين ايران و
روسيه به
ايران كمك كند
اما درست در
بحبوحه جنگ كه
ايران مشغول
تاخت و تاز بر
عليه روسيه
براي پس گرفتن
سه استان خود
يعني گرجستان
و ارمنستان و
آذربايجان
بود ناگهان ناپلئون
عاشق خواهر
تزار روسيه شد
با روسيه طرح
دوستي ريخت و
پشت ايران را
در جنگ خالي
كرد.

2- 28 اسفند-
حوت 1187ش.- 19 مارس
1809م.

عهدنامه
مجمل بين
ايران و
انگليس در
تهران به امضا
رسيد و به
موجب آن
انگليس قول
داد كه در جنگ
با روسيه به
ايران كمك
نمايد اما وي
هم در موقع
حساس پشت به
ايران كرد طرف
روسيه را گرفت
و زمينه را
براي صلح بين
روسيه و ايران
به وجود آورد
كه منجر به
امضاي معاهده
گلستان سال 1812م.
و معاهده
تركمانچاي در
سال 1828م. بين
ايران و روسيه
گرديد كه به
موجب آنها
ايران از حق
خود در مورد
مالكيت سه
استان صرفنظر
كرد.

3- در
جريان جنگ
جهاني اول
توسط مليون
ايران و نمايندگان
مجلس شوراي ملي
كابينه اي به
رياست رضاقلي
خان نظام
السلطنه مافي
در كرمانشاه
شكل گرفت كه
سليمان ميرزا اسكندري
وزير داخله و
آيت الله مدرس
وزير عدليه آن
بود، اين
كابينه كه
مخالف روسيه و
انگليس بود با
آلمان و
عثماني كه
دشمنان
متفقين بودند
همكاري مي كرد
و چون آنان در
جنگ شكست
خوردند اعضاي
كابينه دچار
دردسرهاي
فراوان شدند.

4- در
جريان جنگ
جهاني دوم رضا
شاه به خاطر
دشمني با
روسيه و
انگليس به
دشمن آنان
يعني آلمان متوسل
شد و چون
هيتلر در جنگ
رو به افول
گذاشت متفقين
ايران را
اشغال كردند و
رضا شاه را
تبعيد نمودند.

5- در
سال 1331ش. دكتر
محمد مصدق
نخست وزير
ايران به
آمريكا اعتماد
نمود و در
بسياري از
امور با آنان
مشورت مي كرد
ولي آنان در
سر بزنگاه طرف
شاه را گرفتند
و در 28 مرداد 1332ش.
بر عليه او
كودتا كردند.

6- محمدرضا
شاه به آمريكا
اعتماد كرد
ايران را تقديم
آمريكا نمود و
خودش در واقع
نوكر دست به
سينه او گرديد
ولي آمريكا در
سال 1357ش. كه قيام
مردم بر عليه
شاه اوج گرفت
او را رها كرد
و اولين كشوري
بود كه حكومت
جمهوري اسلامي
را به رسميت
شناخت.