دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

عناصر
منفي اخلاق
ايرانيان
درسفرنامه
فرانسیس
فوربز-لیث

محمدرضا
حرآبادی

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقیات مثبت ایرانیان
در سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر 1387

مشخصات
کتاب

نام
کتاب: کیش مات
(خاطرات مباشر
انگلیسی
سردار اکرم)

نویسنده
ک فوربز- لیث،
فرانسیس

ترجمه:
دکتر حسین
ابوترابیان

چاپ
اول: 1366

انتشارات
: اطلاعات

مقدمه

کشور
ما ایران کشوری
با تمدن بسیار
درخشان است که
البته در مقایسه
موقعیت فعلی ایران
با سایر
کشورها و ملل
جهان، خیلی
مشکل می توان
به مردم دنیا
قبولاند که این
مملکت روزگاری
بالاترین
قدرت روی کره
زمین را دارا
بوده، و مرزهایش
در غرب تا کوه
های «توروس»،
در سمت شرق تا
رود «سنز» و
در جهت شامل
تا کوه های
قفقاز گسترش
داشته است. و
مشکل تر می
توانند باور
کنند که مردم
ایران از پیشرفته
ترین تمدن های
دنیا
برخوردار
بوده، در کلیه
صناعات و
هنرها ورزیده،
و غنی ترین
ادبیات را
داشته اند. و
تازه همه اینها
زمانی در ایران
بوده که بسیاری
از اروپاییان
(مثلاً انگلیسیها)
به صورت آدم
های تمدن می زیستند
و خبر بالاپوشی
نداشتند.

چند
قرن پیش از میلاد
مسیح،
حکمرانان ایرانی
در شهرهای
باستانی مثل
بابل، تیسفون،
شوش و نینوا
آثار اعجاب
آوری از خود
بنا نهاده اند
که آدمی را حیران
می کند. پس از
حمله اسکندر،
سیر پیشرفت تمدن
ایران نیز برای
مدتی متوقف
گردید. و
آنگاه در قرن
ششم بعد از میلاد
بود که ایران
بار دیگر با
تکیه بر دین
اسلام توانست
در صحنه جنگ
امپراتوری
روم را به
زانو درآورد،
و عظمت خود را
به پای مصر
باستان
برساند. سیر
ترقی ایران
ادامه دارست
تا آن که حدود 4
قرن پیش با
مرگ شاه عباس
دوباره با
حرکتی سریع رو
به زوال
گذاشت.

اما
مردم ایران با
توجه به زجر و
محنتی که در
دوران افول و
ناتوانی کشیده
اند، هنوز
دارای خصایصی
نیکو هستند و
اثری از وحشگیری
و خشونت در
آنها دیده نمی
شود. مردم
جهان شاید از
ایرانیان نوعی
تصورات خاصی
را داشته باشد
که واقعیت
نداشته باشند
و آن هم به علت
مطرح نشدن ایرانیان
و کمبود آشنایی
با ایرانیان
باشد. اما
اغلب کسانی که
از نزدیک با ایرانیان
ارتباط داشته
اند و آنها را
کاملاً
متفاوت از تصویری
که قبلاً در
ذهن خود
داشتند می
دانند. آنها
اغلب در مورد
مردم ایران
اظهاراتی نیکور
دارند. و مردم
ایران را جالب
و مردمی باور
حیات انسان می
دانند. آقای
فرانسیس
فوربز- لیث نیز
یکی از این
افراد است. او
در خاطرات خود
در مورد مردم
ایران به تفصیل
سخن گفته است.

درباره
نویسنده

آقای
«فرانسیس
فوربز- لیث»
نویسنده کتاب
کیش مات یک سرگرد
ارتش انگلیس
است که در سال 1919
مبدادی (1298- هـ. ش)
به هنگام
مأموریت در ایران،
به استخدام یکی
از فتودال های
معروف زمانه
موسوم به
«سردار اکرم
همدانی»
(عبدالله
قراگزلو)
درآمد؛ و به
همین مناسبت
از خدمت در
ارتش انگلیس
استفعا داد،
تا امر مباشرت
و سرپرستی املاک
وسیع سردار
اکرم را در
اطراف همدانی
به عهده بگیرد.

سرگرد
فوربز- لیث یکی
از افسران
لشکر تحت
فرماندهی
ژنرال
«دنسترویل»
در بین النهرین
(عراق) بود، که
اواخر جنگ
جهانی اول (1918) پس
از آغاز مأموریت
این لشکر برای
حمله به
قفقاز، همراه
دیگر نفرات
»دنسترفورس»
از راه بغداد
وارد ایران
شد.

فوربز
لیث در جریان یکی
از سفرهایی که
به تهران
داشت، در یکی
از باشگا ه های
پایتخت- که
مختص قماربازی
رجال مملکت و
اتباع خارجی
بود- با سردار
اکرم آشنا شد
و پس از مدتی
حشر و نشر با این
زمیندار
معروف ایرانی،
توسط او برای
سرپرستی املاک
وسیعش در
همدان
استخدام گردید.

البته
فوربز لیث
نتوانست بیش
از دو سال در این
سمت باقی
بماند و به
دلایلی ناچار
مقام مباشرت
املاک اکرم را
رها کرد و از ایران
رفت. ولی او در
خلال این مدت
توانست یادداشت
های جالبی که
حاوی خاطرات
شخصی و بررسی
و موشکافی از
مسائل اجتماعی
زندگی و روستاییان
آن دوران است.
کتاب کیش مات
که علاوه بر
خاطرات دوران
خدمت فوربز لیث
در روستاهای
همدان، مسانل
مبتلا به
روستاییان آن
منطقه را- از
زاویه دید یک
افسر انگلیسی-
به تصویر کشیده
است.

به
خصوص که
مطالعه بعضی
مسائل مورد
اشاره نویسنده
به آشنایی،
چگونگی روستایی
و روش های
فئودالیسم ایران
در اوائل قرن
چهاردهم هجری
شمسی کمک
می کند.

خاطرات
فوربز لیث از
این نظر شایان
توجه است که
او در طول
دوران خدمتش
برای سردار
اکرم علاوه بر
مباشرت املاک
وی؛ نقش قاضی،
فرمانده نظامی،
محصل مالیاتی،
طبیب و مشاور
حقوقی سراسر
املاک پهناور
«سردار» را نیز
به عهده
داشته؛ و از
اختیارات
فراوانی برای
اقدام به هر
گونه امر اجرایی
نیز برخودار
بوده است.

این
کتاب توسط آقای
حسین ابوترابیان
ترجمه شده است
و انتشارات
اطلاعات آن را
به چاپ رسانده
است. در پایان
باید اضافه
شود که: ترجمه
دو فصل اول این
کتاب قبلاً در
یکی از مجلات
رژیم گذشته به
نام «گوهر»
چاپ شده است.

داشتن
خوی انسانی و
عدم خشونت و
وحشی گری

فوربز
لیث در پیشگفتار
کتاب از خوی
انسانی ایرانی
ها تعریف می
کند؛ و در
ادامه به تعریف
از آنها در
خصوص عدم وحشی
گری می
پردازد. او این
طور ذکی می
کند: «اما
مردم ایران علی
رغم زجر و
محنتی که در
آن دوران افول
و ناتوانی کشیده
اند، هنوز خوی
انسانی خود را
حفظ کرده و به
هیچ وجه اثری
از خشونت و
وحشیگری در
وجودشان رخنه
نکرده است ص 13.»

زبان
خوش ایرانیان
و آشنایی ایرانیان
با شاعران
فارسی زبان

نویسنده
به شدت شیفته
زبان فارسی
شده است؛ به
طوری که به
گفته خودش همیشه
از گوش دادن
به آن لذت می
برده است. در
صفحه 13 کتاب این
طور آمده است:
«زبان ایرانیان
غنی، زیبا و
خوش آهنگ است.
به طوری که
گوش دادن به
آن هیچگاه
ناخوشایند و
گوشخراش نیست،
و به صورت زبانی
است که گویی
فقط برای شعر
و شاعری ساخته
شده. گرامر
زبان فارسی هم
با وجود رسایی
و کامل بودن،
مشکل نیست و
دلیل آن- به
نظر من- نبودن
موارد بی
قاعده در این
زبان می
باشد.»

نویسنده
در خاطرات خود
آشنایی
مردمان ایرانی
را با شاعران
فارسی زبان
جالب توجه می
داند و می نویسد:
«مردم ایران،
با وجود بی
سوادی گسترده
ای که در سطح
مملکت وجود
دارد کندذهن نیستند.  و شگفت
آور اینجاست
که روستاییان
ساده ایرانی- یعنی
کسانی که حتی
قادر به نوشتن
نام خود هم نیستند-
کاملاً با
آثار شاعران
گرانمایه ایرانی
مثل: سعدی،
حافظ، عمر خیام
آشنایی دارند.
ص 13»

ساده
زیستی ایرانیان
در عین تولید
فراوان مواد
غذایی

آقای
فوربز- لیث به
ساده زیستی ایرانیان
اشاره می کند؛
در حالی که
خود اشاره می
کند که مواد
غذایی در ایران
بسیار تولید می
شود.

«در
ایران با اینکه
انواع مواد
غذایی به
فراوانی تولید
می شود، ولی
خود دهقانان-  که تولیدکنندگان
این مواد
هستند- بسیار
ساده زندگی
کرده، و اغلب
از مواد گیاهی
تغذیه     می
کنند. گوشت
برای روستاییان
جنبه ایب
اشرافی دارد؛
وبه جز در
مواقع استثنایی،
مثل روزهای عید
و یا مراسم
جشن عروسی
مصرف نمی شود.
ص 32».

صداقت
و شرافت نوکران
ایرانی

مباشر
انگلیسی
سردار اکرم در
ایران برای
خود نوکرانی
دست و پا کرده
بود. او در
مورد نوکران ایرانی
بسیار خوش بین
است و این چنین
می گوید: «وقتی
به یاد آن
دوران می
افتم، از
صداقت و شرافت
نوکرهایمان
احساس رضایت و
خوشحال می
کنم. چون همیشه
می توانسیتم با
کمال اطمینان
مقادیر زیادی
پول را به جای
فقل کردن در
کمد، به آنها
بسپاریم. و حتی
در مواقعی که
برای چند روز
منزل نبودیم،
هرگز به خاطر
نمی آورم که
توسط نوکرها
دزدی و یا
اختلاسی صورت
گرفته باشد. ص
33».

لباس
ساده و جالب
توجه روستاییان
ایرانی

فوربز-
لیث در مورد
لباس های ایرانی
بسیار توضیح می
دهد و آنها را
در عین سادگی
بسیار جالب
توجه می داند
«لباس روستاییان
ایران در عین
سادگی بسیار
جالب توجه
است. در
مردان، لباس
شامل یک شلوار
گشاد از پارچه
نخی آبی رنگ
است که لنگه
های آن خیلی
گشادتر از حد
معمول می
باشد. و چون معمولاً
انتهای شلوار
تا زمین حدود 10
اینچ فاصله
دارد، لذا روی
هم چین می
خورد و درست
مثل پاجامه ای
می ماند که در
اثر شستن، آب
رفته و چروک
خورده باشد یک
کت چین دار
بلند شبیه
«فراک» نیز تن
پوش آنها را
تشکیل می دهد
و مجموع کت و
شلوار، همراه یک
کلاه گرد بدون
لبه و زبر است
که شاخص لباس یک
مرد روستایی می
باشد. زنان
روستایی، یک
دامن کوتاه چین
دار (شلیته) می
پوشند که تقریباً
تا پایین زانو
می رسد، و روی
آن نیز پیراهن
گشادی به تن می
کنند، که رنگ
این دامن و پیراهن
معمولاً از
رنگ های شاد و
روشن انتخاب می
شود. آنها سر
خود را با یک
چارقد که
دنباله آن را
در زیر چانه
گره زده اند،
می پوشانند؛
ولی هیچگاه
مثل زنان شهری،
صورت خود را
از دیگران
پنهان نمی
کنند. زن های
شهری چادری به
سر می کنند که
به رنگ سیاه
است و تمام
بدن آنها را
دربر می گیرد.
و به عنوان
پوشش صورت نی
روبنده ای به
رنگ سفید و نیمه
حاجب در روی
صورت قرار می
دهند. ص 33 و 34» در
گفته های
فوربز- لیث می
توانیم سادگی
لباس های ایرانی
را ببینیم و اینکه
ایرانیان خیلی
کم به زرق و
برق اهمیت می
دهند. دیگر اینکه
سادگی مردم
روستایی علی
الخصوص زنان
را در پوششان
نسبت به مردم
شهری می توانیم
بفهمیم. مردم
ایرانی به
لباس های خود
کمتر می
پردازند و به
زیبایی آن اهمیت
کمتری می دهند
و بیشتر به
حجاب می
پردازند. که این
می تواند از
روحیه اسلامی
آنان باشد.
اسلام به حجاب
اهمیت زیادی می
دهد و به همین
دلیل
مسلمانان
حجاب را در
اولویت قرار
می دهند و پس
از آن به سراغ
زیبایی می
روند. ایرانیان
به علت شاید
تنبلی و کمکاری
هرگز به زیبایی
لباس های خود
توجه نمی کنند
و از طرفی می
تواند به علت
ساده زیستی
آنها باشد.

شجاعت
سربازان ایرانی

در
ایران هر
ارباب
معمولاً برای
خودش قشونی از
مردان جنگی
تدارک می دید.
فوربز- لیث در
ابتدا به کارایی
رزمی این
افراد اعتقاد
چندانی
نداشتم. اما
پس از چندی او
پی برد که این
افراد بسیار
خوب کار می
کنند.

«در
ابتدای کار،
من شخصاً به
کارایی رزمی این
افراد اعتقاد
چندانی
نداشتم و به
همین جهت
احساس می کردم
که در صورت
وقوع حادثه ای،
امنیت من در
پناه دو نفر
سرباز انگلیسی،
به مراتب بهتر
از حضور صدها
تن از اینگونه
رزم آوران تأمین
خواهد شد. ولی
با کمال
شرمساری باید
اعتراف کنم که
حوادث بعدی،
خلاف نظر مرا
ثابت کرد. و در
موقعیتی که
لازم شد آنها
وظیفه دفاع از
مرا به عهده گیرند،
به خوبی نشان
دادند که
اشخاصی بسیار
جسور و پر
استقامت
هستند. ص 42»

در
جایی دیگر نیز
نویسنده در
مورد سربازان
ایران می نویسد
وشجاعت و
وفادارای
آنان به
فرماندشان را
می ستاید:
«مسأله ای بسیار
با اهمیت دیگر
در مورد
سربازان ایرانی
آنست که آنها
حاصرند خود را
به آب و آتش
بزنند و با هر
خطری
درگیر شوند،
ولی فقط به این
شرط که بدانند
فرمانده و یا
رهبرشان نیز
در تحمل مصائب
و خطرات با
آنان همراه
است. ص 112»

ایرانیان
به ندرت مستقیماً
به طرف مقبال
به مبارزه برمی
خاستند

فوربز
لیث می نویسد:
«آنها (ایرانیان)
بندرت مستقیماً
به صورت آشکار
با طرف مقابل
به مبارزه برمی
خاستند و
غالباً
کوچکترین
نشانه ای که
حاکی از کینه
جویی و قصد
سوء نسبت به
بدترین
دشمنانشان نیر
باشد، از خود
بروز نمی
دادند. ص 55»

این
خصیصه ایرانیان
می تواند ناشی
از زیرک بودن
ایرانیان
باشد. روش
آنها برای
نابودی طرف
مقابل، چنان
موذیانه است
که کشف نقشه
هایشان و جبهه
گیری علیه
فعالیت های این
مردمی که در
خفاکاری و موذیگری
استاد و نابغه
اند، تقریباً
غیر ممکن است.
شاید به همین
علت است که در
ایران انواع
قومیت های
مختلف می
توانند کنار
هم زندگی
کنند.

به
ندرت اتفاق
افتادن جنایت
و کمبود
تبهکاری هایی
سنگین

«چون
در «لت گاه» خیلی
به ندرت جنایتی
اتفاق می
افتاد، لذا من
در مسند قضاوت
خود، بیشتر به
حل و فصل امور
مجرمین و یا
دعاوی رعایا
نسبت به یکیدگری
اشتغال
داشتم؛ و یا
موارد اتهامی
سنگین مثل
سوءقصد به جان
دیگران، و یا
هتک ناموس
کمتر روبرو
بودم. شکایاتی
که به من می شد
بیشتر به
مسأله سرقت های
کوچک و کم اهمیت
ارتباط پیدا می
کرد. و در عوض
کمبود تبهکاری
های سنگین،
وجود اینگونه
جرایم مدنی
مشغله فراوانی
برای من به
وجود می آورد.
ص66»

کمبود
جنایت و
تبهکاری های
سنگین خود، بر
سادگی ایرانیان
صحّه می
گذارد. مردم ایران
کمتر به
تبهکاری به
صورت حرفه ای
می پرداختند و
بیشتر شکایتات
آنان دعاوی
رعایا نسبت به
یکدیگر بوده
است. این
مسئله می
تواند ناشی از
مسلمان بودن
آنان باشد.
روحیه دینی ایرانیان
تأیید نوعی
خنثی شدن توحش
آنان می شود و
از آنان مردمی
رام شده می
سازد.

حل
مسائل مورد
اختلاف توسط
رئیس سفیران

ایرانیان
به دلیل زندگی
در شرایط
جغرافیایی
خشک و نیمه
خشک، مجبورند
برای زنده
ماندن گروهی
زندگی کنند. و
به کشاورزی
بپردازند. این
گروهی زندگی
کردن باعث شده
که آنان مسائل
و مشکلات شان
را خود در میان
خود حل و فصل
کنند. و این
خصوصیت ایرانیان
ازخصایص بسیار
زیبایی آنان
است چرا که
باعث صلح و
دوستی بیشتر بین
آنان می شود.
فوربز- لیث در
این باره می
نویسد:«این
افراد به راحتی
می توانستند
مسائل مورد
اختلاف بین
خود را در
همان محل
اقامتشان با
پادرمیانی رئیس
سفیران روستا
فیصله دهند. و این،
یکی از خصایص
عجیب مردم عامی
مشرق زمین است
ص 66 و 67.

محجوب و صلح
دوست بودن
مردمان
روستانشین

مردمان
روستانشین
کشور ما،
مردمانی بسیار
سنتی هستند؛ و
به دلیل همین
سنتی بودن خود
را ملزم به
رعایت بعضی
قواعد و
مقررات می
دانند. و به همین
دلیل افرادی
اند که کمتر
هنجارشکنی می
کنند. این سنتی
بودن گرچه به
نظر زیاد جالب
نمی آید اما
در خیلی از
مواقع باعث
نظم و انظباط
خاصی می گردد.
نویسنده در
صفحه 67 می نویسد:«به
طور کلی
روستانشینان
مردمان محجوب
و صلح دوست
هستند که خود
را به رعایت
مقرراتی که به
طور سنتی در میانشان
جاریست - و
البته در جایی
هم نوشته
نشده- ملزم  می
دانند.»

احساس امنیت
در ایران

فوربز-
لیث در ایران
با سورچی
توطئه گر
مواجهه می
گردد. گرچه او
با این سورچی
مواجهه شده
اما خود اذغان
می کند که
حوادثی اینگونه
در ایران به
ندرت اتفاق می
افتد. «البته
باید اعتراف کنم
که اینگونه
حوادث در ایران
به ندرت اتفاق
می افتد و در
مقایسه با وقایع
شبیه در سایر
کشورها می
توانم ادعا
کنم که من
شخصاٌ در ایران
به مراتب بیشتر
از کشورهای
متمدن و شهرهای
بزرگ دنیا
احساس امنیت می
کردم. ص 97»

اینکه
اینگونه
حوادث در ایران
خیلی کمتر از
کشورهای
متمدن اتفاق می
افتد جای بحث
بسیاری دارد.
که اصولاً دلیل
این امر چیست.
می توان یکی
از دلایل را اینچنین
ذکر کرد که
تبهکاران ایرانی
به دلیل قرار
گرفتن و مواجه
بودن با محیط
سنتی و ساده ایرانیان
هنوز حرفه ای
نشده بودند. و
اصولاً
تبهکار حرفه ای
(به معنای غرب)
در ایران یافت   نمی
شده که این یکی
از نقاط قوت ایرانیان
بوده است.

ایرانیان
سوارکارانی
کارکشته

فوربز-
لیث اشاره می
کند:«و در جریان
همین اقدامات
بود که متوجه
شوق و ذوق
فراوان افراد
گروه برای
آموختن اصول
نظامی گری
شدم، و ضمناً
آنها را
سوارکارانی
کارکشته تشخیص
دادم که
واقعاً از نظر
قدرت سواری و
مانور روی اسب
نظیر نداشتند.
ص 98»

ایرانیان
ازدیرباز
سوارکارانی
خوب بودندو با
ورود اسلام و
تأکید پیامبر
اسلام بر یادگیری
اسب سواری
علاقه آنان به
این رشته چند
برابر شد به
طوری که یکی
از مهارت های
اصلی که یک
مسلمان باید یاد
می گرفت اسب
سواری بود. که
البته شنا و تیراندازی
نیز در کنار
آن توصیه می
شد. به هر ترتیب
ایرانیان اسب
سوارانی خبره
بودند و گویی
این کار در
خون آنان بود.
و فوربز- لیث
هم به علت این
امر بسیار
متعجب بود.

میهمان نوازی
ایرانیان

یکی
از بارزترین و
ملموس ترین
خصوصیات مردم
ایران مهمان
نوازی و میهمان
دوستی آنان
است. جمله
«مهامن حبیب
خداست» به
وضوح جایگاه
والای مهمان
را در نزد ایرانیان
نشان می دهد.
اگر یک ایرانی
واقعاً به کسی
علاقه مند
باشد، در حق
او مهمان نوازی
را به حد کمال
می رساند. یک
جمله مصطلح بین
ایرانی ها- که
عموماً در
موقع پذیرایی
از میهمانان
به زبان می
رانند- اینست
که «منزل
متعلق به
شماست» و گرچه
که ادای این
جمله در بیشتر
موارد نوعی
آداب دانی و
تعارف بیش نیست،
ولی اگر یک ایرانی
این مطلب را
به یک دوست صمیمی
خود ابراز
کند، حقیقتاً
نظرش همین است
و هیچ ابایی
در بخشیدن
منزلش به یک
دوست نزدیک
ندارد.

چنانچه
یک ایرانی
واقعاً مشتاق
پذیرایی شما
در منزلش
باشد،
مطمئناً هرچ
که متعلق به اوست
با کمال میل
در اختیارتان
می گذارد؛
همانطور که
فوربز- لیث می
گوید:« در این
راه ازاینکه،
نوکران، اسب
ها، درشکه و
حتی اتومبیلش
را تقدیمتان
کند هیچ مضایقه
ای ندارد. و نیز
در موقع عزیمت
سعی می کند
شما را با
هزار دلیل و
بهانه از رفتن
منصرف کند.

اگر
شما برای اولین
بار به دیدار یک
ایرانی بروید،
در بیشتر
موارد موقع عزیمت
شما، میزبان
طبق یک سنت
جالب قدیمی ایرانی،
قالیچه کوچکی
را به رسم هدیه
تقدیمتان می
کند که البته
ظاهراً برای
تأمین آسایش
شما در سفر
است، ولی در
حقیقت وسیله ای
است برای تکمیل
اثاثه منزل
شما. ص 136»

فوربز-
لیث یکی از
خاطرات خود را
می گوید که
برای اجرای
عملیاتی به یک
روستا رفته
است: «مالک این
روستا با شوق
و علاقه وافری
از ما استقبال
کرد و تسهیلات
فراوانی برای
نفرات و اسبهایمان
فراهم ساخت. و
من و بارکر و
سروان
ژاندارمری هم
که بسیار خسته
و خاک آلود
بودیم با
استفاده ازاین
فرصت، ابتدا
در استخر منزل
مالک روستا،
که آب بسیار
تمیزی داشت سر
و صورتی صفا
دادیم و آنگاه
همگی بر سر
سفره مفصل غذاهای
ایرانی چنان
دلی از عزا
درآوردیم که
لذت آن را
هرگز نمی
توانم فراموش
کنم.

برای
صرف غذا،
پارچه سفیدی
در کف ایوان
گسترده شد و
به جای بشقاب
نیز در جلوی
هر نفر نان
پهن فطیر
گذاردند. و ما
آماده شدیم تا
با انگشتان
خودمان به جای
کارد و چنگال
و قاشق، به
صرف غذا
بپردازیم. غذای
آن روز عبارت
بود از: بره
کامل کباب
شده، جوجه و
مرغابی سرخ
شده، جگر، کبک
که آن را به سیخ
کشیده و کباب
کرده بودند،
همراه ماست و
دوغ، انواع میوه
جات مثل: هلو،
انگور،
خربزه، و
انواع و اقسام
شیرینی های
خوشمزه. محتویات
این سفره،
کهروی هم رفته
مجموعه لذت
بخشی را تشکیل
می داد به
خصوص برای ما
که پس ازحدود 24
ساعت فعالیت
مداوم، از شدت
گرسنگی بی رمق
شده بودیم، به
صورت مائده ای
بود که بدون
تعارف بر سرش
نشستیم و بی
اختیار دست به
کار خوردن شدیم.
ص 106»

تشرفیات
میهمانی ایرانی
نیز به نوبه
خود بسیار
جالب است.از
جملاتی که به
زبان می
آوردند تا نوع
حرکات و اعمالی
که انجام می
شود همه حاکی
از صمیمیت
بالا بین مردم
ایران است و این
که چقدر برای
مهمان اهمیت
قائلد. فوربز-
لیث در
خاطراتش می نویسد:
« به هنگام دیدار
از ایرانیان
در منزلشان یک
سری تشرفیات
مخصوصی به
اجرا درمی آیدکه
ادب و تواضع
نسبت به میهمان
در کلیه آنها
به حد افراط
مراعات می
شود، و طی آن
بقدری گرمی و
صمیمیت از خود
نشان می دهند
که واقعاً
انسان را
مجذوب می
کنند. خوش
آمدگویی میزبان
با «سلام علیکم»
آغاز می شود،
که میهمان نیز
در جواب می گوید
«علیکم
السلام».آنگاه
میزبان می
پرسد« احوال
شریف شما چطور
است؟» که به
عنوان جواب
مناسب به این
پرسش هم باید
گفته شود:
«الحمدلله».
علت این
ملاقات و موقع
آن، هرچیز و
هر زمان که
باشد،
بلافاصله
استکان های چای
که زیاده از
اندازه شیرین
شده دور می
گردد و افراد
حاضر در اثنای
صحبت به مرور
آن را می
نوشند. اگر میزبان
دوباره دستور
چای بدهد،
علامت آناست
که میل دارد
صحبتش با میهمانان
ادامه پیدا
کند و میهمان
هم ناچار باید
به نوشیدن
استکان های
بعدی چای
ادامه دهد. ولی
اگر میزبان
دستوری برای
تکرار چای
نداد (و البته
این امر خیلی
به ندرت پیش می
آید) دلیلی جز
این ندارد که
مایل به ادامه
صحبت با میهمان
نیست و می
خواهد وقتش را
به مسائل دیگر
بگذراند. در
چنین حالتی
اگر میهمان
بدون تمایل میزبان
شخصاً
خواستار
تکرار چای
باشد، عمل
پسندیده ای
مرتکب نشده
است. ص 136 و 135»

رفاقت بسیار
محکم بین
دوستان

ایرانیان
افرادی هستند
که با هر کس پیمان
دوستی ببندند
حاضرند تا پای
جان برای دوست
پیش روند. این
خصلت ایرانیان
شاید به ندرت
در جاهای دیگر
یافت شود.
دوستی ایرانیان
دقیقاً نوعی پیمان
برادری است و
به نوع دو
دوست برادر هم
محسوب می
گردند. فوربز-
لیث در زمانی
که قصد کاری خطرناک
داشته و قرار
بود عملیات
خطرناکی را
انجام دهد به
دو نفر برمی
خورد. او خود این
طور می گوید:
«در این ضمن،
اعلام داوطلبی
دو تن از رعایای
«ترکه تپه» به
همکاری با ما،
وضع بهتری برایمان
ایجاد کرد. این
دو نفر به دلیل
آنکه
دوستانشان در
روستای
«گلبانو»
بارها مورد
ظلم و ستم
محمدعلی قرار
گرفته بودند،
برای تصفیه
حساب با او،
ما را در
سرکوبش یاری
دهند. این دو
کمال شجاعت
داوطلب همکاری
با ما شدند. ص 107»

طبع سازگار
و متعادل
دهقانان ایرانی

با
اینکه عادات و
رسوم و روش
زندگی
دهقانان ایرانی
تقریباً شبیه
سایر کشورهای
اسلامی است،
ولی در ایران
بعضی خصوصیات
منحصر به فرد
در زندگی
دهقانان به
چشم می خورد
که از هر نظر
جالب توجه
است. فوربز- لیث
در مورد
دهقانان ایرانی
این طور می گوید:«
به طور کلی باید
دانست که
دهقان ایرانی
طبعی سازگار و
متعلق دارد و
فقط اگر اطمینان
داشته باشد که
محصولش کافیست
و شکمش در
زمستان گرسنه
نخواهد ماند دیگر
هیچ چیز سبب
نگرانی او نیست
و زندگی را در
هر مرتبه و
مرحله ای که
باشد، به خوشی
می گذراند. ص 130»

زود وارد
شدن کودکان
روستایی به
عرصه زندگی

کودکان
روستایی در ایران
وظیفه مشخص
خود را دارند.
روستاییان برای
آن که از بزها
و گوسفندان
خود شیر بیشتری
به دست آورند،
غالباً
نوزادان این حیوانات
را چند روز پس
از تولدشان به
کلی از مادر
جدا می کنند و
به علف خوردن
وا می دارند،
که سرپرستی
آنها را نیز
به عهده کودک
کم سن و سال
قرار می
دهند.این
کودکان با
تقبل چنین وظیفه
ای است که در
حقیقت وارد
صحنه پیکار
زندگی می شوند
و پس آن مرحله
به مرحله پیش
بروند، تا
ابتدا مسئولیت
نگهداری
گوسفندان و
آنگاه بعد مدتی
توانایی
نگهداری از
گاوها را پیداکنند.

در
حقیقت کودکان
روستایی از
ابتدای کودکی
مسئولیت پذیر
بار می آیند و
برای آینده
تربیت می شوند
تا به مردانی
پرکار و
تلاشکار تبدیل
شوند. فوربز- لیث
در این مورد
چنین می گوید:«به
طور معمول،
کودک روستایی
موقعی که به
سن ده سالگی می
رسد، هم یک
چوپان
کارآزموده به
حساب می آید و
هم به خوبی
قادر است با
وسائل خرمن
کوبی کار کند.
مواجهه
کودکان روستایی
با سختیهای
زندگی و انجام
وظایف مشکل،
آنها را به
صورت جوان هایی
نیرومند و
پراستقامت
درمی آورد که
این مسأله خود
دلیل بارزی بر
سر بقای آنها
نیز هست؛ و
نشان می دهد
چرا آن کسانی
که از بدو
کودکی مشقّات
را تحمل کرده
اند، پس از رسیدن
به سن 17 سالگی و
دوران جوانیف
به صورت مردانی
کامل العیار
درمی آیند و
عوامل انحطاط
و تباهی نسل
در آنها کمتر
دیده می شود. ص
131»

هوش و فراست
ایرانیان

ایرانیان
مردمانی
باهوش هستند؛
ضریب هوشی
آنان در کل
نسبتاً
بالاست و یکی
از نقاط قوت
آنان محسوب می
شود. آنها برای
رشد و ترقی می
توانند از هوش
و فراست خود
بهره گیرند؛
اما افسوس که
در بین آنان
تنبلی و
فراوانی به
وفور یافت می
شود که عمدتاً
از خصوصیات
ذاتی ملل شرق
است و از علل
اصلی عقب
افتادگی آنها
نیز محسوب می
شود. فوربر- لیث
در خاطراتش
هوش ایرانیان
را تحسین می
کند و می نویسد:
«ایرانی ها
اصولاً مردمانی
جالب توجه
هستند. هوش و
فراست آنها خیلی
بیش تر از حد
متعارف است ولی
به طور کلی
نسبت به کارهای
سخت بی علاقه
اند. ص 131»

طبه ظریف و
بذله گو و
سخاوتمند ایرانیان

فوربز
لیث در خاطرات
خود ایرانیان
را مردمی با
طبع ظریف و بسیار
دوست داشتنی می
داند. «ولی علی
رغم این وضع و
صدها نارسایی
دیگر، همین
مردم دارای
خصوصیاتی
هستند که آنها
را به صورت
افراد بسیار
دوست داشتنی و
قابل توجه
درآورده است.
و در این مورد
می توان به
طبع ظریف و
بذله گوی آنها
و همچنین
سخاوتمند و
مهمان نوازی بی
دریغشان- به
خصوص نسبت به
خارجی ها- اشاره
کرد. ص 132» این که
ایرانیان
افرادی شوخ
طبع و بذله گو
هستند را می
توانیم از نوع
مَثَل های
آنان ببینیم.
اما این اخلاق
بیشتر در بین
روستاییان دیده
می شود؛ و در بین
شهرنشین ها
خشونت دیده می
شود که می
توان از عواقب
مردن شدن
باشد. در هر
صورت فوربز- لیث
از دوست داشتنی
بودن ایرانیان
تعریف کرده و
آن را قابل
توجه می داند.

سخت کوشی
طبقه رعیت،
کارگر
کشاورز،
دهقانان و خوش
نشینان

طبقه
رعیت، کارگر
کشاورز،
دهقانان و خوش
نشینان در ایران
بر خلاف طبقه
بالا و اشراف
ایران به سخت
کوشی عادت
دارند. البته
طبقات بالا نیز
در آن زمان به
دلیل تحصیل در
اروپا تا حدی
دست از این خصیصه
ذاتی کشیده
اند، و به همین
جهت در طول
زمان شاهد آن
بودیم که
اخلاق آنان تا
حدودی دگرگون
شد؛ اما در بین
اکثریت مردم
آن زمان،
مسأله وقت به
هیچ وجه مطرح
نیست؛ و لغت
فردا (که
البته هیچ گاه
فرا نمی رسد)
زمان مورد نظر
آنها برای
انجام همه
کارهاست. اما
فوربز- لیث در
مورد طبقات پایین
می گوید: «در
مورد طبقه رعیت،
کارگر
کشاورز،
دهقانان و خوش
نشین ها،
مسأله درست بر
عکس است. این
افراد که به
سخت کوشی عادت
دارند، در
تمام مدت بهار
و تابستان و
پاییز از سپیده
صبح تا هنگام غروب
یکسره کار می
کنند و زحمت می
کشند، و تنها
در طول زمستان
طولانی و سرمای
شدید آنست که
از باز می
ماند و مرحله
ای شبیه به
خواب زمستانی
را می
گذرانند. ص 133»

شیعیان ایران
نسبت به پیروان
ادیان و مذاهب
دیگر حالت
خصمانه
ندارند.

اگر
جمعیت کشور ما
را شیعیان تشکل
می دهند. درست
است که شیعیان
مراسم عزاداری
را (علی
الخصوص در
تاسوعا و
عاشورای حسینی)
بسیار
خالصانه و با
شکوره برگزار
می کنند اما
اصولاً با ادیان
و مذاهب دیگر
حالتی
دوستانه
دارند. در
خاطرات فوربر-
لیث آمده است:
«شیعیان
معمولاً نسبت
به پیروان ادیان
و مذاهب دیگر
حالت خصمانه
ندارند و به هیچ
وجه درباره
آنان
مستبدانه
رفتار نمی
کنند. آنها
فقط یکبار در
سال به مناسبت
فرار رسیدن
محرم- (که ماه
عزاداری برای
[امام] حسین (ع)
است)- حالت
تعصب آمیزی به
خود می گیرند
و طی مراسمی
که در هر شهر و
روستا برپا می
دارندف همراه
با حرکت دسته
های مختلف، پیکری
را نیز حمل می
کنند که نشانه
بدن بی سر حسین
است. ص 139»

هنر ایرانیان

هنر
ایرانیان احتیاجی
به تعریف و
تمجید نیست. ایرانیان
از هزاران سال
پیش دارای
هنرهای بی نظیری
بودند که هر
کدام قابل ستایش
است. فوربر- لیث
در خاطرات خود
ذکر می کند که:
«بدون شک از
قرن ها پیش که
صنعت فرش در ایران
به وجود آمده،
افراد بسیار
هنرمندی در این
رشته فعال
بوده اند که
توانسته اند این
چنین آثار
جالب توجه را
از خود باقی
گذارند ولی باید
گفت که آنها
اکثراً به
تنهایی کار می
کردند و ذوق
هنری خود را
عرضه می
داشتند؛ چون
با توجه به
آثار پشتیبانی-
که هم اکنون نیز
کم و بیش وجود
دارد- اغلب نمی
توان هیچ
شباهتی در طرح
فرش های قدیمی
با یکدیگر پیدا
کرد.

مسأله
ای که شاید
باور کردنش کمی
مشکل باشد این
است که در حال
حاضر تمام  فرش های
زیبای ایرانی
به دست زن ها و
بچه های روستایی
بافته می شود،
و هیچ کدام از
آنها هم آن
طور که باید؛
از ذوق هندری
برخوردار نیستند.
طرح های مورد
استفاده
بافندگان فرش
اکثراً همان
طرح های قدیمی
است ک طی قرن
ها فامیل به
فامیل منتقل
شده و به صورت یک
میراث هنری
باقیمانده
است. ص 141»

در
مورد کاشیکاری
های ایرانی نیز
فوربز- لیث
نوشته هایی
دارد که حاکی
از آن است که
بسیار شیفته این
هنر گشته است.
«یکی از هنرهای
ایرانیان که
در حال حاضر
تقریباً به
فراموشی
سپرده شده،
کاشیکاری
استف که نمونه
های این هنر زیبا
و ارزنده را می
توان بر سر
دروازه های قدیمی
شهرها،
گنبدها و
مناره ها و نیز
قصرهای
پادشاهان
سابق مشاهده
کرد؛ و توجه
داشت که این
کاشیکاری ها
با اینکه سال
های متمادی در
معرض باد و
طوان و تابش
آفتاب قرار
داشتهف مع هذا
همچنان سالم
باقی مانده
است.

در
حال حاضر به
ندرت می توان
استادان کاشیکار
را در گوشه و
کنار مملکت یافت
که بتوانند به
همان سبک و
روال گذشته
آثاری ارزنده
خلق کنند.
آنچه امروزه
به عنوان هنر
کاشیکاری
عرضه می شود
معمولاً خلق
آثاری ساده
است که عمدتاً
برای تزیین
منازل اعیان و
اشراف به کار
می رود. ولی در
همین کاشیکاری
های ساده نیز
روش های خاصی
مورد استفاده
قرار می گیرد
که معمولاً
محرمانه می
ماند و راز
پدر به پسر در
خانواده هایی
که از دوران
گذشته به این
کار اشتغال
داشته اندف
منتقل می شود.
ص 143 و 142»

مشاور
انگلیسی
سردار اکرم از
دیگر هنرها نیز
صحبت کرده
مثلاً: «در
شهر زنجان زیباترین
هنر ملیله اری
با نقره انجام
می شود. در اصفهان
هنرمندانی
هستند که با
مهارت بی نظیر
در روی نقره
قلم می زنند و
نقوش برجسته می
آفرینند. ولی
با این حال
ارزنده ترین
نقره کاران در
شیراز وجود
دارند که هنر
آنها در حکاکی
روی نقره
واقعاً در دنیا
بی نظیر است.
هنرمندان شیرای
معمولاً طرح
های خود را از
نقوش آثار
باستان به جا
مانده از
دوران داریوش
و کوروش و خشایارشا
اقتباس می
کنند.

پرورش
کرم ابریشم و
بافت پارچه های
ابریشمی نفیسف
امروزه هنوز
هم یکی از صنایع
مهم ایالت یزد
را تشکیل می
دهد. این صنعت
که تا قبل از
جنگ جهانی
[اول] در یزد به
مقیاسی وسیعتر
از گیلان رواج
داشت، به خاطر
کاهش واردات
تخم کرم ابریشم،
به مرور رونق
خود را از دست
داد. ص 143»

علاقه ایرانیان
به باغ های بسیار
زیبا

در
داخل منازل ایرانیان
علی رغم نمایه
خارجی و دیوار
گلی (خانه های
آن زمان)
واقعاً مناظر
حیرت آوری دیده
می شد. باغ های
زیبا و دل انگیز
ایرانی، که در
وصف آن شعرا و
نغمه سرایان
تا کنون بسیار
سروده اند، در
پشت دیوارهایی
بی قوراه قرار
داشتند.
فوربز- لیث در
خاطراتش این
طور می نویسد:
«وصف زیبای
باغ های ایرانی-
که گمان می
رفت؛ افسانه ای
بیش نیست- از
قدرت قلم من
خارج است و
تنها می توانم
بگویم که این
باغ ها مملو
از انواع گل
های رنگارنگ؛
درختان سرو،
سپیدار، بید؛
و انواع
درختان میوه
است؛ در میان
آنها استخرهای
آب زلال وجود
دارد که با
کاشی تزئیین
شده و شکوه و
جلوه خاصی به
منظره باغ می
دهد.

درون
منزل ایرانی
ها بر خلاف
ظاهر خارجی بر
منظر آن، اتاق
های متعددی
وجود دارد که
در آنها انواع
قالی و قالیچه
زیبا و خش نقش
و نگار را بر
کف اتاق
گسترده و یا
روی دیوار آویخته
اند. علاقه ایرانی
ها به قالی
باور نکردنی
است. آنها
تمام سعی خود
را به کار می
برند تا سراسر
منزل را با
قالی فرش کنند
و اگر اثاثه
منزل یک ایرانی
را از هم تفکیک
کنیم، خواهمی
دید که حدود 90
درصد آن از
قالی تشکیل
شده است. و من
گاه واقعا حیران
می مانم که ایرانی
ها وی قال چه
زندگی راحت و
آسوده ای
دارند، ولی ما
مجبور با
استفاده از
وسایلی هستیم
که تمدن به ما
تحمیل کرده و
صندلی هایی را
به کار می بریم
که راحتی ان اصلاً
قابل مقایسه
با نشستن در
روی قالی نیست.

در
ایران اصلاً نیازی
به استفاده از
صندلی در مناز
احساس نمی
شود، چون کف
اتاق ها سراسر
گسترده از قالی
است و حتی
سفره غذا را
هم بر روی قالی
پهن می کنند.
هم اکنون گرچه
در منزل بعضی
ایرانی های
فوق مدرن،
کارد و چنگال هم
بر سر سفره دیده
می شود، ولی
هنوز کسی با
کفش در اتاق
راه نمی رود و
مراعات ادب
اقتضاء می کند
که هم قبل از
ورود به اتاق
کفش های خود
را بیاورند. ص 145
و 144»

نتیجه گیری

خاطرات
آقای فرانسیس
فوربز- لیث
مملو از نکات
مثبت و منفی
در مورد ایرانیان
است. با اینکه
او در خیلی از
جاها از مردم
ایران به بدی یاد
می کند (مثلاً:
داشتن مباشرین
ظالمف رشوه
دادن، روش های
تنبیه وحشیانه،
مجزات های غیر
انسانی، نقش
خرافه و اوهام
در معالجه
امراض،
استعمال تریاک
بیش از
اندازه، وضع
اسف انگیز
کودکان، حق
ناشناسی ایرانی
ها، زندگی و
عادات بد زمان
ایرانی) اما
از خصایص خوب
ایرانی ها نیز
بسیار یاد می
کند و در جایی
می گوید: «من
اگر قرار باشد
محلی را برای یک
زندگی آسوده و
لذت بردن از
شرایط زیستی بی
دردسر انتخاب
کنم، هیچ شکی
نیست که ایران
را برای این
کار برخواهم
گزید.»

این
جمله نشان
دهنده این است
که بر خلاف
تصور جهانیان،
ایرانیان
مردمانی بسیار
جالب توجه
هستند و با
توجه
به تمدن درخشانشان،
هنوز هم می
توانند داعی
تمدنه و فرهنگ
باشند.

این
خصایص ایرانیان
که باعث جلب
توجه افراد غیر
ایرانی است می
تواند ناشی از
متفاوت بودن
فضای آن زمان
ایران با سایر
ملل پیشرفته
باشد. در شرایطی
که در آن
کشورها درچار
مدرنیته
بودند مردمان
آنها با
برخورد با
کشوری مثل ایران
که هنوز هم
کشوری سنتی
بود احاساس
نوعی آرامش می
کردند که در
کشورهای خود
آن را از دیت
داده بودند؛ و
وقتی به ایرانی
می آمدند
آنچنان شیفته
آداب و رسوم
سنتی ایران میگشتند
که آنان را حتی
بر آداب و
روسم خود نیز
ترجیح دهند.

این
سنتی بودن ایرانیان
که بر اسلامی
بودن تکیه
دارد باعث نوعی
صمیمت و همکاری
بین آنان می
شود. رعایت
قوانین اسلامی
(که البته نوعی
اسلام سنتی و
عرفی بوده)
نوعی سادگی را
در بین ایرانیان
باب کرده که
برای غیر ایرانیان
بسیار جالب
بوده است.

در
پایان باید
اضافه کنم که
این سادگی
آداب و رسوم ایرانیان
بعد از موجه ایران
با غرب و ورود
تجدد بسیار تغییر
کرد؛ و نوعی
غرب گرایی در
ایران بوجود
آمد که باعث
تغییر آداب و
رسوم آنان شد.