working paper- gharetapeh

= دانشکده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

شرح حال ایرانیا= 06; در آیینه غرب (سفرنامه یاکوب)

فاطمه قره تپه

= كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران=

<= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;line-height:115%;font-family:Tahoma;col= or:black; mso-bidi-language:FA'>موضوع: خلقيات مثبت ايرانيان در سفرنامه ها

= زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

تیر 1387

پ= 08;لاک، یاکوب ادوار= 83; (1361) .ایران و ایر= ;انیان. ترجمه کیکاو= س جهانداری. تهران: خوارز= 605;ی. (تاریخ چاپ اول متن آلما= 606;ی: 1865). 536 صفحه.

= 05;قدمه

ا= 10;ران به عنوان يك ملت با اصالت و اثبات شده د&#= 1585; ميان ملل شرق و غرب با تمدني بيش از ده هزار سال ه&#= 1605;يشه مورد نظر و بحث ملل مختل= 601; از ابعاد فرهنگي - اجتماعي – مذهبي و ساير موارد بوده است .

ي= 03;ي از راه هاي شناخت يك ملت مطالعه ي سفرنامه ي افراد بزرگ و شخصيت هاي مؤثر در جهان كه به آن كشور سفر كرده اند مي باشد . همان&= #1591;ور كه گفتيم چون ايران هميشه مد نظر همه ي م&= #1604;ل بوده است از دست يافتني ترين راه آشنايي ملل ديگر با فرهن= 711; و تمدن و خلق و خوي مردم اير= 575;ن بزرگ مطالعه = 610; سفرنامه ي مربوط به آن كشور است و اين مقاله ني= 586; از اين بابت حائز اهميت ا= 587;ت.

علي الخصوص غربي ها با مطالعه ي سفرنامه هايي از جانب اشخاصي از بزرگان غرب ك= 607; به ايران سفر داشته اند و از ديدگاه خو= 583; ايران و فرهن= 711; آن را مورد بحث قرار داد= 607; اند ، بسيار جذب نقاط ضعف و قوت چنين فرهنگي مي شوند و همين جرقه اي براي شروع شناخت ايران و ساير موارد مربوط به آن است .

م= 75; در اين مقاله به دنبال پاس= 582; به اين مسأله هستيم كه يك شخصيت غربي ك= 607; در محيطي كاملا بيگان= 07; و تا حدي غريب از فرهنگ ايراني خصوص= 75; در آن زمان نمو نموده اس= 578; و داراي جايگاه اجتماعي بالايي نيز م= 610; باشد (دكترياكوب) چگونه مي تواند ريز نكات را دربا= 585;ه ي خلق و خو و نحوه ي معاشر= 578; و معيشت ايرانيان را با همه ي ابعاد بررسي = 608; كند و كاو كند و همچنين اينكه ديدگا= 07; يك چنين شخصي= 578; غربي نسبت به ايران و مردم آن چگونه خواهد بود.

د= 85; رابطه با روابط اجتماعي ايرانيان و نكات مثبت خلقيات آنها = 608; لزوم توجه به آن نويسنده د= 585; مقدمه ي كتاب خود بيان داشته است كه:

"&#= 1583;ر كتاب حاضر كوشش كرده ام از اخلاق و رفتار ، آداب و طرز زندگي يكي از جالب ترين ملل عالم تصويري به دست بدهم ملتي كه افتخارش بيشتر زاده ي اعمال و اقداماتي اس= 78; كه در گذشته هاي دور انجا= 605; گرفته است ول= 610; هنوز گرفتار = 593;وارض كهولت نشده بلكه كاملا لياقت آن دار= 583; كه باز در تاريخ فرهنگ= 10; و جهان آينده هم به سزائي بعهده بگيرد&quo= t;

= 88;رح و معرفي كتاب پولاك

ب= 75; توجه به آنچه نويسنده در مقدمه ي كتاب پولاك بيان داشته است:

"&#= 1607;نگاميكه در سال 1851به ايران آمدم سخت مفتون جا= 605;عه ي ايراني و طرز زيباي تكلم و ريز كاري هاي محا= 608;ره ي آنان شدم و رفتار مؤدبانه ي مردم تربيت شده مرا بسيا= 585; تحت تأثير خو= 583; قرار داد متأسفانه بعدها درياف= 78;م كه نيرنگ و دروغ و فريب در پس اين رفتارهاي انعطاف پذير پنهان است "=

م= 10; توان دريافت كه نگاه نويسنده به ايرانيان و خلق و خوي آنها منفي بوده و با استناد اينك= 07; نويسنده سفرنامه ي خو= 583; را بعد از بازگشت به وط= 606; نوشته ، بيشت= 585; ، نكات منفي در پس ذهن داشته است و نكات مثبت بسيار اندك است.

ع= 04;اوه بر اين نويسنده بيشتر در مور= 583; سير و سياحت در مناطق الوند و بخشهاي ديگر سخن به ميان آ&#= 1608;رده كه خود دليلي بر بي توجهي به جزئيات رف= 578;اري و خلق و خوي ايرانيان مي باشد . با توجه به اظهارات نويسنده در اين كتاب قضايا و اتفاقات حتي المقدور بر كنار از پيش داوري و سبق ذهن به صورت واقعي شرح داده شده است .<= o:p>

ا= 10;ن سفرنامه داراي دو بخش است كه هر بخش به يازده فصل تقسيم شده كه بخش دوم آن مربوط به شرح &#= 1583;ربار ناصرالدين شاه است كه نويسنده به طبابت در آن مشغول بوده است.

ا= 86; شرح حال و سوانح زندگي دكتر ياكوب ادوارد پولا= 03; نويسنده ي كتاب ايران و ايرانيان چي= 86; زيادي در دست نيست ولي با توجه به گفته هاي مترجم كتاب با استناد به چا= 662; هفتم دايرة المعارف ماي= 85; چاپ آلمان چن= 583; سطري در مورد اين نويسنده ذكر شده است :

&quo= t; پولاك ياكوب ادوارد سياح = 548; تولد 1818 در يكي از نواحي بوه= 605; مرگ هشتم اوكتبر 1891 در وين ، از 1851 تا 1860 ž= 3;ر ايران زيست و از 1855 به بعد طبيب مخصوص شاه بود در 1882 بار ديگر به ايران سفر كر= 583; و به خصوص به مطالعه و تحقيق در منطقه الوند پرداخت بعده= 75; در وين به تدريس زبان فارسي مشغول شد كتاب "ايران " را نوشت كه در سال 1865 در دو جل= 83; به چاپ رسيد."

ن= 08;يسنده انگيزه ي سفر خود را به ايران آشناي= 10; به زبان فارسي و ادبيات غني ا= 606; دانسته است ك= 607; ان را در مقدمه ي كتاب اينگونه آورده است:

&quo= t;شغل من در سمت معلم مدرسه ي طب تهران و پس از ان پزشك مخصوص پادشا= 07; و مسافرت هاي متعدد به شهرها و ولاي= 578; هاي مختلف ايجاب مي كرد كه بتوانم پايتخت و همچ= 606;ين نواحي اين مملكت پهناو= 85; و اصل و بنياد زبان و دين اهالي متنوع= 48; اوضاع و احوا= 604; سياسي و اخلا= 602;ي و فرهنگي آن را تا جايي كه براي يك خارج= 610; ميسر است بشناسم "

و در ادامه مبذول داشته است كه چون پزشك بوده تو= 575;نسته در مورد زنان و زندگي خانوادگي مشاهدات شخص= 10; خود را ادامه دهد و بيان مي دارد در نوشت= 606; اين كتاب از كتب ديگران استفاده نكرده و بر طبق مشاهدات خود آن را به رشته تحرير د= 585; آورده است.

لیست مطالب ذکر شد= 607; در حوزه خلقی= 575;ت ایرانیان در کتاب پولاک=

1."= ايراني در خوراك اعتدال و قناعت را رعايت مي كند . در هر مقامي باشد باز مقداري نان ، پنير ، سبزي صحرايي او را راضي و خشنود مي كند. به آسايش و آرام= 588; دلبسته است اما در اوضاع و احوال خاصي سخت كوش و خستگي ناپذي= 85; مي شود و مي تواند گرما و سرما ، گرسنگ= 610; و تشنگي را تحمل كند."(ص 19)

<= /p>

2." من اغلب شاه را در مراسم رژه همراهي م= 610; كردم افراد نظام خوب و فعال به نظر مي آمدند تقريبا همه ي تفنگها را نقره كوب كرد= 607; بودند . اسبان نيرومند خوب تعليف شده بودند . سرباز ايراني نيرومند است. خوش اندام و قانع ، سختيه= 575;ي بسيار را از قبيل تشنگي ، گرسنگي ، سرم= 575; ، بي خوابي و پياده روي ممتد تحمل مي كند. از آن گذش&= #1578;ه فطرتا جسور است . مختصر بگوييم در اي= 606; مملكت مصالح بسيار خوب براي تشكيل ي= 603; سپاه عالي وجود دارد ."(ص 40)<= /o:p>

<= /p>

3." اي= ;راني زندگي ساده ا= 610; دارد و روي هم رفته در خورد= 606; و نوشيدن معتدل است"(ص= 82)

<= /p>

4." هرگاه يك اروپايي موق= 93; صرف غذا سر برسد به آن بفرماييد مي گويند و كسي كه مجرب باشد اين دعوت را رد مي كند و به اين عذر معتذ= 585; مي شود كه قبل&#= 1575; غذا خورده اس= 578; .

اما هر گاه كسي بپذيرد و سر سفره بنشيند ايراني زيرك مي داند چگون= 607; پذيرايي كند تا هم ميهمان بپندارد توجه خاص ميزبان را جل= 576; كرده است و هم غذاي خود را كاملا جدا از ديگران صرف كرده باشد. مثلا صاحبخانه ظرفها و شربتهاي بهت= 85; و مطلوبتر را به وي تخصيص ميدهد خودش خورش برمي دارد و با دست خود به مقدار زيادي براي ا= 608; مي كشد اروپايي ها ن= 575;گهان خود رامحصور در غذا مي بينند به اين بهانه كه اين اغذيه را صاحبخانه از سر احترام به او تخصيص داد= 607; است " (= 89; 95)

5."ايراني ها براي لباس زيبا اهميت بسيار قائلن= 83; بسيار دوست دارند كا برازنده و تميز لباس بپ= 608;شند و اين امر حتي در مورد كساني ك= 607; پا به سن گذار&#= 1583;ه اند صادق است. برخلاف ساير كشورهاي اسل= 75;مي حتي در ميان طبقات كارگر = 608; فرودست به استثناي درويش ها به ندرت آثار غفلت در لباس پوشيدن مشهو= 83; است"(ص103)

<= /p>

6." لب= ;اسهاي دوخت ايراني را خياط هاي محلي مي دوزن= 583; لباسهاي مدل اروپايي را بعضي از اروپاييهاي¡= 0; كه از ايران عبور مي كنند يا در آنجا مقيم هستند م= 610; دوزند هر اير= 575;ني از هر صنف و شغلي كه باشد به دقت ميدان= 583; كه براي چه لباسي چه مقدار پارچه لازم است"(ص112)

<= /p>

7." مهمترين اعمال مذهبي ايرانيان عبارتست از ن= 605;از ، زيارت ، صدقه ، روزه و جشن گرفتن اعياد مذهبي = 563; خود بارها شاهد بودم كه &#= 1608;زير اعظم در بحبوحه ي صحب= 578; با نمايندگا= 06; دول خارجي ناگهان ميگف= 78;: "وقت نماز است" و با اين كلام ديگر رشته ي مذاكرات گسسته مي شد .

كسي كه نماز مي گزارد لازم نيست به علت حضور هركس كه باشد نماز خو= 583; را بشكند هرگاه شخص شا= 607; نيز از برابر خادمي كه در حال نماز است بگذرد اين خادم از جاي خود نمي جنبد و عبادت خود ر&#= 1575; قطع نمي كند."(ص229)

<= /p>
8." ايراني با آرامش و تسلط بر نفس اعجاب آوري در انتظار مرگ م= 610; ماند . هرگز آن حال پر شكنجه ي ترس از مرگ را كه اغلب پزشكان با آن در اروپا روب= 585;و مي شود در آنجا نديدم.ايران= 10; كه انقدر در زمان حيات پايبند زندگ= 10; افراد خانواده ي خو= 583; است حتي نگراني از سرنوشت بازماندگان نيز آرامش او &#= 1585;ا در حال مرگ بهم نمي زند ...<= /o:p>

وي د= 585; حضور يك ملا وصيتي ميكند = 608; در اين وصيت ب&#= 1610;شتر در فكر تأسيس پل ، ساخت كاروانسرا، مسجد،مدرسه = 08; غيره است تا مستقيم اموالش بين وراث كه ميدا= 606;د حق وراثش با مقررات محكم شرعي تنظيم م= 610; شود و جاي نگراني نيست"(ص248)

<= /p>
شرح نکات ذکر شده در فصل فوق

الف) نظر به اينكه نويسنده ي كتاب يك طبيب بوده است مي توان اهميت توجه نويسند= 07; ي كتاب به نوع خوردن و آشاميدن مرد= 05; ايران يا چگونگي آن را دريافت:

1."= ايراني در خوراك اعتدال و قناعت را رعايت مي كند . در هر مقامي باشد باز مقداري نان ، پنير ، سبزي صحرايي او را راضي و خشنود مي كند. به آسايش و آرام= 588; دلبسته است اما در اوضاع و احوال خاصي سخت كوش و خستگي ناپذي= 85; مي شود و مي تواند گرما و سرما ، گرسنگ= 610; و تشنگي را تحمل كند."(ص 19)

2." اي= ;راني زندگي ساده ا= 610; دارد و روي هم رفته در خورد= 606; و نوشيدن معتدل است"(ص= 82)

<= /p>
ب) در مورد اصنافي مانند نظاميان نويسنده با چ= 588;مي تيز بين و ذهني كنجكاو = 608; جسور توانست= 07; ريزه كاري ها= 610; رفتاري و خلق= 610; حتي ظواهر آنان مانند برازندگي پوشش را دريابد:

1.&q= uot; من اغلب شاه را در مراسم رژه همراهي م= 610; كردم افراد نظام خوب و فعال به نظر مي آمدند تقريبا همه ي تفنگها را نقره كوب كرد= 607; بودند . اسبان نيرومند خوب تعليف شده بودند . سرباز ايراني نيرومند است. خوش اندام و قانع ، سختيه= 575;ي بسيار را از قبيل تشنگي ، گرسنگي ، سرم= 575; ، بي خوابي و پ&= #1610;اده روي ممتد تحم= 604; مي كند. از آن گذشته فطرتا جسور است . مختصر بگويي= 05; در اين مملكت مصالح بسيار خوب براي تشكيل يك سپا= 607; عالي وجود دارد ."(= 89; 40)

<= /p>
ج)نو= 610;سنده توجه ايرانيان به نوع پارچه ي لباس و مدل آن متناسب با هر &#= 1589;نف در حفظ عين زيبايي آن در كتاب ذكر كرد= 607; است:

1."اي= راني ها براي لباس زيبا اهميت بسيار قائلن= 83; بسيار دوست دارند كا برازنده و تميز لباس بپ= 608;شند و اين امر حتي در مورد كساني ك= 607; پا به سن گذارده اند صادق است. برخلاف ساير كشورهاي اسلامي حتي د= 585; ميان طبقات كارگر و فرود= 587;ت به استثناي درويش ها به ندرت آثار غف= 604;ت در لباس پوشيدن مشهو= 83; است"(ص103)

2." لب= ;اسهاي دوخت ايراني را خياط هاي محلي مي دوزن= 583; لباسهاي مدل اروپايي را بعضي از اروپاييهاي¡= 0; كه از ايران عبور مي كنند يا در آنجا مقيم هستند م= 610; دوزند هر ايراني از هر صنف و شغلي كه &= #1576;اشد به دقت ميدان= 583; كه براي چه لباسي چه مقدار پارچه لازم است"(ص112)

<= /p>
د)به دليل تفكرات فرهنگي غالب مردم در آن زمان كه نشأت گرفته از اعتقادات و كمبود معاشر= 78; با غربيان بوده داشتن روابط مستقي= 05; با فرنگيان ب= 607; لحاظ ديني مردود بوده چراكه آنان ر= 575; نجس مي پنداشتند و ا= 610;ن نكته از ديد تيز بينانه ي دكتر ياكوب دور نمانده ب= 607; طوريكه آن را به طور هوشمندانه د رزير شرح داد= 607; است :

4." هرگاه يك اروپايي موق= 93; صرف غذا سر برسد به آن بفرماييد مي گويند و كسي كه مجرب باشد اين دعوت را رد مي كند و به اين عذر معتذ= 585; مي شود كه قبل&#= 1575; غذا خورده اس= 578; .

اما هر گاه كسي بپذيرد و سر سفره بنشيند ايراني زيرك مي داند چگون= 607; پذيرايي كند تا هم ميهمان بپندارد توجه خاص ميز= 576;ان را حلب كرده است و هم غذاي خود را كاملا جدا از ديگرا= 606; صرف كرده باشد. مثلا صاحبخا= 06;ه ظرفها و شربتهاي بهت= 85; و مطلوبتر را به وي تخصيص ميدهد خودش خورش برمي دارد و با دست خود به مقدار زيادي براي ا= 608; مي كشد اروپايي ها ناگهان خود رامحصور در غذا مي بينند به اين بهانه كه اين اغذيه را صاحبخانه از سر احترام به او تخصيص داده است " (ص 95)

<= /p>
ه)دك= 578;ر ياكوب طي سفر= 610; كه در ايران داشته با موا= 580;هه با اعتقادات مردم و سنن آنها با اقرا= 585; به پايبندي مردم ايران نسبت به عقايدشان مي نويسد:

1." مهمترين اعمال مذهبي ايرانيان عبارتست از ن= 605;از ، زيارت ، صدقه ، روزه و جشن گرفتن اعياد مذهبي = 563; خود بارها شاهد بودم كه وزير اعظم در &#= 1576;حبوحه ي صحبت با نمايندگان دول خارجي ناگهان ميگف= 78;: "وقت نماز است" و با اين كلام ديگر رشته ي مذاكر= 575;ت گسسته مي شد . كسي كه نماز مي گزارد لاز= 605; نيست به علت حضور هركس كه باشد نماز خو= 583; را بشكند هرگاه شخص شا= 607; نيز از برابر خادمي كه در حال نماز است بگذرد اين خادم از جاي خود نمي جنبد و عبادت خود را قطع نمي كند."(ص229)

2." ايراني با آرامش و تسلط بر نفس اعجاب آوري در انتظار مرگ م= 610; ماند . هرگز آن حال پر شكنجه ي ترس از مرگ را كه اغلب پزشكان با آن در اروپا روب= 585;و مي شود در آنجا نديدم.ايران= 10; كه انقدر در ز&#= 1605;ان حيات پايبند زندگي افراد خانواده ي خو= 583; است حتي نگراني از سرنوشت بازماندگان نيز آرامش او را در حال مرگ بهم نمي زند ... وي در حضور يك ملا وصيتي ميكند و در اي&#= 1606; وصيت بيشتر د= 585; فكر تأسيس پل ، ساخت كاروانسرا، مسجد،مدرسه = 08; غيره است تا مستقيم اموالش بين وراث كه ميداند حق وراثش با مقررات محكم شرعي تنظيم م= 610; شود و جاي نگراني نيست= "(ص248)

نتي= 80;ه گيري

به طور خلاصه از آنچه دركتاب مبذول شده مي توان به اين نكات رسيد كه مي توان به اين نكات دست &#= 1610;افت كه فرنگيان ب= 607; دليل اهميت ايران از تما= 605; جهات از قبيل فرهنگي اجتماعي و سياسي توجه خ= 575;صي به تمام جنبه هاي رفتاري واجتماعي و... ايرانيان داشته اند و همين امر سبب مي شود با مطالعه سفرنامه ي بز= 585;گان خود راغب شون= 583; تا سفر توريستي به ايران داشته باشند و از نزديك گفته هاي نويسنده را درك كنند.

<= /p>
دكت= 85; ياكوب نيز به عنوان يك شخصيت والاي علمي و اجتماعي نظر خاصي به نوع برخورد مردم= 10; كه با مردم او بيگانه اند داشته و همين توجه خاص او سبب شد تا بتواند نكات رفتاري آنها را به تصوير بكشد به طوريكه خواننده با مطالعه ي سفرنامه ي او به همراه او در ايران و در ميان ايرانيان سي= 85; كند. او گاهي نقد ميكرد و گاهي فرهنگ ايران برايش اعجاب انگيز بود و شگفت آور ترين مسأله براي ا= 608; اعتقاد راسخ ايرانيان در همه ي اصناف و زمانها و مكا= 606;ها بود.

<= /p>
نوي= 87;نده ايرانيان را "جالبترين ملل" خوانده = 08; معتقد است تمدن آنها ساخته ي اعما= 604; و كار آنهاست و اين به منظورتفكر هوشمندانه و پشتكاري بود= 07; كه در بين ايرانيان و ملل گذشته ي ايران در تاريخ 2000 ساله مشاهده كرده است.

هر چند مطالب ذك= 585; شده در كتاب راجع به خلقيات و رفتارهاي مثبت ايرانيان حج= 05; كمتري را در برداشت اما همين نكات كم داراي كيفيت بالا بوده و نكات مهمي د رآن عصر و حتي شايد در عصر امروز به شما= 585; ميرفته كه اي= 606; مسأله كاملا به ديدگاه نو= 610;سنده و شرايطي كه لحاظ كرده اس= 578; باز مي گردد.