دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

شرح
حال ایرانیان
در آیینه غرب
(سفرنامه
یاکوب)

فاطمه
قره تپه

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقيات مثبت
ايرانيان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر 1387

پولاک،
یاکوب ادوارد
(1361) .ایران و ایرانیان.
ترجمه کیکاوس
جهانداری.
تهران: خوارزمی.
(تاریخ چاپ
اول متن آلمانی:
1865). 536 صفحه.

مقدمه

ايران
به عنوان يك
ملت با اصالت
و اثبات شده در
ميان ملل شرق
و غرب با
تمدني بيش از
ده هزار سال هميشه
مورد نظر و
بحث ملل مختلف
از ابعاد
فرهنگي -
اجتماعي –
مذهبي و ساير
موارد بوده
است .

يكي
از راه هاي
شناخت يك ملت
مطالعه ي
سفرنامه ي
افراد بزرگ و
شخصيت هاي
مؤثر در جهان
كه به آن كشور
سفر كرده اند
مي باشد . همانطور
كه گفتيم چون
ايران هميشه
مد نظر همه ي ملل
بوده است از
دست يافتني
ترين راه
آشنايي ملل
ديگر با فرهنگ
و تمدن و خلق و
خوي مردم ايران
بزرگ مطالعه ي
سفرنامه ي
مربوط به آن
كشور است و
اين مقاله نيز
از اين بابت
حائز اهميت است.

علي
الخصوص غربي
ها با مطالعه
ي سفرنامه
هايي از جانب
اشخاصي از
بزرگان غرب كه
به ايران سفر
داشته اند و
از ديدگاه خود
ايران و فرهنگ
آن را مورد
بحث قرار داده
اند ، بسيار
جذب نقاط ضعف
و قوت چنين
فرهنگي مي
شوند و همين
جرقه اي براي
شروع شناخت
ايران و ساير
موارد مربوط
به آن است .

ما
در اين مقاله
به دنبال پاسخ
به اين مسأله
هستيم كه يك
شخصيت غربي كه
در محيطي
كاملا بيگانه
و تا حدي غريب
از فرهنگ
ايراني خصوصا
در آن زمان
نمو نموده است
و داراي
جايگاه
اجتماعي
بالايي نيز مي
باشد
(دكترياكوب)
چگونه مي
تواند ريز
نكات را درباره
ي خلق و خو و
نحوه ي معاشرت
و معيشت
ايرانيان را
با همه ي
ابعاد بررسي و
كند و كاو كند
و همچنين
اينكه ديدگاه
يك چنين شخصيت
غربي نسبت به
ايران و مردم
آن چگونه
خواهد بود.

در
رابطه با
روابط
اجتماعي
ايرانيان و
نكات مثبت
خلقيات آنها و
لزوم توجه به
آن نويسنده در
مقدمه ي كتاب
خود بيان
داشته است كه:

"در
كتاب حاضر
كوشش كرده ام
از اخلاق و
رفتار ، آداب
و طرز زندگي
يكي از جالب
ترين ملل
عالم تصويري
به دست بدهم
ملتي كه
افتخارش
بيشتر زاده ي
اعمال و
اقداماتي است
كه در گذشته
هاي دور انجام
گرفته است ولي
هنوز گرفتار عوارض
كهولت نشده
بلكه كاملا
لياقت آن دارد
كه باز در
تاريخ فرهنگي
و جهان آينده
هم به سزائي
بعهده بگيرد"

شرح
و معرفي كتاب
پولاك

با
توجه به آنچه
نويسنده در
مقدمه ي كتاب
پولاك بيان
داشته است:

"هنگاميكه
در سال 1851به
ايران آمدم
سخت مفتون جامعه
ي ايراني و
طرز زيباي
تكلم و ريز
كاري هاي محاوره
ي آنان شدم و
رفتار
مؤدبانه ي
مردم تربيت
شده مرا بسيار
تحت تأثير خود
قرار داد
متأسفانه
بعدها دريافتم
كه نيرنگ و
دروغ و فريب
در پس اين
رفتارهاي
انعطاف پذير
پنهان است "

مي
توان دريافت
كه نگاه
نويسنده به
ايرانيان و
خلق و خوي
آنها منفي
بوده و با
استناد اينكه نويسنده
سفرنامه ي خود
را بعد از
بازگشت به وطن
نوشته ، بيشتر
، نكات منفي
در پس ذهن
داشته است و
نكات مثبت
بسيار اندك
است.

علاوه
بر اين
نويسنده
بيشتر در مورد
سير و سياحت
در مناطق
الوند و
بخشهاي ديگر
سخن به ميان آورده
كه خود دليلي
بر بي توجهي
به جزئيات رفتاري
و خلق و خوي
ايرانيان مي
باشد . با توجه
به اظهارات
نويسنده در
اين كتاب
قضايا و
اتفاقات حتي
المقدور بر
كنار از پيش
داوري و سبق
ذهن به صورت
واقعي شرح
داده شده است .

اين
سفرنامه
داراي دو بخش
است كه هر بخش
به يازده فصل
تقسيم شده كه
بخش دوم آن
مربوط به شرح دربار
ناصرالدين
شاه است كه
نويسنده به
طبابت در آن
مشغول بوده
است.

از
شرح حال و
سوانح زندگي
دكتر ياكوب
ادوارد پولاك
نويسنده ي
كتاب ايران و
ايرانيان چيز
زيادي در دست
نيست ولي با
توجه به گفته
هاي مترجم
كتاب با
استناد به چاپ
هفتم دايرة
المعارف ماير
چاپ آلمان چند
سطري در مورد
اين نويسنده
ذكر شده است :

"
پولاك ياكوب
ادوارد سياح ،
تولد 1818 در يكي
از نواحي بوهم
مرگ هشتم
اوكتبر 1891 در
وين ، از 1851 تا 1860 در
ايران زيست و
از 1855 به بعد
طبيب مخصوص
شاه بود در 1882
بار ديگر به
ايران سفر كرد
و به خصوص به
مطالعه و
تحقيق در
منطقه الوند
پرداخت بعدها
در وين به
تدريس زبان
فارسي مشغول
شد كتاب
"ايران " را
نوشت كه در
سال 1865 در دو جلد
به چاپ رسيد."

نويسنده
انگيزه ي سفر
خود را به
ايران آشنايي به
زبان فارسي و
ادبيات غني ان
دانسته است كه
ان را در
مقدمه ي كتاب
اينگونه
آورده است:

"شغل
من در سمت
معلم مدرسه ي
طب تهران و پس
از ان پزشك
مخصوص پادشاه
و مسافرت هاي
متعدد به
شهرها و ولايت
هاي مختلف
ايجاب مي كرد
كه بتوانم
پايتخت و همچنين
نواحي اين
مملكت پهناور
و اصل و بنياد
زبان و دين
اهالي متنوع،
اوضاع و احوال
سياسي و اخلاقي
و فرهنگي آن
را تا جايي كه
براي يك خارجي
ميسر است
بشناسم "

و
در ادامه
مبذول داشته
است كه چون
پزشك بوده توانسته
در مورد زنان
و زندگي
خانوادگي
مشاهدات شخصي
خود را ادامه
دهد و بيان مي
دارد در نوشتن
اين كتاب از
كتب ديگران
استفاده
نكرده و بر
طبق مشاهدات
خود آن را به
رشته تحرير در
آورده است.

لیست
مطالب ذکر شده
در حوزه خلقیات
ایرانیان در
کتاب پولاک

1."ايراني
در خوراك
اعتدال و
قناعت را
رعايت مي كند .
در هر مقامي
باشد باز
مقداري نان ،
پنير ، سبزي
صحرايي او را
راضي و خشنود
مي كند. به
آسايش و آرامش
دلبسته است
اما در اوضاع
و احوال خاصي
سخت كوش و
خستگي ناپذير
مي شود و مي
تواند گرما و
سرما ، گرسنگي
و تشنگي را
تحمل كند."(ص 19)

2."
من اغلب شاه
را در مراسم
رژه همراهي مي
كردم افراد
نظام خوب و
فعال به نظر
مي آمدند
تقريبا همه ي
تفنگها را
نقره كوب كرده
بودند . اسبان
نيرومند خوب
تعليف شده
بودند . سرباز
ايراني
نيرومند است.
خوش اندام و
قانع ، سختيهاي
بسيار را از
قبيل تشنگي ،
گرسنگي ، سرما
، بي خوابي و
پياده روي
ممتد تحمل مي
كند. از آن گذشته
فطرتا جسور
است . مختصر
بگوييم در اين
مملكت مصالح بسيار خوب
براي تشكيل يك
سپاه عالي
وجود دارد ."(ص 40)

3." ايراني
زندگي ساده اي
دارد و روي هم
رفته در خوردن
و نوشيدن
معتدل است"(ص82)

4."
هرگاه يك
اروپايي موقع
صرف غذا سر
برسد به آن
بفرماييد مي
گويند و كسي
كه مجرب باشد
اين دعوت را
رد مي كند و به
اين عذر معتذر
مي شود كه قبلا
غذا خورده است
.

اما هر
گاه كسي
بپذيرد و سر
سفره بنشيند
ايراني زيرك
مي داند چگونه
پذيرايي كند
تا هم ميهمان
بپندارد
توجه خاص
ميزبان را جلب
كرده است و هم
غذاي خود را
كاملا جدا از
ديگران صرف
كرده
باشد. مثلا
صاحبخانه
ظرفها و
شربتهاي بهتر
و مطلوبتر را
به وي تخصيص
ميدهد خودش
خورش برمي
دارد و با دست
خود به مقدار
زيادي براي او
مي كشد
اروپايي ها ناگهان
خود رامحصور
در غذا مي
بينند به اين
بهانه كه اين
اغذيه را
صاحبخانه از
سر احترام به
او تخصيص داده
است " (ص
95)

5."ايراني
ها براي لباس
زيبا اهميت
بسيار قائلند
بسيار دوست
دارند كا
برازنده و
تميز لباس بپوشند
و اين امر حتي  در
مورد كساني كه
پا به سن گذارده
اند صادق است.
برخلاف ساير
كشورهاي اسلامي
حتي در ميان
طبقات كارگر و
فرودست به
استثناي
درويش ها به
ندرت آثار
غفلت در لباس
پوشيدن مشهود
است"(ص103)

6." لباسهاي
دوخت ايراني
را خياط هاي
محلي مي دوزند
لباسهاي مدل
اروپايي را
بعضي از
اروپاييهايي
كه از ايران
عبور مي كنند
يا در آنجا
مقيم هستند مي
دوزند هر ايراني
از هر صنف و
شغلي كه باشد
به دقت ميداند
كه براي چه
لباسي چه
مقدار پارچه
لازم است"(ص112)

7."
مهمترين
اعمال مذهبي
ايرانيان
عبارتست از نماز
، زيارت ،
صدقه ، روزه و
جشن گرفتن
اعياد مذهبي ؛
خود بارها
شاهد بودم كه وزير
اعظم در
بحبوحه ي صحبت
با نمايندگان
دول خارجي
ناگهان ميگفت:
"وقت نماز
است" و با اين
كلام ديگر
رشته ي
مذاكرات
گسسته مي شد .

كسي
كه نماز مي
گزارد لازم
نيست به علت
حضور هركس كه
باشد نماز خود
را بشكند
هرگاه شخص شاه
نيز از برابر
خادمي كه در
حال نماز است
بگذرد اين
خادم از جاي
خود نمي جنبد
و عبادت خود را
قطع نمي كند."(ص229)

8."
ايراني با
آرامش و تسلط
بر نفس اعجاب
آوري در
انتظار مرگ مي
ماند . هرگز آن
حال پر شكنجه
ي ترس از مرگ
را كه اغلب
پزشكان با آن
در اروپا روبرو
مي شود در
آنجا
نديدم.ايراني
كه انقدر در
زمان حيات
پايبند زندگي
افراد
خانواده ي خود
است حتي
نگراني از
سرنوشت
بازماندگان
نيز آرامش او را
در حال مرگ
بهم نمي زند ...

وي در
حضور يك ملا
وصيتي ميكند و
در اين وصيت بيشتر
در فكر تأسيس
پل ، ساخت
كاروانسرا،
مسجد،مدرسه و
غيره است تا
مستقيم
اموالش بين
وراث كه ميداند
حق وراثش با
مقررات محكم
شرعي تنظيم مي
شود و جاي
نگراني نيست"(ص248)

شرح
نکات ذکر شده
در فصل فوق

الف)
نظر به اينكه
نويسنده ي
كتاب يك طبيب
بوده است مي
توان اهميت
توجه نويسنده
ي كتاب به نوع
خوردن و
آشاميدن مردم ايران
يا چگونگي آن
را دريافت:

1."ايراني
در خوراك
اعتدال و
قناعت را
رعايت مي كند .
در هر مقامي
باشد باز
مقداري نان ،
پنير ، سبزي
صحرايي او را
راضي و خشنود
مي كند. به
آسايش و آرامش
دلبسته است
اما در اوضاع
و احوال خاصي
سخت كوش و
خستگي ناپذير
مي شود و مي
تواند گرما و
سرما ، گرسنگي
و تشنگي را
تحمل كند."(ص 19)

2." ايراني
زندگي ساده اي
دارد و روي هم
رفته در خوردن
و نوشيدن
معتدل است"(ص82)

ب) در
مورد اصنافي
مانند
نظاميان
نويسنده با چشمي
تيز بين و
ذهني كنجكاو و
جسور توانسته
ريزه كاري هاي
رفتاري و خلقي
حتي ظواهر
آنان مانند
برازندگي
پوشش را
دريابد:

1."
من اغلب شاه
را در مراسم
رژه همراهي مي
كردم افراد
نظام خوب و
فعال به نظر
مي آمدند
تقريبا همه ي
تفنگها را
نقره كوب كرده
بودند . اسبان
نيرومند خوب
تعليف شده
بودند . سرباز
ايراني
نيرومند است.
خوش اندام و
قانع ، سختيهاي
بسيار را از
قبيل تشنگي ،
گرسنگي ، سرما
، بي خوابي و پياده
روي ممتد تحمل
مي كند. از آن
گذشته فطرتا
جسور است .
مختصر بگوييم
در اين مملكت
مصالح بسيار
خوب براي
تشكيل يك سپاه
عالي وجود
دارد ."(ص
40)

ج)نويسنده
توجه
ايرانيان به
نوع پارچه ي
لباس و مدل آن
متناسب با هر صنف
در حفظ عين
زيبايي آن در
كتاب ذكر كرده
است:

1."ايراني
ها براي لباس
زيبا اهميت
بسيار قائلند
بسيار دوست
دارند كا
برازنده و
تميز لباس بپوشند
و اين امر حتي  در
مورد كساني كه
پا به سن
گذارده اند
صادق است.
برخلاف ساير
كشورهاي
اسلامي حتي در
ميان طبقات
كارگر و فرودست
به استثناي
درويش ها به
ندرت آثار غفلت
در لباس
پوشيدن مشهود
است"(ص103)

2." لباسهاي
دوخت ايراني
را خياط هاي
محلي مي دوزند
لباسهاي مدل
اروپايي را
بعضي از
اروپاييهايي
كه از ايران
عبور مي كنند
يا در آنجا
مقيم هستند مي
دوزند هر
ايراني از هر
صنف و شغلي كه باشد
به دقت ميداند
كه براي چه
لباسي چه
مقدار پارچه
لازم است"(ص112)

د)به
دليل تفكرات
فرهنگي غالب
مردم در آن
زمان كه نشأت
گرفته از
اعتقادات و
كمبود معاشرت
با غربيان
بوده داشتن
روابط مستقيم
با فرنگيان به
لحاظ ديني
مردود بوده
چراكه آنان را
نجس مي
پنداشتند و اين
نكته از ديد
تيز بينانه ي
دكتر ياكوب
دور نمانده به
طوريكه آن را
به طور
هوشمندانه د
رزير شرح داده
است :

4."
هرگاه يك
اروپايي موقع
صرف غذا سر
برسد به آن
بفرماييد مي
گويند و كسي
كه مجرب باشد
اين دعوت را
رد مي كند و به
اين عذر معتذر
مي شود كه قبلا
غذا خورده است
.

اما هر
گاه كسي
بپذيرد و سر
سفره بنشيند
ايراني زيرك
مي داند چگونه
پذيرايي كند
تا هم ميهمان
بپندارد
توجه خاص ميزبان
را حلب كرده
است و هم غذاي
خود را كاملا
جدا از ديگران
صرف كرده   باشد.
مثلا صاحبخانه
ظرفها و
شربتهاي بهتر
و مطلوبتر را
به وي تخصيص
ميدهد خودش
خورش برمي
دارد و با دست
خود به مقدار
زيادي براي او
مي كشد
اروپايي ها
ناگهان خود
رامحصور در
غذا مي بينند
به اين بهانه
كه اين اغذيه
را صاحبخانه
از سر احترام
به او تخصيص
داده است
" (ص 95)

ه)دكتر
ياكوب طي سفري
كه در ايران
داشته با مواجهه
با اعتقادات
مردم و سنن
آنها با اقرار
به پايبندي
مردم ايران
نسبت به
عقايدشان مي
نويسد:

1."
مهمترين
اعمال مذهبي
ايرانيان
عبارتست از نماز
، زيارت ،
صدقه ، روزه و
جشن گرفتن
اعياد مذهبي ؛
خود بارها
شاهد بودم كه
وزير اعظم در بحبوحه
ي صحبت با
نمايندگان
دول خارجي
ناگهان ميگفت:
"وقت نماز
است" و با اين
كلام ديگر
رشته ي مذاكرات
گسسته مي شد .
كسي كه نماز
مي گزارد لازم
نيست به علت
حضور هركس كه
باشد نماز خود
را بشكند
هرگاه شخص شاه
نيز از برابر
خادمي كه در
حال نماز است
بگذرد اين
خادم از جاي
خود نمي جنبد
و عبادت خود
را قطع نمي
كند."(ص229)

2."
ايراني با
آرامش و تسلط
بر نفس اعجاب
آوري در
انتظار مرگ مي
ماند . هرگز آن
حال پر شكنجه
ي ترس از مرگ
را كه اغلب
پزشكان با آن
در اروپا روبرو
مي شود در
آنجا
نديدم.ايراني
كه انقدر در زمان
حيات پايبند
زندگي افراد
خانواده ي خود
است حتي
نگراني از
سرنوشت
بازماندگان
نيز آرامش او
را در حال مرگ
بهم نمي زند ...
وي در حضور يك
ملا وصيتي
ميكند و در اين
وصيت بيشتر در
فكر تأسيس پل
، ساخت
كاروانسرا،
مسجد،مدرسه و
غيره است تا
مستقيم
اموالش بين
وراث كه
ميداند حق
وراثش با
مقررات محكم
شرعي تنظيم مي
شود و جاي
نگراني نيست"(ص248)

نتيجه
گيري

به
طور خلاصه از
آنچه دركتاب
مبذول شده مي
توان به اين
نكات رسيد كه
مي توان به
اين نكات دست يافت
كه فرنگيان به
دليل اهميت
ايران از تمام
جهات از قبيل
فرهنگي
اجتماعي و
سياسي توجه خاصي
به تمام جنبه
هاي رفتاري
واجتماعي و...
ايرانيان
داشته اند و
همين امر سبب
مي شود با
مطالعه
سفرنامه ي بزرگان
خود راغب شوند
تا سفر
توريستي به
ايران داشته
باشند و از
نزديك گفته
هاي نويسنده
را درك كنند.

دكتر
ياكوب نيز به
عنوان يك
شخصيت والاي
علمي و
اجتماعي نظر
خاصي به نوع
برخورد مردمي
كه با مردم او
بيگانه اند
داشته و همين
توجه خاص او
سبب شد تا
بتواند نكات
رفتاري آنها
را به تصوير
بكشد به
طوريكه
خواننده با
مطالعه ي
سفرنامه ي او
به همراه او
در ايران و در
ميان
ايرانيان سير
كند. او گاهي
نقد ميكرد و
گاهي فرهنگ
ايران برايش
اعجاب انگيز
بود و شگفت
آور ترين
مسأله براي او
اعتقاد راسخ
ايرانيان در
همه ي اصناف و
زمانها و مكانها
بود.

نويسنده
ايرانيان را
"جالبترين
ملل" خوانده و
معتقد است
تمدن آنها
ساخته ي اعمال
و كار آنهاست
و اين به
منظورتفكر
هوشمندانه و
پشتكاري بوده
كه در بين
ايرانيان و
ملل گذشته ي
ايران در
تاريخ 2000 ساله
مشاهده كرده
است.

هر
چند مطالب ذكر
شده در كتاب
راجع به
خلقيات و
رفتارهاي
مثبت
ايرانيان حجم
كمتري را در
برداشت اما
همين نكات كم
داراي كيفيت
بالا بوده و
نكات مهمي د
رآن عصر و حتي
شايد در عصر
امروز به شمار
ميرفته كه اين
مسأله كاملا
به ديدگاه نويسنده
و شرايطي كه
لحاظ كرده است
باز مي گردد.