دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

ما
چگونه ما شدیم.....

سفرنامه
ایران و ایرانیان
(عصر ناصرالدین
شاه)، نوشته
بنجامین

پروانه
سادات فرزانه

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقيات مثبت
ايرانيان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر
1387

اطلاعات
کتابشناختي
کتاب:

نويسنده:
س.ج.و.بنجامين
– سال انتشار:
پائيز 1363. نام
کتاب: ايران و
ايرانيان در
عصر ناصرالدين
شاه، مترجم:
مهندس
محمدحسين
کردبچه – ناشر:
سازمان
انتشارات
جاويدان –
تعداد صفحات کتاب:
374

مقدمه

بحث درباره
روابط
اجتماعي و
عناصر مثبت
اخلاقي
اجتماعي
ايرانيان و
لزوم توجه به
آن: روابط
اجتماعي در
ايرانيان اعم
از روابط
خانوادگي،
خويشاوندي،
دوستي،
کارمندي و... تا
حدود زيادي
براساس رتبه
بندي افراد
تعريف مي شود،
به اين معنا
که رتبه و درجه
افراد تعيين
مي کند که بين
آن ها چه
رابطه اي حاکم
باشد. عناصر
اخلاقي که در
روابط اجتماعي
افراد
گنجانيده مي
شود مشتمل بر
عناصر مثبت و
منفي اخلاقي
هستند.
بنابراين با
مطالعه ي
سفرنامه يا
سفرنامه هايي
با شناخت و
آگاهي نسبت به
وجود اين
خلقيات مي
توانيم از آن
ها در جهت
سازنده
استفاده کنيم.

اهميت بحث
هاي مطرح شده
در سفرنامه ها
در وضعيت فعلي
ايران: ارزش
و اهميت
مطالعه
سفرنامه مي
تواند در پيدا
کردن ديدي
عميق تر نسبت
به هويت و ماهيت
روابط و
خصوصيات
افراد و
سرزمينشان
باشد و درجه
بعد پی به
هويت اصلي خود
خواهيم برد.
زماني که به
گذشته نگاه مي
کنيم
ناخودآگاه يک
ديد انتقادي
بر منطق ما
حاکم
مي شود در
مورد اينکه چه
عملی مثبت و
چه عملی منفي
تلقي مي شود و
يا چه عملی به
صلاح ما بوده
چه عملی
نه؟ولي آنچه
مهم است و
بايد مورد
توجه قرار بگيرد،
لزوم اهميت
عبرت گرفتن از
اين خصوصيات ذکر
شده در
سفرنامه هاست.

در اين بررسي
که شناخت
خصوصيات مثبت
را به دنبال
دارد باعث مي
شود علاوه بر
کسب آگاهي از
آن ها، لزوم تقويت
و زنده نگه
داشتن آن ها
را هر چه
بيشتر پررنگتر
کند. همانطور
که براي حرکت
به سوي آينده
با گام هاي
ترقي، دانستن
خصوصيات منفي
لازم است تا
دوباره مرتکب
آنها نشويم،
توجه به صصيات
مثبت هم مهم
است تا براي
اين حرکت
انگيزه اي محسوب
شود. در سده
هايي از تاريخ
ايران،
سفرنامه ها
يکي از مهم
ترين منابع به
دست آوردن
آگاهي از وضع
سياسي،
اقتصادي،
اجتماعي و
فرهنگي به
شمار مي روند.
بالاخص
سفرنامه ها
حاوي
اطلاعاتي
ارزشمند از
همه شئون حيات
اجتماعي هر
دوره هستند.
اما قدر مسلم
اين است که در
ايران
اخلاقيات
همواره مهم تر
از مسائل
اقتصادي بوده
است چه بسا
دوراني که
مردم در دوران
رکود شديد
اقتصادي بوده
اند اما پايبند
به مسائل
اخلاقي مانده
اند. بنابراين
اينکه ما
بخواهيم هويت
ملي خود را
حفظ کنيم يا
اينکه
بخواهيم يک
نام را حفظ
کنيم متفاوت
است.

پرسش اساسي: آنچه
در اين مقاله
به دنبال پاسخي
براي آن بوده
ام آن است که
راز بقاي
خصوصيات
ايراني و
ماندگاري آن
ها حتي بعد از
چند صد سال
چيست؟

معرفي کتاب
انتخاب شده

بنجامين در
سال 83-1882 بود که
از طرف
پرزيدنت
آرتور رياست
جمهوري
امريکا به سمت
نخستين سفير
امريکا در
ايران منصوب
شد. در سال 1885 با
موفقيت حزب
دموکرات در
انتخابات
رياست جمهوري
و زمامداري
اين حزب به
امريکا احضار
شده و طبق شيوه
معموله در
ديپلماسي
امريکا به
زندگي خصوصي
بازگشت.
خاطراتي که در
اين سفر دو
سال و اندی به
ايران داشته و
تجربياتي که
در طول
مأموريت خود
در ايران پيدا
کرده بودم
انگيزه اي
براي تدوين و
نوشتن اين
کتاب شد.

خاطراتي که
در اين سفر دو
ساله و اندي
به ايران
داشته و
تجربياتي که
در طول
مأموريت خود
در ايران پيدا
کره است
انگيزه اي
براي تدوین و
نوشتن اين
کتاب شده است.

نويسنده
تأکيد زيادي
بر آزادي
عقيده در ايران
دارد: «به طور
کلي بايد بگويم
که در طول
خدمت و
مأموريت خود
درايران هيچ
گاه در مسائل
عمومي اظهار
عقيده شخصي
نکرده و جداً
از اين امر
خودداري
نموده ام.
اصولاً سه دسته
از افراد بايد
در دوران خدمت
مأموريت خود
از اظهار
عقيده و اعمال
نظر شخصي در
کارها خودداري
کرده. اين سه
دسته عبارتند
از: نظاميان،
قضات و
ديپلمات ها.
در طول مدت
مأموريت در
ايران موظف به
رعايت اين
نکته بوده ولي
بعد از دوران
مأموريت که
ديگر سمتي
نداشتم و در
خدمت دولت
نيستم اين
آزادي را دارم
که در مسائل
مختلف عقايد
شخصي خود را
که متکي بر
تجربياتم مي
باشد ابراز
نمايم و اين
کار را هم در
موارد مختلفي
در کتاب انجام
داده ام ولي
در هر حال اين
اظهار عقيده و
آزادي بيان تاحدودي
رعايت شده است
که به منافع
عمومي لطمه نزند
و اسرار
مذاکرات رسمي
و دولتي را
فاش نکند.»

بنجامين
مردي دانشمند
بود که
مطالعات
زيادي به خصوص
درباره
کشورهاي مشرق
زمين داشت و
از مستشرقين
امريکا به
شمار مي رفت و
به همين جهت
علاقه زيادي
را براي انجام
مأموريت خودشان
داد. بنجامين
با دريافت
فرمان سفارت
در زمستان سال
1882 بود که از
امريکا با
کشتي عازم ايران
شد و راه دور و
درازي را با
عوض کردن چند
کشتي طي کرد
تا بالاخره در
بندر طرابوزان
واقع در درياي
سياه از کشتي
قدم به خشکي
گذارد و از
طرابوزان از
طريق پوتي و
باطوم به
تفليس رفت و
از تفليس با
قطار به باکو
واقع در کنار
درياي خزر خود
را رساند و از
آنجا با يک
کشتي روسي به
بندر انزلي
وارد شد. از
انزلي ميهماندار
مخصوص، او را
از راه رشت و
جنگلهاي
سرسبز و خرم
شمال به تهران
رساند.

بنجامين در
بدو ورود به
تهران در يکي
از عمارات
دولتي سکونت
گزيد ولي بعد
محلي را در
خيابان
فردوسي کنوني
براي سفارت
امريکا اجاره
کرد و سفارت
را در آنجا
تأسيس نمود.
بنجامين در
طول اقامت در
تهران با رجال
ايراني
آشنايي و رفت
و آمد پيدا
کرد. روي هم
رفته قريب دو
سال در ايران
بود و سفرهايي
به پاره اي از
شهرستانها
کرد. کار مهمي
که بنجامين در
ايران داشت،
حفظ حمايت از
منافع اتباع
امريکا بود و
در مورد بازاريابي
هم کارهايي
کرد که معتقد
بود به علت
عدم پشتيباني
دولت آمريکا
توأم با
موفقيت نبوده
است.

بنجامين
سفير امريکا
در ايران پس
از بازگشت به
واشنگتن چون
مردي نويسنده
بود و به
علاوه ازطرف
مقامات وزارت
خارجه مورد
ايراد و
انتقاد واقع
شده بود شروع
به نوشتن
سلسله
مقالاتي در روزنامه
هاي امريکا
درباره
مسافرت خود به
ايران کرد که
مورد توجه واقع
شد و او را
تشويق کردند
که اين سلسله
مقالات را به
صورت کتابي
درآورده و
«بنجامين» بدين
کار همت گماشت
و حاصل آن
کتاب «ايران و
ايرانيان» مي
باشد. در متن
اصلي کتاب
تصاويري از مناظر
و شخصيت هاي
ايران آمده
است که قسمتي
از آن ها
ظاهراً کار
همسر بنجامين
بوده که در
اين سفر دور و
دراز او را
همراهي کرده
بوده است. اين
کتاب نخست در
امريکا و در
حدود صد سال
قبل (1263) در لندن
به چاپ رسيد.
کتاب ايران و
ايرانيان
مشتمل بر 17 فصل
است و بنجامين
بر خلاف سنت سفرنامه
نويسي در اين
کتاب فقط
يادداشت هاي مسافرت
هاي خود را
نياورده بلکه
در طي فصول
مختلف مسائل
مربوط به
ايران را طبقه
بندي کرده و
مورد بحث و
تفصيل قرار داده
است و چون به
مسائل هنري
علاقمند بوده
است در فصل
مربوط به
هنرهاي ايران
با موشکافي و
دقت خاصي که
واقعاً عجيب
به نظر مي آيد
از ريزه کاري
هاي هنرهاي
ايران به
تفصيل صحبت نموده
و اطلاعت ذي
قيمتي مي دهد.

دقت او به
اندازه اي بود
که حتي در
خاتم کاري ها
مقدار قطعاتي
که در يک
سانتي متر
مربع به کار
رفته شمارش
کرده و ذکر
نموده است. در
مورد رجال و
شخصيتهاي آن
موقع ايران
نيز اطلاعات
قابل توجهي مي
دهد و از
توليدات و
منابع
اقتصادي ايران
نيز آمار قابل
توجه و دقيقي
را گردآوري
کرده است.
توصيفي از
تکيه دولت و
تعزيه خواني
آن نموده است.
از آب و هوا و
مناظر ايران
برخلاف خارجي
هاي ديگري که
به اين کشور
آمده اند
تعريف کرده و
عاشق مناظر
شمال ايران
بوده است و در
عين حال
انتقادهايي
هم از رجال و
فساد در طبقات
عاليه ايران
کرده و به آن
ها سخت تاخته
است.

بحث اصلي:
خلقيات مثبت
ايرانيان

ميهمان
نوازي و
تشريفات
«نشان دهنده
اهمیت روابط
با کشور
ميهمان»

«با ميهمان
نوازي خاص
شرقي، اسب را
رها کرد و ما
را دعوت نمود
که به باغچه
اش برويم و
استراحت
کنيم». ص 10

«موقعيکه
قدم به خاک
ايران
گذاشتيم
ميهماندار از
ما استقبال
کرد. علاوه بر
ميهماندار
چند نفر از
محترمين و
اعيان شهر نيز
براي خوش آمد
و خير مقدم در
اسکله بودند
يک صف سرباز
با زدن طبل و
شيپور مراسم
احترامات را
به جا آوردند،
قبل از هر چيز
ما را به
خوردن صبحانه
دعوت کردند و
پس از صرف يک
صبحانه عالي
به قصري که مخصوص
شاه در انزلي
ساخته بودند
دعوت شديم». ص 27

«لازم به
تذکر است که
پذيرايي که در
بدو ورود در
انزلي و رشت
از ما کردند و
احتراماتي که
مدعي داشتند
معمولاً جزو
تشريفاتي است
که در ايران
نسبت به کليه
سفراي خارجي
انجام مي
دهند». ص 29

«بالاخره
همه چيز درست
شد، مطابق
تشريفات معموله
در ايران مي
بايستي من در
رأس کاروان و
جلوي همه حرکت
مي کردم». ص 35

«در اينجا
بايد
خاطرنشان کنم
تکه ميهمان
نوازي
افتخارآميزي
که در ايران و
کشورهاي ديگر
مشرق زمين
وجود دارد فقط
مولود
خصوصيات اخلاقي
و مهرباني و
محبت مردم آن
نيست بلکه
بيشتر به علت
شرايط محيط
زندگي است،
کسي که از دوست
و آشناي خود
پذيرايي مي
کند به اميد
آن است که اگر
روزي به شهر
دوست و آشناي
خود مسافرت کرد
مورد پذيرايي
او قرار
گيرد». ص 37

«در اين جا بي
مناسب نيست
اشاره اي به
تشريفات و
احتراماتي که
ايران براي
ورود سفيران
خارجي قائل
است بشود. اين
تشريفات
درازمندي
گذشته در
اروپا و مشرق
زمين
وجودداشته
است و حالا هم
ايران از زمره
کشورهايي است
که اين
تشريفات را
مدعي مي داند
و البته عده
اين کشورها کم
است». ص 166

«عده اي از
اهالي ده براي
ما اآب
آورده و بعضي
از آن ها هم
اطلاعاتي از
ديدني هاي ده
سرسبز و خرم
خودشان به ما
مي دادند و دعوت
مي کردند که
اگر مايل
باشيم شبي در
ده آن ها
بمانيم. در
اين موقعيت
هاست که انسان
متوجه مي شود
مرم ايران
چقدر مهربان،
مؤدب و ميهمان
نوازند و تا
چه اندازه به
بيگانگان
محبت مي
ورزند». ص 214

«ريش سفيدان
به وسيله
غلامان و
افراد گارد مطلع
شدند که ما کي
هستيم و به
همين جهت از
جاي خود بلند
شده و به ما
سلام و خوش
آمد گفتند.
غلام ها از
پيرمردها
خواستند که
محلي براي
اطراق به ما
بدهند و با
کمال تعجب
مشاهده کردم
که آن ها ما از
ما دعوت کردند
که در صحن
مسجد منزل
کرده و اسبها
و قاطرهاي
خودمان را هم
در زمين مجاور
آن بپذيريم».ص
344

از جمله عللي
که نويسنده
براي ميهمان
نوازي ايرانيان
آورده است آن
است که شرايط
محيط زندگي
ايجاب مي کند،
زيرا فردي که
از دوست و
آشناي خود
پذيرايي مي
کند توقع دارد
اگر روزي به
شهر آن دوست و
آشنا مسافرت کرد
مورد پذيرايي
او قرار گيرد.

علت ديگري که
در مورد
تشريفات و
اداي احترام در
خصوص خارجي
هايي که به
ايران آمده
اند آورده است
اين است که
رابطه اي که
با آن کشور
دارد اهميت
بالايي دارد.

باهوش و
با استعداد
بودن و داراي
ذوق و نبوغ
هنري

«نبايد تصور
کرد ايراني ها
به علت عدم
دسترسي به
وسايل و ابزار
مغرب زميني
ها، در کارها
و هنر هاي خود
از مغرب زمين
تقليد مي
کنند، بلکه کاملاً
وضع برعکس است
و من در همه جا
نبوغ و ذوق و
سليقه خاصي را
در ايراني ها
مخصوصاً در رشته
هاي هنري
مشاهده کرده
ام. روحيه ي
شاعرانه و
افسانه اي آن
ها در تمام
کارهايشان
مشهود است و
به عالوه در
آثار هنري و
کارهاي دستي و
تزئيني آنها
شرايط و تطابق
با محيط
کاملاً رعايت
شده است و ... به
عبارت ديگر
نبوغ هنري با
سادگي و تطابق
با محيط آميخته
شده است». ص 32

«براي کساني
که ايران را
نديده اند
مشکل است تصور
کنند چگونه
کشوري که در
قرن ها قبل از
ميلاد مسيح
وجود داشته و
بر قسمت مهمي
از دنياي آن
روز حکومت مي
کرده است هنوز
پابرجاست و
تحرک دارد و
مردم آن داراي
چنان استعداد
و روحيه اي
هستند که مي
توانند در
قرون آينده هم
استقلال خود
را حفظ کنند».
ص 41

«با آنکه
روزگاري
متصرفات
ايران بسيار
وسيع بوده،
هنوز هم اين
کشور که بسيار
کوچک شده، اهميت
خود را حفظ
کرده است.
مساحت آن دو
برابر فرانسه
بوده و هوش و
استعداد مردم
آن به حدي است که
آثار انحطاط و
نابودي در آن
کمتر ديده مي
شود». ص 41

«واقعاً
تعجب آور است
که ايراني ها
با استعداد
خاصي که در
رشته هاي
مختلف هنري
دارند چگونه
نمي توانند در
آهنگ نقاره
خود هماهنگي
بهتري به وجود
آورند. البته
هرگز اين اين
امر را کمي
ذوق و استعداد
آن ها در
موسيقي نمي
توان دانست».
ص 57

«تزئينات و
طراحي ها فقط
منحصر به
بناهاي بزرگ و
دولتي و عمومي
نيست، بلکه
انسان در هر
ساختماني،
تزئيناتي را
مشاهده مي کند
که نمونه ذوق
و استعداد
ذاتي هنري
ايرانيان است».
ص 57

«آن ها
ديوارها و سقف
ها را هم با
دست خالي و با همين
وسايل اوليه
تزئين مي کنند
و اين خود حاکي
از متنهاي ذوق
و استعداد آن
هاست.» ص 59

«هر هنرمند  استاد
کاري سبک و
شيوه ي خاصي
در آثار هنري
خود دارد که
از کسي تقليد
نکرده است و
اين خود وجه
تمايز کارهاي
هنري ايران از
کارهاي
اروپايي و
امريکايي است.
در اروپا و
امريکا،
هنرمندان هر
دسته از سبک و
شيوه خاصي
تقليد مي کنند
و به همين جهت
طرح ها و
کارهاي هنري
آن ها مشابه
يکديگر است
ولي در ايران
وضع چنين
نيست». ص 70

«نژاد روس ها
از تورانيان
قديم بوده و
قسمت عمده
سکنه آنرا ترک
ها و تاتارها
تشکيل مي دهند
و به همين جهت
در هوش و
استعداد و
ذکاوت ذاتي هرگز
به پاي ايراني
ها و هندي ها
که از نژاد
آريايي ها
هستند نمي
رسند». ص 72

«ولي در مورد
جمعيت نسبتاً
کم، نکته اي
را که بايد
خاطرنشان کنم
هوش و درايت
ذاتي مردم ايران
است». ص 102

«آن ها
مردمان زيبا و
خوش اندام،
شوخ و بذله گو
و با هوش و
پرتحرکي از
نژاد آريايي
هستند». ص 102

«اين
ايرانيان
اصيل جمعيت هنرمند
و روشنفکر و
باذوق و
استعداد
ايران را تشکيل
مي دهند». ص 102

«مردم
خراسان به
استثناي جمعي
از عشاير آن
از نژاد اصيل
ايران هستند و
عموماً از هوش
و استعداد
کافي
برخوردارند و
هنرمندند». ص 106

«در مودر
تفاوت هاي
ايران و
افغانستان
بايد گفته شود
که افغان ها از
نظر هوش و
فرهنگ به پاي
ايراني ها نمي
رسند». ص 112

«کشاورزان
ايران، مانند
ساير کشورها
مردماني بي
سواد هستند
ولي در عين
حال خيلي
باهوش و با
استعدادند،
زنان آن ها ها
از زنان
کشاورزان
شکورهاي ديگر
باهوش تر و
بافهم ترند
ومن اين موضوع
را خودم شاهد
بوده و هوش و
فراست زنان
دهاتي را به
چشم ديده ام.
کشاورزان
ايراني به علت
داشتن هوش و
استعداد زياد
علاقه زيادي
به شعر و
ادبيات دارند.
مردمان با ذوق
و هنري هستند
و هر يک در يک
کار هنري تخصص
دارند». ص 130

«قجرها به
علت تماس و
معاشرت زياد
با ايراني ها،
اخلاق و خوي
ايراني ها را
فراگرفته اند
به طور کلي
هوش و استعداد
و تحرک آن ها
کمتر از
ايرانيان است
و فقط در اعمال
زور و لاف زني
و سنگدلي از
ايرانيهاي
آريايي نژاد
جلوتر هستند».
ص 136

«داستان
ديگري که آن
شب يکي ديگر
از حضار گفت ساخته
و پرداخته ذوق
سليم ايراني
هاست». ص 166

«ايراني ها
که اينقدر در
مقررات ديني
متعصب بوده و
به آن ايمان
دارند بر خلاف
اقوام بدوي
آسيا از لحاظ
نژادي مردمانی
باهوش،
متفکر، با ذوق
و با استعداد
هستند». ص 256

«علت پيشرفت
تجارت هم
دراين است که
ايراني ها برخلاف
ترک ها،
نژاداً تاجر
پيشه هستند و
هيچ کس به
اندازه خود
ايراني ها
استعداد
تجارت و
معاملات را
ندارد.
استعداد
نژادي ايراني
ها را از
پارسيان هند
مي توان تشخيص
داد که در مدت
کوتاهي
توانسته اند
ثروت زيادي را
از راه تجارت
بدست آورند و اين
پارسيان هم
کسي جز ايراني
هاي خالص
نيستند». ص 326

«ايراني ها
برخلاف ترک ها
در تجارت و
معاملات هوش و
استعداد
زيادي دارند و
در اين راه
موفقيت زيادي
کسب مي
نمايند». ص 352

در بيشتر
موارد
نويسنده هوش و
استعداد
ايراني را در
آثار هنري و
تجارت مي
بيند. آثاري
که به واسطه ي
تعداد ايراني
باعث منحصر به
فرد شدنشان
شده است و هوش
ايراني در
تجارت که رونق
اقتصادي را به
همراه داشته
است.

تعصب ملي و
ميهن دوستي

«ايراني ها
برخلاف ترک
ها، وقتي يک
دشمن مسيحي،
شهر و ديارشان
را تصرف کرده
است از آن جا
مهاجرت
ننموده اند،
بلکه در خانه
خود مانده و
به زندگي شان
ادامه مي
دهند». ص 22

«در اثر
حادثه اي که
به دنبال آن
مرد فقير
تهراني از سوي
يک مرد
ثروتمند اروپايي
مي ميرد، لوطي
هاي محل براي
گرفتن انتقام
به سراغ آن
فرد مي روند و
او را به قصد
کشت مي زنند.
«اين وقايع و
نظاير آن
هشداري براي
اروپائيان
مقيم تهران
است که مراقب
رفتار خود با
مردم باشند و
کاري نکنند
که
موجب تحريک
آن ها شوند و
نتايج وخيمي
به بار آيد». ص 123

و «عامل مهم
ديگري که
روسيه يا هر
کشور ديگري که
بخواهند به
ايران تجاوز
کند، بايد به
آن توجه کنند
تعصب ملي و
ميهن دوستي
است که در
ايران وجود
دارد». ص 373

«يوناني
هايي که مقهور
رومي ها شدند
در سرزمين خود
و تحت تسلط
رومي ها باقي
ماندند و در
تمدن رومي ها
نفوذ کرده و
آن ها را تحت
تأثير خود
قرار دادند و بالاخره
هم آزاد شدند،
وضع ايراني ها
همدر صورت
شکست در روسيه
و تحت تسلط
آنها قرار
گرفتن مانند
يوناني هاست
آن ها در
مناطق خود
باقي مي مانند
و روس ها را
تحت نفوذ خود
قرار مي
دهند». ص 374

علتي که به
دنبال آن
نويسنده
تأکيد دارد
ايرانيان
تعصب ملي
دارند و ميهن
دوست هستند آن
است که
ايرانيان
هنگام تجاوز
بيگانه به
کشورشان،
خانه و کاشانه
خود را رها
نمي کنند بلکه
آن ها مي
مانند و به
مقابله با
بيگانگان مي
پردازند.

آزاد منشي و
حس برادري و
دوستي

«همه صرف نظر
از هر نژادي
که هستند بايد
اختلاف و
تفاوت و طرز
تفکر را
ناديده
بگيرند و خود
را در جامعه
بشري برادر
يکديگر
بدانند و در
صدد دوستي و
صميميت با
کليه افراد از
هر قوم و نژاد
برآيند». ص 72

«هر خانواده
و عشيره اي در
اين جابجايي
که قانون و
مدني در آن
وجود ندارد و
فقط بنابر
آداب و رسوم
قديمي که روي
کاغذ هم
نيامده است در
نقطه معيني هر
ساله سياه
چادر خود را
بر پا مي کنند
و در آن جا
هيچگونه
اختلافي ميان
آن ها بر سر جاي
چادر وجود
ندارد». ص 259

«شيعيان
ايراني،
مردماني آزاد
منش بوده و پاي
بند خرافات
نيستند». ص 264

«ايراني ها
کاملاً آزاد
منش هستند». ص 264

تعصب ديني و
رعايت رسوم و
سنن قديمي

«شيعيان
ايران،
مردماني آزاد
منش بوده و
پاي بند
خرافات
نيستند
اين يک وجه
مشترک بزرگ
بين آن ها
نسبت به ترک
هاست ولي در
عين حال در
مورد دستورات
ديني مذهبي
تعصب کامل
دارند. آن ها
از خارجي ها و
کساني که خارج
از اسلام
هستند خوششان
نمي آيد و از
اين عده حتي المقدور
احتراز مي
کنند». ص 264

«تعصب ديني
ايراني ها
بدون شک از
خصوصيات نژادي
آنها ست در
زمان
ساسانيان نیز
اين تعصب به
طور کامل
مشاهده مي شد
و کساني که
عليه مذهب آن
روزي ايران
يعني زرتشتي
اقدامي مي
کردند يا چيزي

مي گفتند به
شدت مجازات مي
شدند، در اين
مورد نبايد
ايراني ها را
سرزنش کرد
زيرا اين تعصب
در بسياري از
کشورهاي
اروپايي هم
ديده مي شود».
ص 264

«نکته قابل
ذکر اين است
که ايراني ها
در عين ايمان
و اعتقاد
محکمي که به دين
اسلام دارند و
تعصبي که نسبت
به آن نشان مي
دهند، به رسوم
و سنن قديمي
خود نيز پاي
بند بوده و
اين رسوم را
از ياد نمي
برند». ص 265

«ايراني ها
که اينقدر در
مقررات ديني
متعصب بوده و
به آن ايمان
دارند برخلاف
اقوام بدوي آسيا
از لحاظ نژادي
مردماني با
هوش، متفکر،
با ذوق و با
استعداد
هستند». ص 265

«پذيرايي و
آوردن چاي و
قليان و سيگار
متوقف شد زيرا
اين کار را يک
نوع بي
احترامي به
نمايش مذهبي
مي دانستند».
ص 291

«صدر اعظم
ايران با خشم
و عصبانيت
گفت: شما مهد و
گهواره کشور
را از ما
گرفته ايد و
حالا مي خواهيد
جان ما را هم
بگيريد. مقصود
صدراعظم از
مهد و گهواره
قسمتي از
اراضي مرزي
خراسان بود و
مقصود از جان
مشهد مقدس بود
که زيارتگاه
شيعيان جهان
است و ايراني
ها اهميت فوق
العاده اي
براي آن
قائلند». ص 359

«همه بي
اختيار نفسي
به راحتي
کشيدند و
چارودار بلند
قد عرب را
ديدم که سنگي
را از زمين
برداشت و به
طرف قاطرها
پرتاب کرد،
علت اينکار را
از او پرسيدم،
جواب داد: بعد از
رفع خطرهاي
بزرگ رسم است
که اين کار را
مي کنيم و
بدينوسيله از
خداي بزرگ به
خاطر آنکه ما
را حفظ کرده
است
سپاسگذاري مي
کنيم». ص 213

آزادي گفتار

«کشاورزان
ايراني تا موقعيکه
به منافع
ارباب تخطي
نکرده اند از
آزادي فکر و
بيان
برخوردارند،
آنها مي
توانند عقيده
ي خود را در هر
موردي اگر
برخلاف حکومت
و رژيم هم
باشد ابراز
دارند». ص 129

«آزادي
گفتار در
ايران حتي بيش
از هر کشور
اروپايي
رعايت مي شود
مردم کوچه و
خيابان از هر
طبقه اي بر
عليه دولت و
اشخاص متنفذ
مي توانند
آزادانه صحبت
کنند و هيچکس
مزاحم آن ها
نمي شود». ص 264

اصالت

«ايرانيان
خالص و اصيل
در تمام نقاط
اين کشور وجود
دارند ولي عده
آنها در نواحي
مرکزي، جنوبي
و جنوب غربي
ايران زيادتر
است». ص 102

«اين
ايرانيان
اصيل جمعيت
هنرمند و
روشنفکر و
باذوق و
استعداد
ايران را
تشکيل مي
دهند». ص 102

«با آنکه
ايراني ها با
خارجي ها و
بخصوص با برده
هاي خارجي
ازدواج کرده
اند مع ذلک به
اندازه
ترک ها اصالت
خود را از دست
نداده اند». ص 102

حجاب زنان و
نفوذ سياسي آن
ها

«در تهران
چهره هيچ زني
را نمي توان
ديد مگر آن که
نصراني،
ارمني و يا
گبر باشد و
بقيه زنان در
حجاب کامل
هستند». ص 82

«زنان در
امور اجتماعي
و سياسي کشور
نفوذ دارند
ودر پشت پرده
خيلي کارها با
مشارکت و
مساعي آن ها
مي گذرد. در
ايران وضع
چنين است و
زنان در دربار
و مواضع قدرت
نقش مؤثر ولي
پشت پرده را
دارند». ص 82

«اين حجاب از
جهات زيادي به
نفع آن هاست و
به همين جهت
درصدد برنمي
آيند که اين
وضع وحجاب را
تغيير دهند
زنان در ایران
حجاب بسياري
از دسيسه ها و
کارهايي را که
مي خواهند
براحتي انجام
مي دهند يا
اين لباس و
حجاب که از
سرتاپا را به
کلي مي پوشاند
يک زن مي
تواند به هر
کجا که مي
خواهد برود،
بدون آنکه کسي
او را
بشناسد». ص 83

علت آنکه
حجاب زنان از
نقطه نظر
نويسنده مثبت تلقي
مي شود آن است
که اولاً زنان
خودشان موافق
هستند که حجاب
داشته باشند
در ثاني مي
توانند
براحتي
کارهايي که مي
خواهند انجام
دهند و هر جا
که مي خواهند
بروند.

ديد و بازديد

«صرف نظر از
اين ممنوعيت
«ملاقات زن و
مرد» ملاقات و
ديد و بازديد
مردان با
يکديگر و زنان
با يکديگر يک
رسم رايج و
معمول است و
مخصوصاً تهراني
ها به آن
اهميت مي دهند
و به مقررات و
تشريفات اين
ديد و
بازديدها پاي
بند هستند». ص79

«مردم به ديد
و بازديد
يکديگر مي
روند، صداي مريض
در تمام محلات
شهر بگوش مي
رسد و ...». ص 151

جسارت و
شجاعت

«شخصيت
ايراني مرد
ترسو و جبوني
نبود – اصولاً
ايراني ها
مردمان جسور و
شجاع هستند و
کمتر آدم
ترسويي ميان
آن ها پيدا مي
شود». ص 128

وقت شناسي
بين رجال

«تشريفات
ملاقات رسمي
با وزير امور
خارجه ايران
با تشريفات
کشورهاي
اروپايي و
ايالات متحده
امريکا تفاوت
بسيار دارد.
وقت ملاقات
قبلاً تعيين و
اعلام مي
شود». ص 179

آداب داني
مستخدمين
ايران

«به طور کلي
مستخدمين
ايراني همه
آداب دان، ملاحظه
کار و خوش جنس
بوده، از زير
کار شانه خالي
نمي کنند و
بعضي از آن ها
به ارباب و
کارفرماي خود
فوق العاده
وفادارند و
پاک هم
هستند». ص 116

«مستخدمين
ايراني با
آنکه افراد
بدجنسي نيستند
و همه خوش
طبيعت و خوب
هستند معذلک
نمي دانم چرا
با خودشان
سازگار
نيستند». ص 120

کمک قشر
ثروتمند به
فقيران

«کمک کل عده
افراد مستمند
و فقير ايران
خيلي کمتر از
اسپانيا و
ايتالياست و
ثروتمندان
ايران تحت
تعليمات
اسلام قسمتي
از درآمد خود
را وقف به کمک
به مستمندان و
فقرا مي کنند
و به همين جهت
عده اين فقرا
کمتر از
کشورهاي ديگر
و حتي کشورهاي
اروپايي است و
در حقيقت هيچ
کشوري را در
جهان نمي توان
يافت که با
مشکل طبقات
مستمند موجه
نباشد و افراد
فقير نداشته
باشد». ص 352

صرفه جويي

«اين عشاير
در زندگي خود
صرفه جويي
زياد مي کنند
و آنچه که از
فروش کرده و
پنير ... بدست مي
آورند، زندگي
آنها را تأمين
کرده و پس
اندازي هم
برايشان باقي
مي ماند». ص 107

آرامش طلبي

«عشاير شمال
ايران غالباً
افرادي آرامش
طلب هستند که
از حمله به
ديگران
خودداري مي
کنند». ص 108

علاقه به
طبيعت

«فرمانده
پادگان
طربوزان يک
افسر قديمي
ترک بود که
مانند مشرق
زميني ها عشق
و علاقه زيادي
به طبيعت و گل
و گياه داشت».
ص 10

رعايت عدالت
براي اقليت
هاي مذهبي

«اين اقليت
ها غالباً از
اينکه
درايران محدوديت
هايي دارند و
مورد بي
عدالتي واقع
مي شوند،
شکايت دارند
ولي آنچه خود
من استنباط
کرده ام اين
است که شکايت
هاي آن ها
کاملاً بي
مورد است و در
ايران با آن
ها بدرفتاري
نمي شود و تا
حد امکان
رعايت حال آن
ها را مي نمايند
و به هيچ وجه
به حقوق آن ها
بيش از ديگر
ايراني ها
تجاوز نمي
شود». ص 269

توضيحي که
نويسنده در
ادامه خصوصيت
مثبت ايرانيان
در رعايت
عدالت در حق
اقليت هاي
مذهبي ديگر
ذکر کرده، خود
بيانگر علت از
نظر خود نويسنده
مي باشد.

ازدواج موقت
مردان ايراني
در سفرهاي
طولاني

«اين نوع
ازدواج که
اغلب مردان
ايران در هنگام
سفرهاي
طولاني خود
انجام مي دهند
از نظر آنکه
از فساد و
روابط
نامشروع با
زنان جلوگيري
مي کند خيلي
مفيد به نظر
مي آيد». ص 335

«بر خلاف
آنچه که خارجي
ها با نظر سوء
و بد به
ازدواج هاي
موقت معمول در
ايران مي نگرند
من قاطعانه
خاطرنشان مي
کنم که اين
ازدواج ها به
مراتب فساد در
طبقات جامعه
را بهتر از
قوانين
کشورهاي ديگر
کم مي کند و
ضرر آن خيلي
کم تر از
مقررات و رسوم
ارتباطات زن و
مرد در کشورهاي
ديگر است». ص 336

ازدواج موقت
مردان ايراني
در سفرهاي
طولاني از نظر
نويسنده مثبت
تلقي مي شود
از آن جا که
باعث کاهش فساد
و روابط
نامشروع مي
شود.

نتیجه گیری

پاسخ نهايي
به پرسش
آغازين: شايد
بتوان گفت پاي
بندي نسل هاي
قبل به اصول اقتصادي
و اخلاقي
مهمترين علت
اين امر است و
نيز مورد قبول
بودن آن ها از
سوي نسل جديد.
به عبارت ديگر
در نسل هاي
گذشته اين
خصوصيات به
خوبي نهادينه
شده و آن ها
اين اصول
اعتقادي و
اخلاقي را به
نسل بعد منتقل
کرده اند. هم
چنين مي دانيم
براي آنکه
خصوصيتي بقا
يابد لازم است
پاسخگوي يکي
از نيازها
باشد. در برخي
از موارد ممکن
است يکي از
علل تداوم و
بقاي خصوصيات
مثبت، عادت
کردن به آن ها
باشد. نويسنده
در اين کتاب به
خوبي و با دقت
آنچه را که
ديده شرح داده
و البته در
مواردي هم
آنچه را که
نمي توانسته
به طور مستقيم
اطلاعاتي از
آن کسب کند،
از فردي که
اين امکان
برايش وجود
داشته، جويا
شده است. سبک
نوشتاري
نويسنده در
بسياري از موارد
به سمت مقايسه
مي رود به
خصوص در بين
ايراني ها و
ترک ها،

افغان ها و يا
حتي کشور خودش
قابل مشاهده
است.

اگر قصد ما
کسب شناخت
واقعي از يک
سرزمين، مردمان
و روابط آن در
زمينه هاي
مختلف باشد
مطالعه يک
سفرنامه کفايت
نمي کند چون
بنا به گفته
مولوي:

هر کس از ظن
خود شد يارمن /
ازدرون من
نجست اسرار
من. بنابراين
بايد سفرنامه
هايي نوشته
اقشار مختلف
را مطالعه
کنيم و مورد
بررسي قرار
دهيم. به طور
کلي خصوصيات
وخلقيات ذکر
شده در اين تحقيق
تشکيل دهنده
شخصيت وهويت
ايرانيان است.
البته شايد در
بعضي موارد کم
و بيش شده
باشد ولي در
کل يک ايراني
در جهان با
اين هويت ها
شناخته شده
است. تأثير
اين خصوصيات
در هويت فعلي
ايرانيان همه
جانبه است،
اين تأثير حتی
در روابط
ايرانيان با
يکديگر و يا
ايرانيان با
ديگران وجود
دارد.