دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

گذری در یک
سال در میان ایرانیان

نگار عجایبی

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقيات مثبت
ايرانيان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر 1387

اطلاعات
کتابشناختی
کتاب : براون،
ادوارد گرانویل،
1862-1926 م. یک سال در میان
ایرانیان،
مترجم مانی
صالحی
علامه.—تهران؛
اختران، 1384 . 599 صفحه.

مقدمه

سفرنامه،
نوعی گزارش
است که نویسنده
در قالب آن
مشاهدات خود
را از اوضاع شهرها یا
سرزمینهایی
که بدان
مسافرت کرده
است شرح می
دهد و اطلاعاتی
از بناهای
تاریخی،
مساجد،
کتابخانه ها،
بازارها،
بزرگان، آداب
و رسوم ملی و مذهبی
مردم، موقعیت
جغرافیایی،
جمعیت، آب و
هوا، زبان
اهالی، مناطقی
که بازدید
نموده است در
اختیار
خواننده می
گذارد.  سفرنامه
ها گنجینه ای
از اطلاعات
هستند که از
طریق آنها گاه
می توان
به
واقعیتهایی
از وضع اجتماعی،
سیاسی،
اقتصادی
ادواری از تاریخ
مردم یا
منطقه
ای پی برد که
دست یابی به
آنها از طریق
کتب تاریخی میسر
نیست. سفرنامه
ها بسته به آن
که مسافرت نویسنده
از نوع سفرها
و سیاحتهای معمول و
گردش در آفاق
و انفس باشد، یا
سیری درونی و
معنوی، به دو
نوع ذیل
تقسیم
می شود:
سفرنامه
های خیالی و
واقعی. از
صحبت درباره ی
سفرنامه های خیالی
پرهیز می کنم
چون ربطی به
بحث من ندارد.
اما سفرنامه
های واقعی جای
بحث دارد.

سفرنامه
های واقعی: محتوای
این نوع از
سفرنامه ها،
شرح مسافرتهایی
است که واقعاً
عملی شده است و نویسندگان
خاطرات خود و
رخدادهایی را
که در جریان
سفر عیناً دیده
و شنیده
و با آنها
مواجه شده
اند، به رشته
تحریر
درآورده اند.
نظیر سفرنامه ناصر خسرو
قبادیانی که
شرح مسیر سفر
دو هزار و دویست
فرسنگی است از
بلخ تا
مصر،
که از راه مرو
و نیشابور و
سمنان و ری و
قزوین و آذربایجان
و آسیای
صغیر
و شام و فلسطین
و حجاز تا
قاهره پایتخت
مصر انجام می
گیرد، همچنین مسیر
برگشت اوست...

سفرنامه
ی یک سال در میان
ایرانیان
ادوارد براون
نیز، با توجه
به محتوای
خود، در زمره ی
سفرنامه های
واقعی جای می
گیرد.

اهمیت
سفرنامه ها: همانگونه
که همواره شنیده
ایم و در
موارد
گوناگون دیده
ایم، گفته می
شود سفرنامه
ها منابع بسیار
دقیق و عمیقی
برای شناسایی
ویژگی ها و
خصوصیات
نهفته در دل
هر فرهنگ و
کشوری به
شمار
می روند. گاهی
سفرنامه ها
دارای غرض ورزی
هایی هستند که
گفته می شود ،
سفرنامه های
خارجی و سیاحان
خارجی
معمولاً از این
غرض ورزی ها
به دور هستند.
در مورد سفر
کردگان به ایران
و سفرنامه هایی
نیز که از آن ها
از دوران
گذشته به جای
مانده است، این
گفته ها صدق می
کند و گفته می
شود سفر
کردگان به ایران
به دور از غرض
می نویسند ( که
البته شخصاً
به این قضیه
درباره ی کتاب
مورد مطالعه ی
خود، اعتقاد
چندانی ندارم
که البته
بعداً به بحث
درباره ی آن
خواهم پرداخت)

چیزی
که مرا ترغیب
به خواندن این
کتاب می کرد و
مرا به دقت در
آن تشویق می
کرد، بیشتر،
تعریف هایی
بود که از نویسنده
ی این کتاب می
شد و این که
گفته می شد
نکات مثبت زیادی
را از ایرانیان
در آن بیان می
دارد و مانند
سایر خارجی ها
که نظری منفی
به ایران
ندارد. زیرا
او به شرق،
زبان های شرقی
و به خصوص ایران
و زبان فارسی
عشق می ورزیده
و زبان فارسی
را به خوبی
صحبت می کرده
است.

معرفی
کتاب

زندگی
ادوراد گرانویل
براون، گذشته
از اقامت یک
ساله اش در ایران،
از ماجرا و هیاهو
به دور بوده
است. وی در
هفتم فوریه ی 1862
م در انگلستان
به دنیا آمد.
پدرش سر بنجامین
سی براون سال
ها در نیوکاسل
مدیریت یک
شرکت مهندسی
کشتی سازی را
بر عهده داشت.
براون دوره ی
مدرسه ی ابتدایی
را در
گلنالموند و
اتون گذراند و
باید گفت که
روابط مطلوبی
با معلمینش
نداشت و مانند
بسیاری از
مردان بزرگ،
استعداد ها و
قابلیت هایش برای
سال های سال
ناشناخته
ماند. وی در
دانشگاه به
طور همزمان طب
و السنه ی شرقی
را فرا گرفت.
خود او در زمینه
ی ترک دانشگاه
می گوید:

″آن
طور که در
خاطرم مانده،
سال 1884 بود که
کمبریج را با
احساسی آمیخته
از اندوه و امید
ترک می گفتم.
اندوه به خاطر
ترک دانشگاهی
که با کلمات
نمی توانم حق
آن را به جای
آورم. آن زمان
تصور می کردم
که برای همیشه
از آن جا می
روم. و امید،
به خاطر این
که در آن زمان
مدرک فارغ
التحصیلی
زبان هندی را
گرفته بودم و
این مرا قادر
به یافتن شغلی
می کرد و
ادامه ی تحقیقاتی
که به شدت
مورد علاقه ام
بود امکان پذیر
می شد. تحقیقاتی
که حتی علاقه
ام به پزشکی،
رشته ی تحصیلی
ام را با تمام
امکانات و
منافعش تحت
الشعاع خود
قرار داده
بود.″ (صفحه ی 27)

جنگ
روس و ترکیه
در سال 1877 م. نقطه
ی عطفی در
زندگی ادوارد
براون محسوب می
شود. زمانی که
از شکست و
انحلال ارتش
ترکیه به دست
نیروهای عظیم
تزار روسیه و
مقاومت دلیرانه
ی مردم ترک در
برابر استیلای
بیگانه آگاه
شد، چنان حالتی
به وی دست داد
که به گفته ی
خودش حاضر بود
جانش را برای
نجات ترکیه
فدا کند. پس
برای هرگونه
خدمتی به ترکیه،
اول می بایست
زبان ترکی را
فراگیرد که با
خریدن یک
خودآموز زبان
ترکی، بدون این
که خود بداند،
کارش را به
عنوان یک شرق
شناس آغاز
کرد. او تعطیلات
سال 1882 را در
قسطنطنیه
گذراند. اما
دست سرنوشت
مقصد زندگی او
را نه در ترکیه
بلکه در ایران
رقم زده بود و
این بدون شک
به دلیل جذابیت
فوق العاده ی
ادبیات فارسی،
مخصوصاً در زمینه
ی عرفان و
تصوف بود که
در طی سالیان
دراز تحصیل طب
ذهن او را
مشغول کرده
بود. سرانجام
در سال 1887 با
استفاده از
امکاناتی که
دانشگاه برایش
فراهم کرده
بود موفق شد
به سرزمین
آرزوهایش سفر
کند. دانسته
های او از
زبان فارسی در
ابتدای سفرش
در مقایسه با
بسیاری از
اروپاییان که
سال ها مقیم ایران
بودند، در سطح
بالایی قرار
داشت.وی از
حافظه ی بالایی
نیز برخوردار
بود و علاوه
بر فهم زبان
فارسی، قادر
بود گفت و گو
ها را کلمه به
کلمه به خاطر بسپارد.

در
بازگشت
به انگلستان
از ادوارد
براون دعوت شد
تا در دانشگاه
کمبريج به
تدريس
زبان فارسى
بپردازد و
بدين ترتيب
براون ، کار دانشگاهى
خود را آغاز
کرد. در
سال
1902 رياست بخش
زبانهاى شرقي
را به وى
سپردند و پس
از مرگ دوستش
مستر گيب Gibb
که
درباره زبان و
ادبيات
ترکى
(عثماني)
پژوهش مى کرد
، سرپرستى
اوقاف گيب را – براى چاپ
کتب سودمند –
به عهده گرفت
و آثارى که
لازم مى شمرد ،
منتشر ساخت.
ادوارد
براون
براى جستجو و
کاوش چند بار
به مصر و تونس
و استانبول و پاريس و
غيره مسافرت
کرد و يک بار
رهسپار جزيره
قبرس شد و
با ميرزا يحيي
( جانشين على
محمد باب )
ملاقات کرد و
بار ديگر به
عکّا رفت تا
با ميرزا
حسينعلي
( رهبر
بهائيان )
ديدار و گفت و
گو کند .از
سال 1902 که
ادوارد براون
را براى تدريس
زبان عربى در
کمبريج
برگزيدند
( و رياست بخش
زبانهاى شرقى
را بدو سپردند
) تا سال
1926 ميلادى که
پايان عمرش
بود ، اين سمت
را حفظ کرد .

ادوارد
براون از آن
رو که در
انگلستان
انجمنى به نام
«انجمن ايران Persian Society  » به پا
داشت و نيز از
آنجا که به
پشتيبانى
از « مشروطه
خواهان ايران
» برخاست و
همچنين
به دليل آنکه
نسبت به «
ادبيات ايران
» دلبستگي
بسيار
نشان داد ،
طرفداران
فراوانى در
ميان نويسندگان
ما پيدا
کرد .براون
به موضوعات
ديني و
اجتماعي و
جريانهاي
فكري
و اعتقادي
توجه خاص
داشت، و از
همان آغاز
مطالعات
ايراني و
اسلامي
خود،
چندين مقاله
در بارة
باطنيه،
حروفيه و شيخيه
در جرايد علمي
اروپا
منتشر
ساخت.

ادوارد
براون در سال 1887
سفر خود را به
مقصد ایران
آغاز کرد. وی
از انگلستان
سفر خود را
آغاز کرد و از
جاده ی کاروان
رو و با گذر از
ارزروم قصد
ورود به ایران
را داشت. سپس
از مرز ایران
وارد تبریز
شده و از آن جا
به تهران وارد
شده است. وی در
شهرهای بزرگ ایران
مدت توقف بیشتری
داشته است. از
تهران به
اصفهان رفته و
پس از آن به شیراز
سفر کرد.از آن
جا به یزد و از یزد
به کرمان که
آخرین مقصد
اصلی او به
شمار می رود و
از آن جا به
انگلستان
بازگشته است.
سفر وی در ایران
توسط اسب و
قاطر انجام می
شده است و در
ابتدای سفر
دوست انگلیسی
او که او نیز
قصد رفتن به ایران
را داشته است،
همراهیش می
کرده است که
در تهران به
علت جدا شدن
مسیرشان دیگر
با هم همراه
نبودند.

این
کتاب حاصل یادداشت
های روزانه ی
ادوارد براون
می باشد. به
طوری که در جای
جایِ کتاب
اعلام می کند
که شب ها
معمولاً حاصل
تجربیات خود
را یادداشت می
کرده است.
البته در
انتهای سفر
خود هنگامی که
به تریاک تقریباً
معتاد شده
بود، چند بار
که آن هم
محدود بوده
است، از نوشتن
هر روزه ی
خاطرات خود که
به گفته ی
خودش هیچ گاه
ترک نمی شده،
عقب مانده است
. به غیر از این
تجربه که
تجربه ی بسیار
کوتاهی بوده
است، کلیه ی
خاطراتش را هر
شب به رشته ی
تحریر در می
آورده است.

این
کتاب دارای 599
صفحه است که
به فصول زیر
تقسیم می شود:

پیش
گفتار

زندگی
نامه ی ادوارد
گرانویل
براون

دیباچه
ی مولف

فصل
1 مقدمه

فصل
2 از انگلستان
به سر حد ایران

فصل
3 از سر حد ایران
به تبریز

فصل
4 از تبریز به
تهران

فصل
5 تهران

فصل
6 تصوف،
ماوراء الطبیعه

فصل
7 از تهران به
اصفهان

فصل
8 اصفهان

فصل
9 از اصفهان به
شیراز

فصل
10 شیراز

فصل
11 شیراز
(دنباله)

فصل
12 از شیراز به یزد

فصل
13 یزد

فصل
14 یزد (دنباله)

فصل
15 از یزد به
کرمان

فصل
16 جامعه ی
کرمان

فصل
17 در میان
قلندران

فصل
18 از کرمان به
انگلستان

فهرست
اعلام

بحث
اصلی

*مواردی
از خلقیات
مثبت ایرانیان
که در سفرنامه
ی ادوارد
براون عیناً
آورده شده
است:

ادب
و نزاکت ایرانیان
و گرمی و صمیمیت
آنان در
برخورد با
مهمان یا
افراد غریبه

*برای
خارجیان غذا
خوردن با دست
همان قدر مشکل
است که نشستن
ایرانیان بر
روی دو زانو و
این که ما در
اولین بار با
وجود مضحک
بودن حرکت
مان، با خنده
و تمسخر میزبانمان
مواجه نشدیم،
فقط به دلیل
ادب آن ها بود
و نه چیز دیگر.
صفحه ی 77

*ایرانیان
دوست ندارند
وقت غذا خوردن
را با حرف زدن
طولانی تر
کنند و
معتقدند که
صحبت و گفتگو
موقعی خوب است
که دهان به
کاری مشغول
نباشد.صفحه ی 140

*در
ایران رسم است
که مهمان را
در موقع رفتن
، تا مسافتی
همراهی کنند
که این عمل را
بدرقه می
نامند. همچنین
به پیشواز
مهمان رفتن را
استقبال می گویند.
عمل استقبال بیش
تر برای نشان
دادن دوستی و
علاقه انجام می
شود و مثل
بدرقه حتمی و لازم
الاجرا نیست.
صفحه ی 188

*ایرانیان
از نظر ادب و
مهمان نوازی
از همه ی ملت
های دیگر جلو
هستند. صفحه ی 288

*مشخصه
ی دولت مردان
ایرانی: سادگی
توام با ادب و
نزاکت. صفحه ی 127

*ادب
اصیل و بی نظیر،
خاص بزرگان ایرانی
است . صفحه ی 135

*ایرانیان
دوست ندارند
وقت غذا خوردن
را با حرف زدن
طولانی تر
کنند و
معتقدند که
صحبت و گفتگو
موقعی خوب است
که دهان به
کاری مشغول
نباشد.صفحه ی 140

*با
چنان گرمی و
صمیمیتی
روبرو شدم که
از همان لحظه ی
اول، احساس می
کردم در خانه ی
خودم هستم.
صفحه 198

روابط
مردم با خارجی
ها

یکی
از اخلاقیاتی
که ادوارد
براون در بدو
ورود به ایران
و گذشتن از
روستاهای ترک
نشین و رسیدن
به تبریز به
آن اشاره می
کند، به
اصطلاح زود
پسر خاله شدن
ایرانیان است.
نمی دانم می
توان این خصلت
را مثبت تلقی
کرد یا خیر!
اما می توان
به عنوان
اجتماعی بودن یا
خوش خلق بودن
ایرانیان
نسبت داد که
سریع سعی در
دوست شدن و
ارتباط
برقرار کردن
با دیگران و
به خصوص غریبه
ها دارند.

هوش
و حافظه ی قوی

*ایرانیان
هوشمند ذاتی
هستند و دارای
وسعت نظر و سریع
الذهن هستند.
حافظه ی ایرانی
از نکات و لطایف
و ماجراهای
جالب انباشته
است و هر گاه ،
موقتاً از گرفتاری
ها و قید و بند
های زندگی
روزمره خلاصی یابند،
از این ذخیره ی
گران قدر
استفاده کرده
، به شوخی و
بذله گویی می
پردازد که در
ضمن آن،
انتقادات و
کنایه های معنی
دار و نکات
فلسفی نیز بیان
می شود. به همین
علت است که
کمتر کسی پیدا
می شود که از
حضور در ضیافت
ایرانی لذت
نبرد و در مدت 5 یا
6 ساعتی که
مهمانی به طول
می انجامد،
حوصله اش سر
برود. صفحه ی 141.

*مردم
شیراز، زیرک
ترین، هوشیار
ترین، با نبوغ
ترین و سرزنده
ترین مردم ایران
هستند و تا
امروز
توانسته اند
لهجه ی پاک و
خوش آهنگ خود
را حفظ کنند.
صفحه ی 290

علم
و علم اندوزی

*یکی
از بارز ترین
خصوصیات ملت ایران،
علاقه ی شدید
آن ها به امور
ماوراء الطبیعه
است. این
علاقه ی شدید،
فقط به طبقه ی
مخصوصی محدود
نمی شود و همه ی
سطوح جامعه،
از کاسب و
چاروادار
گرفته تا محققین
و دانشمندان
را در بر می گیرد.
بی اعتنایی به
این واقعیت
هنگامی که قصد
شناختن روحیات
ایرانیان را
داریم،
اشتباه بزرگی
است و موجب می
شود که
خواننده، درک
صحیحی از خصوصیات
ملی آنان پیدا
نکند.صفحه ی 151

زیباترین
و گرامی ترین
قطعات ادبیات
فارسی و اندیشه
ی ایرانی، تحت
تاثیر اعتقاد
و معنویت شکل
گرفته است.
صفحه ی 154

*در
هیچ کشور دیگری
جز ایران، علم
و دانش از چنین
احترام عمومی
برخوردار نیست.
صفحه ی 198

*ما
عادت کرده ایم
فکر کنیم که ایرانیان
مردمانی پاک و
آرام و تقریباً
افسرده حال
هستند و اکثر
فیلسوفان شان
نسبت به دنیا
بدبین و فقط
تعداد کمی از
آن ها، خوش بین
هستند. البته
خیلی از ایرانیان
همین طور
هستند، با این
حال در میان
همه ی شرقیان،
اسلوب و طرز
شوخی و لطیفه
گویی ایرانیان،
شبیه تر به
غربیان است و
مخصوصاً وقتی
کار به
استهزاء و
مسخره کردن می
رسد، حاضر
جوابی و  حضور
ذهن عالی و لطیفه
گویی ظریف آن
ها، آدم را به
حیرت وا می دارد.
در جمع مردان
اهل ادب ایرانی،
از هر سو، شوخی
و متلک می
بارد... همچنین
ایرانیان
دارای تعداد
نا محدودی
ترانه اند که
آن ها را در
کتاب ها نمی بینید
و ممکن است
بعضی شان با
مزه و خنده
دار نباشند،
اما قطعاً با
مناسبت اند. این
ها به نام تصنیف
معروفند و گویندگان
اکثر آن ها از
سر فروتنی و
شاید هم دور
اندیشی ، ترجیح
می دهند
ناشناس
بمانند. صفحه ی
307

هنر
ایرانیان

*دست
خط ایرانیان زیباست.
صفحه ی 238

نتیجه
گیری

به
طور کلی، این
کتاب از آن
دسته کتاب هایی
محسوب می شود
که در آن از کلی
گویی پرهیز
شده است.
ادوارد براون
احتمالاً به این
علت که رویدادهای
هر روزه را
همان روز یادداشت
می کرده است و
قطعاً به دلیل
دقت نظر بسیار
زیاد شخص
خودش، در این
کتاب بسیار زیاد
به جزئیات
پرداخته است.
وی
فقط به توصیف
مناظر، صحنه
ها و دیدنی هایی
که در راه سفر
و محل های
اقامتش به آن
ها برخورد می
کرده است،
اکتفا نکرده
است. بلکه در این
کتاب می توان
توضیح و بیان
دقیق مکالمات
و صحبت های رد
و بدل شده میان
خود او و
افراد دیگر را
به وفور
مشاهده کرد.
گاهی این روش
او در تحریر
کتاب می توان
گفت از حوصله ی
مخاطب خارج
است. زیرا بحث
های به قولی بی
سر و ته فلسفی
که در جاهایی
بسیار طولانی
نیز هستند،
انسان را به
نتیجه ای که
نمی رساند، هیچ،
بلکه باعث می
شود قسمت هایی
از مکالمات را
نیز نخوانده
رها کند و به
سراغ
پاراگراف های
بعدی برود.

براون
به خاطر علاقه
ای که به
کارهای فکری
داشت بیشتر با
روشنفکران
جامعه تماس
داشته است، بر
عکس افرادی
مثل پولاک اتریشی
که به خاطر
شغلش با مردم
عادی بیشتر
رفت و آمد می
کرد. به نظر من
این نکته زیاد
مثبت به نظر
نمی رسد. چون ریزه
کاری ها و
نکات دقیق و
جزئی زندگی و
فرهنگ کشور،
در درون زندگی
عادی و معمول
مردم جریان
دارد و تا
زمانی که با
آنان زندگی
نکنیم، قادر
به فهم و درک این
زندگی نخواهیم
شد. براون با
رفت و آمد
دائمی با
افراد برجسته ی
ایران آن زمان
و داشتن دوست
های بسیار و
به اصطلاح پارتی
، قادر به رفت
و آمد به بعضی
مکان هایی می
شده است که یک
مسیحی اجازه ی
ورود نداشته
است. به طور کلی
از نظر من
افراد برجسته
و روشنفکران ،
نمی توانند
منبعی دقیق
برای نشان
دادن و فهمیدن
یک جامعه
باشند.

از
اواسط قرن
سيزدهم/
نوزدهم
درگيري فرقه
هاي بابيه
و بهائيه و
ازليّه با
يكديگر از يك
سو با حكومت
مركزي و مراجع
ديني و
اكثريت جامعه
از سوي ديگر،
به صورت
جرياني گسترده
و پرآشوب
درآمده و
فضاي
فكري و سياسي
ايران را
فراگرفته بود.
كتاب معروف  > اديان و فلسفه ها و
آسياي مركزي < ،
نوشتة كنت
دوگوبينو  ،
باعث جلب توجه
براون
به
اين موضوع شد
و او را در
ادامة تحقيق و
مطالعه در
تحولات و
انشعابات
بعدي
فرقة بابيه
علاقهمند كرد
(قزويني 1363 ش، ج
2، ص 303). براون
زمانی به ایران
آمده بود که
اولا جنبش بابیه
سرکوب شده بود
و دوم اینکه
خود بابیه هم
دو دسته شده
بودند که عده ی
کمی پیرو صبح
ازل در قبرس بودند و بیشترشان
پیرو بها در
عکا در فلسطین.
این پیروانشان
در ایران نمی توانستند
عقیده ی
خودشان را
آشکار کنند و
نوشته ی براون
نشان می دهد
که تشکیلات
مخفی داشته
اند و او از
شهر به شهر که
می رفته با
معرفی نامه ی آنها می
توانسته با
روشنفکران
بابی آن شهر
به گفتگو بنشیند.
وی علاقه ی بسیار
زیادی به
دانستن
درباره ی این
فرقه ها نشان
می داد. آن
چنان که از نوشته
هایش بر می آید،
با این که از
ابتدا بسیار
به زبان فارسی
و به طور کلی ایران
علاقه مند
بوده است، اما
هر چه در ایران
بیشتر پیش می
رود، به وضوح
این علاقه به
حاشیه رانده می
شود و عطش او
به دانستن
درباره ی بابیه
و ملاقات با
سران این جنبش
و رفت و آمد
دائمی با آن
ها ، بیشتر و بیشتر
می شود. وی به
هر شهری که می
رود مدام فکر
و ذکرش بابیه
است و پیدا
کردن دوستانی
برای بیشتر
کردن ارتباط
با آن ها و یافتن
دست نوشته ها
و اشعاری از
بابیه!

شاید
براون به جنبه
ی اجتماعی
جنبش بابیه
کنجکاو بوده و می خواسته
ببیند که
چگونه چنین جنبشی
می تواند در
جامعه ی ایرانی
پا بگیرد و با
وجود مخالفت
ها و جلوگیری
هایی که از
رشد آن می شده
است هنوز
طرفداران خود
را دارد. اگر
به بحث های
براون که با
بابیان و در
واقع بهاییان
که توجه
کنیم می بینیم
که آنها حرف
جدیدی برای
گفتن به او
ندارند. برای
همین هم
خواندن این
کتاب کمک
چندانی به
شناخت جنبش
بابیه بعنوان یک
جنبش اجتماعی
نمی کند. اما
از نظر آشنا
شدن با این
جامعه ای که
مجبور بوده مخفیانه
زندگی کند
جالب است.

تعصب
براون در این
کتاب زیاد به
نظر می آید. چه
تعصب به مسیحیت
که دین خود
اوست و چه
تعصب به بابیان.
وی در بسیاری
جاهای این
کتاب، اسلام
را کاملاً غلط
تعبیر می کند
و توصیفاتی از
اسلام می کند
که سندیت
ندارند و درست
به نظر نمی
رسند.

در
صفحه ی 152 این
کتاب، نویسنده
می گوید:

وقتی
در قرن هفتم،
پیروان
جنگاور پیامبر
(ص) به دنبال
تسخیر ایران،
سلسله ی
پادشاهی باستانی
و دین رایج
آنان را از میان
برداشت، در
مدت چند سال،
آن چنان تغییری
در اوضاع این
مملکت پیدا شد
که مشابه آن
در تاریخ دیده
نمی شود. در
سرزمینی که
قرن ها، سرود
های باستانی
اوستا خوانده
می شد و آتش
مقدس افروخته
مانده بود،
روحانیان
زرتشتی به ضرب
شمشیر نابود شدند،
کتب باستانی
در شعله های
آتش سوختند و
از پیروان بی
شمار دین کهن
کسی باقی
نماند جز گروه
اندکی که به
سواحل
هندوستان گریختند
و نیز اندکی
زرتشتیان
وحشت زده و
تحقیر شده در
نقاط دور
افتاده ی یزد
و کرمان.

مترجم
کتاب در رد این
سخنان در پی
نوشت همین
صفحه ، اعلام
می کند که نظر
ادوارد براون
غلط بوده و
اصلاً ماجرای
کتاب سوزی
واقعیت ندارد
و لحن مولف بسیار
مغرضانه است و
این که به
گواهی تاریخ ،
عامه  ی
مردم به
دلخواه و اختیار
خود اسلام
آورده اند و  در
اواخر دوره ی
ساسانی،
روحانیت
زرتشتی چنان
مردم را تحت
فشار گذاشته بود
که اگر اسلام
هم ظهور نمی
کرد، مردم
اکثراً مسیحی
می شدند.

در
جایی از کتاب(
صفحه ی 309)
نویسنده
گمان می کند
که درویش در ایران
آن زمان برای
بیان تنبلی و
بیکارگی و حتی
فسق و فجور،
استفاده می
شده است. در این
حالت وی مردم
را فاقد قوه ی
تشخیص بین
افراد ولگرد و
بی سر و سامان
و دراویش در
نظر می گیرد.
آن گونه که
مترجم کتاب بیان
می کند، در میان
عامه ی مردم
چنین تصوراتی
از درویش
ندارند.

از
این گونه
تصورات و غرض
ورزی ها به
خصوص در مورد
دین اسلام، در
این کتاب بسیار
دیده می شود.
مترجم این
کتاب سعی کرده
است در هر جایی
که لازم به
نظر می رسیده
است، به صورت
پی نوشت ، این
غرض ورزی ها
را به خواننده
تذکر داده و یاد
آور شده است و
در بیشتر
موارد هم توضیحی
برای تکمیل و
اصلاح این
سخنان آورده
است. به نظر من
این کار نویسنده
معمولاً در
جاهای مناسب
انجام شده
است. اما در
وبلاگی ، از قول
یکی از
خوانندگان این
کتاب، دیدم که
این کار مترجم
را درست نمی
دانسته اند و
آن را مورد
انتقاد قرار می
دهند.

با
وجود این غرض
ورزی ها در
مورد اسلام،
در کتاب تاریخ
ادبی ایران،
نوشته ی خود
ادوارد براون
در باره ی
قرآن می نویسد:
″هر
چه بيشتر به
مطالعه قرآن
مى پردازم و
هر چه بيشتر
براى درک روح
قران
کوشش
مى کنم ،
بيشتر متوجه
قدر و منزلت
آن مى شوم .
امّا بررسى
اوستا
ملامت
آور و خستگى
افزا و سير
کننده است مگر
آنکه به منظور
زبان شناسى و علم
الأساطير و
مقاصد تطبيقى
ديگر باشد "

در
سفرنامه ی
براون، عنصری
به نام زن
وجود ندارد.
فقط در یزد از
زنانی ذکر می
کند که زرتشتی
بوده اند و
نقاب به چهره
نداشته اند که
این بیان نیز
بسیار گذار
بوده است و
چندان توجهی
با آن

نمی
شود. این
احتمالاً به
علت انزوای
زنان در آن
دوره بوده
است.

همانگونه
که گفتم،
براون با
اجتماعات عادی
مردم رفت و آمد
چندانی
نداشته است و
خصوصیاتی که
از مهمان نوازی
و ادب و تواضع
ایرانیان
نشان می دهد،
شاید در میان
روشنفکران و
طبقات بالای
اجتماعی ایران
آن زمان بیشتر
محسوس بوده
است. نکته ای
که اینجا به
نظر من می رسد
این است که یکی
از خصوصیات ایرانیان
علاقه ی زیاد
شان
به افراد
خارجی و غریبه
است. می توان
از این خصوصیت
به عنوان اجنبی
پرستی نیز یاد
کرد که حتی هم
اکنون نیز در
میان ایرانیان
به وفور دیده
می شود. نمی
دانم آیا این
خصوصیت فقط
مختص ایرانیان
است یا به طور
کلی در میان
همه ی جوامع یافت
می شود، اما می
توان گفت عموم
ایرانیان در میان
خودشان به این
اندازه با ادب
و با نزاکت نیستند
که ادوارد
براون در سفرش
دیده است.

به
طور کلی،
محتوای کتاب
بسیار غنی تر
از خاطرات
معمولی یک سفر
است و از حدود
سفرنامه های
عادی فراتر می
رود. ای کتاب
علاوه بر معرفی
دقیق و ارائه ی
تصویری زنده
از سرزمین و
مردم ایران،
در واقع
راهنمای
مطمئن و مرجع
موثق ادبیات و
تفکر جدید در
ایران است.
ترجمه ی کتاب
نیز بسیار
ساده و روان
است.

منابع

1- تاريخ
ادبى ايران ،
اثر ادوارد
براون ، ترجمه
على پاشا صالح
، ص 115 ، چاپ
تهران

2-www.encyclopaediaislamica.com

3-www.pouyashome.com

4- www.rozanehmagazine.com