دانشکده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

خلقيات
مثبت
ايرانيان از
نگاه يک غير
ايراني

مسافرت
به ايران نوشته
موريس بوئه

مونا
آق شاهي

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقيات مثبت
ايرانيان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر
1387

دوکوتزبوئه.موريس.1817ميلادي.مسافرت
به ايران.محمود
هدايت.تهران:سازمان
انتشارات
جاويدان.322صفحه.

مقدمه

آيا
مي توان گفت
اقوام و ملت
ها در کنار
ويژگي هاي
متغير
خود،خلقيات
يا ويژگي هاي
ثابتي دارند
که هموار ه پا
برجا مي ماند
و آن ملت را از
ديگر اقوام و
ملت ها متمايز
مي کند؟

شايد
يکي از راههاي
يافتن پاسخ
اين پرسش،رجوع
به سفرنامه
هايي است که
در سده هاي
مختلف نوشته
شده است.
البته بايد به
اين نکته توجه
داشت زماني که
فردي از خارج
به يک فرهنگ
نگاه مي کند و
بدون در نظر
گرفتن
تعريف حسن و
قبح اخلاقي در
آن فرهنگ به
قضاوت
بنشيند،ممکن
است دچار خطا
شود.مثلاٌ در
سفرنامه هايي
که درباره
ايران نوشته
شده است،ديده
شده که صفاتي
مثل تعريف
کردن را به
چاپلوسي
تعبير کرده و
به عنوان يک
صفت منفي از
آن ياد شده
است. ولي چه
بسا که اين
ويژگي در
فرهنگ ايراني
مثبت تلقي
شود.بنابراين
ممکن است يک
خصلت خوب در
فرهنگي ديگر
بد جلوه کند و
يا بالعکس.
فلذا هر ويژگي
رفتاري،اخلاقي
را بايد در
زمينه فرهنگي
خودش و با
ديدي منصفانه
تجزيه و تحليل
کرد.

به
هر حال بحث
هاي مطرح شده
در سفرنامه ها
حائز اهميت
هستند.چرا که
تصويري از
ايراني و فرهنگ
آن را به
نمايش مي
گذارند.

مقدمه
کتاب مسافرت
به ايران توسط
اگوست دوکوتزبوئه
نويسنده بزرگ
آلماني و پدر
موريس دوکوتزبوئه
نوشته شده
است.او در
مقدمه،
پيرامون کتاب
مختصري توضيح
داده است که
بدين قرار
است:

"نويسنده
اين کتاب
جواني است که
اخيرا شرح
اسارت خود را
به دست
فرانسويان
منتشر
ساخته،پس از
مراجعت از
ايران هم براي
نقشه برداري
گروزيني(گرجستان
روس)انتخاب
شده است.

اخيرا
نسخه خطي اين
کتاب را با
تقاضاي طبع آن
تسليم پدر خود
نموده و
بطوريکه عموم
ملاحظه خواهند
نمود به سبک
پيشينيان خود
شاردن و ملکم
داخل تعريف و
توصيف جزييات
وضعيت ايران
نشده؛بلکه
فقط با اجازه
سفير کبير
روسيه
مشاهدات خود
را نگاشته است.
چون از بدو
شباب در خدمات
نظام بري و
بحري بوده
شايد سبک
انشائش قدري
خشن باشد. ولي
مدعي است که
نگارشاتش
مفيد و مطابق
حقايقي است که
به چشم خود
ديده
است."(مقدمه
کتاب)

موريس
دوکوتزبوئه
در فصل اول
کتاب اشاره اي
کوتاه به
زندگي اش مي
کند:

"وضعيت
زندگاني من هم
تا اين ساعت
به وفق دلخواهم
نبوده. در
شانزده سالگي
دست طبيعت مرا
با کشتي اي که
براي کشف
اراضي جديده
حرکت مي کرد به
گردش دور عالم
فرستاد.در
هيجده سالگي
با جماعت
جنگجويان هم آواز
و در جنگ
فريدلاند،
بازويم به ضرب
گلوله خرد شد.
شش سال بعد
نيز به
فرماندهي کنت
دوويتگنشتين
براي حفظ وطن
جنگ کرده اسير
دشمن شدم و به
ديدن آسمان
قشنگ فرانسه
نائل گشتم،
ولي اسارتم
طولاني نشد و
بزودي به
رفقاي ميدان
جنگم ملحق شده
مجدداً بر
عليه فرانسه
جنگ کرديم.
همين که طوفان
جنگ از شدت
افتاد با
قسمتي از قشون
که در آن بودم
مامور نواحي
شارکوف شدم و
در خدمت
فرمانده
محترم خود
آجودان ژنرال
بارون کورف به
صوب مقصد
رسيديم." ص8

"
چون مستملکات
پدر زنش در
جوار اين نقطه
واقع و سالها
بود که از
خانم قشنگش
دور افتاده
بود به ملاقات
او رفت. اين
وصال بقدري
جشن و ضيافت در
پي داشت که
گمان نمي کنم
محتاج به شرح
آن باشم
همينقدر بس که
لطف و مهرباني
دوستان اين
بزم نگذاشت که
کسي ملتفت
سرماي سخت
زمستان شود.

تازه
طبيعت از لطف
بهاري بهيجان
آمده بود که
ژنرال مامور
يکي از نواحي
دور دست شد منهم
از
مسيوهارتينک
ژنرال قسمت
خودم براي مراجعت
به سن
پطرزبورگ
مرخصي ممتدي
گرفتم. " ص9

اين
سفرنامه در سي
فصل تدوين شده
است.

نويسنده
در مسير خود
از روسيه ،
ژئورژفسک ، تفليس
، گرجستان و
قفقاز،
ايروان ،
نخجوان ، رود
ارس ، تبريز ،
زينجيل آباد ،
سلطانيه
گذشته و در
زنجان با شاه
ديدار کرده
است . و در اين
سفر با پرنس ،
سفير کبير
روسيه ، پل
دورنن کامف و
ژنرال يرمولف
همراه بوده
است .

وي
در گذر از اين
شهرها به
توصيف طبيعت و
راهها و بناها
نيز پرداخته و
همانطور که در
مقدمه کتاب
ذکر شد کمتر
به جزييات اعم
از
خلقيات،فرهنگ
و رفتار
ايرانيان
توجه کرده
است.

مهمان
نوازي:

"من از طرف
سفير کبير
نهايت تشکر را
از عسگرخان
دارم که با
وجود کبر سن و
علو مقام در
تمام مدت
اقامت ما در
ايران در
نهايت احترام
از سفير پذيرايي
کرده
کوچکترين
خدمات را از
او دريغ
نداشت."ص 89

"در موقع
حرکت
ايرانيان به
عمليات نظامي
مبادرت مي
جستند.گاه دو
دسته يکديگر
را تعقيب مي کردند
و زماني عده
اي به نيزه
بازي و
تيراندازي
مشغول مي
شدند.روي هم
رفته آنچه
مفهوم مي شد نه
اين بود که
عادتا اين
حرکات را مي
کنند بلکه
براي تجليل و
احترام ما
مبادرت به اين
عمليات مي
کردند."ص89

"اواسط
راه حسن خان
حکمران
ايروان با
چهار هزار
سوار به
استقبال ما
آمد که
غالبشان کرد
بودند.اين
مردمان خيلي
دليرند." ص106

"براي هر
ميهماني يک
غليان مي
آورند- بادگير
و سر بعضي از
آنها طلا و
ممکنست جواهر
نشان نيز باشد-
به فاصله
شيريني و شربت
و ميوه و مربا
آورده صرف مي
کنند."ص112

"مراسم
استقبال ما
خيلي مفصل و
باشکوه بود.بعد
از سفير عده
اي قزاق با
موزيک حرکت مي
کرد سپس اعضاي
سفارت و عده
ديگري هم قزاق
بعد از آنها
در حرکت
بودند."ص116

"پس از
عبور از چندين
حياط که تمام
از نظاميان پر
بود به حياطي
رسيديم که
مسکن سردار
بود و آن حوض و
فواره هاي
زياد
داشت.سردار شخصا
از ما استقبال
کرده ما را به
تالار بزرگي برد"ص117

"از هفتم
مه که وارد
خاک ايران
شديم پادشاه
ايران امر
فرمودند که
تمام مخارج
حمل و نقل
آذوقه يوميه
ما به عهده
دولت ايران
باشد بدين جهت
اسب سواري و
قاطر و شتر
براي حمل و
نقل باروبنه
به ما
دادند."ص136

"فردا را
که نوزدهم بود
براي ورود ما
به شهر تعيين
کرده
بودند.رودخانه
اجي چاي از
کنار شهر مي
گذرد و پلي
برآن بسته اند
که ده چشمه
دارد.از اردوگاه
ما تا اين پل
که بيش از ده
ورست- دو فرسخ
و نيم است –
قشون ايران صف
آرايي کرده بود
ما هم از عقب
موزيک و
قزاقان و
سربازان روانه
شديم.چون
مقابل صف
رسيديم تمام
افراد و صاحب
منصبان سلام
دادند و
بلافاصله
شليک توپ شروع
شد."ص157

"از پل که
گذشتيم
فتحعلي خان
حاکم نظامي
شهر تبريز از
طرف وليعهد يک
کمند اسب
ممتاز با
دهانه و افسار
طلاي
جواهرنشان به
سفير کبير
داد."ص157

"چرکزها
هم به نوبه
خود مشمول
مراحل و الطاف
بي پايان حضرت
وليعهد
شدند."ص185

"شب قبل
چنان باد شديد
و رگباري گرفت
که اهالي به
خدا ملتجي
شدند چه در
ايران برف
زياد ولي باران
کم است.
همانروز قاصدي
از طرف عباس
ميرزا آمد و
مراسله اي
مبني بر احوال
پرسي و اظهار
ملاطفت از
معظم له به
سفير رساند و
به قدري
احترام
گذاشته بود که
به عادت مشرق
زمين طرف چپ
مراسله را مهر
کرده بود.اين
کار در مشرق
زمين جز در
مورد محترم تر
از خود نمي
کند!"ص194

"همين که
چشم اعليحضرت
به چند تن از
رفقاي ما
افتاد که در
طول راه ايستاده
بودند روي
رکاب بلند شده
مکرر فرمودند
خوش گلدون(خوش
آمدي).ايرانيان
گفتند که تا حال
اعليحضرت
نسبت به هيچ
کس چنين لطف و
مرحمتي مبذول
نفرموده
اند.خصوصا تا
امروز ديده
نشده بود که
براي کسي روي
رکاب بلند
شوند."ص246

"اعليحضرت
به سفير امر
فرمودند که
مقابل تخت روي
صندلي
بنشيند.اين
افتخاري است
که تا حال هيچ
يک از
اروپاييان
بدان نائل
نگشته اند.به
علاوه اولين
دفعه اي بود
که ما با چکمه
شرفياب شده
بوديم."ص259

"روزي که
براي عزيمت ما
معين شده بود
شاهزاده عباس
ميرزا براي هريک
از ما يک طاقه
شال کشميري
ارسال
فرمودند.به
علاوه يک حلقه
انگشتر
گرانبها از
انگشت خود بيرون
آورده به کلنل
يرمولف
برادرزاده
سفير کبير
مرحمت
فرمودند."ص306

"در نيمه
راه به قريه
محقري رسيديم
ولي درشتي آب
مانع از آن شد
که از جلو آن
را مشاهده
نماييم.سکنه
آن از دور
تعارف زيادي
به ما
کردند."ص308

مهمانوازي
هميشه از جمله
خصايص مثبت
ايرانيان
محسوب مي شود.
ولي به عقيده
من گاهي در
اين مقوله
افراط مي
شود.براي مثال
در مواردي که
در بالا ذکر
شده،بيش از
اندازه به
مهمانان خارجي
خود توجه کرده
اند و سوال من
اين است اگر
ايرانيان
مهمان روس ها
بودند به همين
اندازه مورد
استقبال قرار
مي گرفتند؟!

کمک به
فقرا:

"در ايران
چنين مرسوم
است که مازاد
غذا را به خدمه
و فقراي اطراف
خانه دهند.در
منازل اغنيا روزي
سه مرتبه غذا
تهيه مي شود
که قسمتي از
آن را به فقرا
تقسيم مي
کنند."ص122

نوعدوستي
و به توجه به
فقرا از جمله
رفتارهاي
پسنديده ايرانيان
است که شايد
علت آن را
بتوان در
دستورات ديني
جستجو کرد،در
مفاهيمي مثل
انفاق و کمک به
محرومان.

سازش با
ديگر مذاهب:

"از
مشاهده کليسا
در مملکت
اسلامي خيلي
خوشوقت شده
قلبمان تسلي
يافت."ص96

از آنجا
که ايرانيان عموما
به دين اسلام
معتقدند و اين
دين اهل کتاب
را محترم مي
داند،مسلمانان
نيز نوعي سازش
با ديگر مذاهب
را در خصوصيات
اخلاقي خود
دارا هستند.

مهارت در
آبياري و
کشاورزي:

"ايرانيان
به قسمي در
تقسيم آب
مهارت دارند که
هر کس شعبه اي
از آن را براي
مشروب ساختن
باغ خود
اختصاص داده و
هر

وقت
احتياج نداشت
آزاد مي
گذاشت.

حرارت
زياد وعدم
تکافوي آب
رودخانه ها
اهالي اين
مملکت را از
قرون قديمه در
طرز آبياري
استاد
کرده."ص150

کشاورزي
در ايران
داراي سابقه
طولاني است.و
به علت اينکه
ايران عموما
سرزمين خشکي
است،همانطور
که نويسنده کتاب
نيز اشاره
کرده است
اهالي اين
مملکت در اين
زمينه استاد
شده اند.

علاقه به
وطن:

"کوه
هاي سمت شمال
شهر تبريز
قرمز رنگ و از
آن مواد
گوگردي خارج
مي شود.به
علاوه صدايي
از زير آن
شنيده مي شود
که گاه به زير
شهر هم سرايت
کرده موجب
زلزله هاي
شديد مي
گردد.اگرچه در
مدت اقامت ما
تکاني حس نشد
ولي غالبا
اتفاق مي
افتد.به
طوريکه اهالي
شهر احساس
کرده اند هر
چهل سال يک
مرتبه زلزله
شديدي مي
آيدکه يک قسمت
عمده شهر را
خراب کرده
مجبور مي شوند
از نو
بسازند.فعلا
چهار سال
بيشتر به موقع
حدوث آن باقي
نيست.ولي
اهالي در کمال
آرامي انتظار
آن را
دارند.از اين
رو سرزمين
عادت و علاقه
به وطن را
قياس کنيد.در
اين شهر
پيرمردي ديدم
که در زلزله
قبل پنج روز
زير آوار
مانده و اتفاقا
به سلامت جسته
است."ص175

از
جمله خصوصيات
اخلاقي
ايراني ها
علاقه،غيرت و
عرقی است که
نسبت به
سرزمين خود
دارند.حوادث
تاريخي گواه
اين مدعاست.در
طول تاريخ
سرزمين ايران
مورد هجوم
قبايل و
دولتهاي
مختلفي قرار
گرفته است و
ايراني ها
همواره در
مقابل اين
هجمه ها
ايستادگي
کرده و از اين
مرز و بوم
دفاع کرده
اند.

علاقه به
ادبيات:

"از
وجد ونشاط ما
وزير فوق
العاده خرسند
بود.چه مرديست
بسيار خوش
مشرب و از
اجله شعراي
ملت خود به
شمار مي
آيد.چون
ايرانيان به
داشتن ذوق
ادبي خيلي اهميت
مي دهند.همين
که سفير کبير
به او گفت پدر
من اگوست
دوکوتزبوئه
از مشاهير
نويسندگان اروپاست
جواب داد پس
مثل من
آدميست."ص233

"همين
که فهميديم
اعليحضرت
اولين شاعر
عصر خويش است
سفير کبير
علاقه تامي
نسبت به او
پيدا کرد."ص263

هرچند
که نويسنده در
مورد فتحعلي
شاه اغراق کرده
و وي را اولين
شاعر عصر خويش
مي داند،ولي نمي
توان از اين
نکته گذشت که
ايرانيان در
زمينه ادبيات
و به خصوص
شاعري داراي
سابقه اي درخشان
هستند.

تعريف و
تمجيد از
شخصيتها:

فتحعلي
شاه:

"فتحعلي
شاه صلح طلب و
طرفدار سعادت
و راحتي ملت
خويش است."ص252

"سلطان
ايران حقيقتا
مکارم اخلاق و
محامد صفاتش
بسيار است و
از ديدن او از
آنچه مسافرين
سابق در وصف
سلاطين اين
مملکت گفته
بودند مشکوک
شديم.چه اين
مرد خلقت فوق
العاده ايست
نه شاه، عجب
است که بين
درباياني به
اين بي مغزي کسي
داراي اين همه
ذوق سليم و
فکر عميق
باشد."ص261

"مامور
حفاظت اين
اشيا اين
افتخار را
داشت که هر
چيزي را شخصا
به اعليحضرت
تقديم دارد.
در صورتي که
صدراعظم چنين
افتخاري
نداشت.و اين
خود دليل است
که اين پادشاه
بر خلاف آداب
و رسوم مملکتي
افاده و تکبر
ندارد."ص268

"در
خصوص پادشاه
ايران چيزي که
به عقيده من
مي رسد اين
است که جالب
ترين و
موقرترين
افراد ملت
خويش است.پس
از اين ملاقات
ديگر تعجب نمي
کنم که چگونه
با اين همه
انقلابات که
در سراسر مملکت
نائره آن
اشغال دارد
بيست سال است
که بر سرير
سلطنت استوار
است."ص299

عباس
ميرزا:

"عباس
ميرزا که دشمن
واقعي تجمل
است به لباس ساده
سرخي که نقره
دوزي شده ملبس
بود."ص163

وليعهد
دولت ايران
تقريبا سي و
پنج سال
دارد.حرکات و
اطوارش خيلي
جالب توجه و
مظهر اصالت و نجابت
است.خيلي قشنگ
صحبت مي کند.بفاصله
مي خندد
چشمانش آينه
ضمير اوست.مکر
و کيد در آن
مشاهده نمي
شود.فجايعي که
در نتيجه قوانين
سخت مملکت
معمول است
هرجا دستش
برسد جلوگيري
مي کند."ص 164و163

"همين
که مراسم بدوي
اختتام
پذيرفت عباس
ميرزا خواست
اسامي
مامورين
سفارت را
بداند.با هر کدام
به مناسبت شغل
و مقام چيزي
گفت.مثلا به
سفير فرمود
اين نشانه و
درجات علامت
شجاعتها و
خدماتيست که
به مخدوم خود
کرده ايد.ولي
مي خواهم
بدانم اين زخمها
را در جنگهاي
ممتدي که موجب
افتراق ملتين ايران
و روسيه شد
برداشته ايد؟
سفير جواب داد
که زخمهاي
پايم خطرناک
نبوده.به علاوه
حسن رفتار
ايرانيان
کافيست که
گذشته را از خاطر
محو
کنم....شاهزاده
عباس ميرزا با
وجود ريش طويل
و سبيلهاي
مخوفي که داشت
قلوب ما را به
خود جذب
ساخت.پيشکار
او که ما را به
منزل برد از تعريف
و تمجيد او را
به مقام
الوهيت
رسانيد."ص164

"کسي
که از علاقه
ايرانيان به
حفظ آداب و
رسوم فديمه
خود اطلاع
داشته باشد مي
فهمد که
تغييرات تازه
چقدر به چشم
مردم ناگوارست
و حضرت وليعهد
بايد متحمل چه
زحماتي شده
باشد که تا
اين اندازه
موفقيت حاصل
نموده باشد.به
علاوه بايد
فکر منوري هم
مثل او داشت
تا بتوان در
تبريز چنين
قشون مرتبي
ترتيب داد."ص169

"ثبات
و عزم حضرت
وليعهد چنان
بود که با اين
تحريکات از
تعقيب خيالات
عالي خود
منصرف نشد.دو پسر
خود را براي
تحصيل به
انگلستان
فرستاد و نويد
مي داد که
همان کاري را
که پطرکبير در
روسيه کرد او
در ايران
خواهد کرد."ص171

"لدي
الورود که
عباس ميرزا
خود را از قيد
رعايت آداب و
رسوم درباري و
از شر درباريان
جسور خود خلاص
يافت و فهميد
که اگر بخندد
قدرش کاسته
نشود و مقامش
در انظار پست
نگردد يکباره
به رفتار و
آداب طبيعي
خود درآمد و
بيش از پيش
ملکات و
حسناتش جلوه
گر شد."ص174

"سفير
کبير ديوار
پيش آمده
خرابي در باغ
مشاهده کرد که
نه تنها فضا
را تنگ کرده
بلکه باغ را
هم از سر و
صورت انداخته
بود.از حضرت
وليعهد
پرسيدم چرا
اين ديوار را
خراب
نکرديد؟فرمود
زماني که اين
باغ را وسعت
مي دادم محتاج
به خريداري
مقداري از
اراضي مالکين
مجاور شدم.ولي
چون مالک
زميني که اين
ديوار زشت و خراب
متعلق به آن
است دهقان
سالخورده
ايست که به
ماترک آبا و
اجدادش علاقه
تامي دارد به
قيمتي که به
او دادم راضي
به فروش زمينش
نشد.من هم نه
تنها دلتنگ
نشدم بلکه
علاقه او را
هم به يادگار
اجدادش تقديس
و تمجيد کردم
و نيز جسارت
او مقبول طبع
من واقع
شد.فعلا صبر
مي کنم شايد
بتوانم با
ورثه او کنار
بيايم . تمام قطعه
آسيا که ذليل
شديدترين
استبدادهاست
اگر بگرديد
چنين عقيده اي
يافت
نشود."ص176و177

"خود
ستايي و تکبر
که عادت ملي
ايرانيان است
منفور طبع
حضرت وليعهد
است و در نظام
نيز اصلاحات
زياد نموده
."ص177

"شاهزاده
اي که فکر و
عملش اينسان
توام است نه
تنها بايد ملت
به ميل او
رفتار کند
بلکه بايد او
را بپرستد."ص178

ميرزا
بزرگ قائم
مقام:

"صاحب
خانه ميرزا
بزرگ قائم
مقام بود که
وزير و پيشکار
کل تبريز است
و از حيث مقام
همدوش صدر
اعظم مملکت مي
باشد.فعلا او
را همراه
ولايت عهد عظم
کرده اند که
در امور
مملکتي با او
مشاوره کند.
پسرش يکي از
صباياي شاه را
که در نهايت
زيبائيست به
عقد خود
درآورده.ميرزا
بزرگ مردي است
عظيم الشان و
کاردان.گرچه
ظاهرا خيلي
مقدس است ولي در
باطن از اينکه
او را درويش
مي خوانند
متنفر است. به
واسطه خست
زياد تعدي فوق
العاده خلق را
از خود بري
کرده و از
دخالتي که در امور
حضرت وليعهد
دارد او را
دشنام مي
گويند."ص159

ميرزا
عبدلوهاب:

"ميرزا
عبدالوهاب
وزير دوم
ظاهرا مرد
لايق کارداني
به نظر مي
رسد.خيلي با
سليقه لباس مي
پوشد.جامه به
اندامش مي
برازد.روي هم
رفته مرد خوش
هيکليست.به
ملاحظه سيادت
مختارست که
مطالب را با
صراحت بيان به
عرض شاه
برساند.و همين
راستي و صداقت
و هوش و ذکاوت
فطري است که
او را نزد
سلطان مقرب داشته."ص230

نجاتعلي
بيک:

"نجاتعلي
بيک
برادرزاده
عسگرخان که با
عمويش به
پاريس رفته بي
نهايت خليق و
مهربانست.در زبان
فرانسه يد
طولائي
دارد.از مهر و
صداقت و حجب و
حيا که کمتر
در ايرانيان
ديده مي شود
محبوب تمام
اعضاي سفارت
شده است."ص89

واضح
است شخص
نويسنده
به دليل اينکه
از طرف دولت
روس است،به
تعريف و تمجيد
رجال دولتي
ايران مي
پردازد.و چه
بسا اين نکات
مثبت را بر
اساس يک نوع
مصلحت سياسي
بيان مي کند.

البته
نويسنده در
مواردي
با زيرکي تمام
در خلال تعريف
از شخصيتهاي
به خصوص،نکات
منفي اخلاق
ايرانيان را
گوشزد مي کند.

نتيجه
گيري:

1.با توجه
به اينکه
نويسنده اين
کتاب به همراه
يک گروه سياسي
به ايران سفر
کرده است،
مشاهدات
دقيقي در باب
فرهنگ و
خلقيات و آداب
ورسوم
ايرانيان
نداشته و با
عامه مردم در
ارتباط نبوده
است. اکثر
موارد ذکر شده
در سفرنامه
درباره
خلقيات رجال
سياسي ايران
است که اغلب
با ديدي مثبت
به آنها نگريسته.

2.رفتار
اجتماعي مردم
در صحنه هاي
مختلف، تنظيم
امور داخلي و
خارجي و رابطه
آنها با
يکديگر در
جامعه و با
ساير ملتها در
جوامع ديگر
ناشي از تربيت
و خلقيات
آنهاست.

و هنگامي
که خصوصيات و
خلقيات مثبت
ومنفي را براي
ايرانيان مي
شماريم، بي شک
دولتمردان نيز
از همين مردم
هستند و زماني
که بر مسند
قدرت مي
نشينند،رفتار
خلقي خود را
در تصميم گيري
هايشان آشکار
مي سازند و در
تبيين سياست
هاي داخلي و
خارجي کشور و
نهايتا در
حرکت جامعه
موثر است. و چه
بسا بسياري از
ناهنجاري ها و
معضلات اجتماعي
در کنار
مشکلات پديد
آمده در سياست
هاي داخلي و
خارجي دولت
ناشي از
خلقياتي است
که از تربيت
خانوادگي
نشئت مي گيرد.

3.همه ما
بارها شنيده
ايم که
ايرانيان را
مردماني
باهوش،زيرک و
با
استعداد،مردماني
پراحساس
،عاطفي،مهربان
ناميده اند.
انسانهايي که زندگي
شان با مذهب و
اعتقادات
ديني عجين
شده.ملت هميشه
در
صحنه،غيور،
پاسدار خاک
ايران و از
اين قبيل
صفات. اما آيا
همين و بس.آري
همه اينها
صفاتي شايسته
براي
ايرانيان
است.اما آيا
همين که
ايرانيان اين
صفات را دارا
باشند، کافيست
براي پيشرفت
ايران؟ به فرض
که ايرانيان
از هوش بالايي
برخوردار
باشند، به فرض
که از
اروپاييان و
ژاپني ها و
ديگر ملل
باهوش تر باشند،اما
مگر به غير از
اين است که
آنها در صنعت
و سياست و
اقتصاد از
ايران
پيشترند؟ پس اين
هوش سرشار
ايراني کي و
کجا قرار است  به کار
گرفته شود؟
فلذا تعريف و
تمجيد از خود
راه گشاي
مشکلات نيست.و
با برنامه ريزي
دقيق مي بايست
خلقيات مثبت
را به منصه
ظهور رساند.

و در آخر
آنچه مسلم است
اين که خلقيات
و خصوصيات
مثبت و منفي
اخلاقي،رفتاري
تاثيري در عقب
افتادگي و يا
پيشرفت جوامع
خواهند داشت.و
با آگاهي به
وجود اين
خصوصيات،مرتفع
نمودن کاستي
ها و تقويت
کردن نکات
مثبت مي توان
در جهت پيشرفت
گام برداشت.