دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

از
ايران
من(ابراهيم
بيك) تا ايران
موجود

خلقیات
منفی ایرانیان
در سياحتنامه
ابراهيم بيك

سميه
موذن زاده

moazenzadehsomayeh@yahoo.
Com

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقیات منفی ایرانیان
در سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

مشخصات
کتاب:
مراغه‏اي،
زين‏العابدين
.سياحتنامه
ابراهيم بيك
يا بلاي تعصب
او. نشر سپيده.
300 صفحه.

مقدمه

فرهنگ
مجموعه اي از  آداب و
رسوم،رفتارها
و اعتقاداتي
است كه هر
قومي براي خود
دارد و هر
فرهنگي داراي
مزايا و
معايبي مي
باشد شايد
بعضي مسائل و
رفتارهايي
باشند كه در
نظر شخصي كه
آن فرهنگ را
نمي شناسد جزء
معايب محسوب
مي شود.گاهي
اوقات نيز،يك
سري سنتهايي
وجود دارند كه
غير عقلاني هستند
و از ديدگاه
منتقدان
همان فرهنگ مطالعه
مي شوند.

هنگام
ورود افراد از
كشورهاي ديگر
به ايران
چيزهايي به
چشم آنها مي
آيد كه كساني
كه با آن
فرهنگ زندگي
مي كنند
برايشان معمول
و عادي است از
طرفي بسياري
از مسائل كه آن
افراد در
سفرنامه هاي
خود مي نوشتند
با توجه به
فرهنگ خود آن
را به تصوير
مي كشيدند كه
شايد به
نظرشان خيلي
عجيب مي آمد.

اينكه
دروغگويي،رياكاري
و چاپلوسي جزء
خلقيات منفي
ايرانيان
محسوب مي شود
عين واقعيت
است.اما مسئله
اي مثل موسيقي
كه (بسته به
نسل و فرهنگ هر
كشور مي
باشد)هر
سفرنامه نويس
موسيقي اصيل ايراني
را فوق العاده
مبتذل معرفي
مي كند،با توجه
به فرهنگ خودش
است. اگر
خلقيات منفي را
با ديدي
منتقدانه
نگاه كنيم
مطمئنا در جهت
رفع يا اصلاح
آن اقدام
خواهيم كرد
بنابر اين هر  چه قدر
نكته هاي منفي
(نه با قصد و
غرض)پاك شوند
فرهنگ يك كشور
قابل قبول تر
مي شود.

مطالعه
ي سفرنامه ها
توسط نخبگان و
افرادي كه به
فكر كشور
خودشان هستند
مي تواند در
پيشرفت و ترقي
كشور بسيار
موثر واقع
شود.وقتي فردي
سفرنامه اي را
مطالعه مي كند
و با وضعيت گذشته
كشورش آشنا مي
شود و آن را با
وضعيت همان زمان
كشور هاي ديگر
مقايسه مي كند
متوجه بسياري
چيزها مي شود
،بسياري
كمبودها و
بسياري مسائلي
كه در كشور
خودش نمي بيند
بنابر اين سعي
مي كند آن
كمبودها را بر
طرف كند و در
جهت پيشرفت
كشورش اقدامي
انجام دهد.

معرفي
كتاب و
نويسنده

ابراهيم
بيك فرزند يكي
از تجار بزرگ
آذربايجان،
متولد مصر و
ايراني نژاد.

او
خود را اين
گونه معرفي
مي‏كند «
نگارنده‏ي سراپا
تقصير
زين‏العابدين،
بن مشهدي علي،
بن حاجي رسول
بن حاجي
عبدالله، بن
حاجي حمزه خان
كه از اكراد
شمال
ساوجبلاغ و
يكي از خوانين
آن سامان
بودند. در
طريقه تسنن
مذهب شافعي
داشته و در
زمان نادرشاه
بين لشكريان
آن بسي خدمات
نمايان به
ايران كردند.
بعد از آن
اجداد ما به
عروه‏الوثقاي
حقيقي ( مذهب
شيعه) متوسل
شده به مراغه
مشغول تجارت
گشته و در كسب و
كار خود يكي
از معتبرترين
و معروفترين و
مشار با لبنان
شدند.

هنگامي
كه بنده هشت
مراحل
زندگاني را طي
كرده بودم، به
دبستانم
گذاشته مشغول
تعليم و تربيت
گشته، هشت سال
راه مكتب خانه
پيمودم. ولي
چه مكتب؟ چه
معلم؟ مسلمان
نشود كافر
نبيند … خلاصه
در شانزده
سالگي به
حجره‏ام
آوردند. در
بيست سالگي به
اردبيلم فرستادند
جهت تجارت.

رفته
رفته عمل
تجارت كاست.
پريشاني از هر
جهت روي آورد.
چنانچه رسم
فلك‏زدگان
است به ناچار ترك
وطن گفته
اختيار به دست
غربت افتاد
ولي نه از روي
اختيار بلكه
بر اضطرار[1]».ص11
سرانجام بنا
به قول خانبا
بامشار در سال
1290 شمسي بدرود
حيات گفت.

«
ابراهيم بيك
جواني است
سرشار از حب
وطن. از ويراني
وطنش رنج
مي‏برد و از
تاخت و تاز
بيگانه در آن
سرزمين به فرياد
مي‏آيد. او
ملت و مردم
وطنش را دوست
دارد. همه جا
نظر به آنان
دوخته است و
بر آنان دل
مي‏سوزاند. به
حالشان اشك
مي‏ريزد و در
جست‏وجوي راهي
براي خير و
صلاح آنان
است.

يك
شيعي معتقد و
متعصب و از
اينكه آئين
خدا ناداني
شيادان شده و
به خرافات
آلوده است به
خدا پناه
مي‏برد. شيفته
و واله‏ي ترقي
و يك اصلاح طلب.»ص23

ابراهيم
بيك بنا به
وصيت پدر به
سياحت مي‏پردازد
و براي اين
سياحت ايران،
زادگاهش را
انتخاب
مي‏كند. البته
نويسنده
تاريخ دقيقي
از آغاز سفر
خود بيان
نمي‏كند و
مي‏نويسد در
هجدهم فلانماه
به عزم زيارت
مشهد مقدس و
سياحت ايران
با يوسف عمو،
معلم و در
حقيقت به جاي
عمو و بلكه
پدر به راه
افتاديم. از
شهرهاي متعددي
از جمله:
تفليس،
بادكوبه،
مشهد، نيشابور،
تهران،
تبريز، قزوين
مراغه،
اردبيل، اروميه
و … ديدن
مي‏كنند.

توصيف
صفات منفي
ايرانيان و
مهاجرت
ايرانيان

نويسنده
در ابتداي سفر
در باطوم
بسياري از
ايرانيان را
مشاهده
مي‏كند، همه
با لباس‏هاي
كهنه و صد
پاره با رنگ و
روي زرد و
ضعيف، از حالت
آنرا متحير و
متاسف مي‏شود
و از شخصي علت
را جويا
مي‏شود، سپس
علت را در
وضعيت ايران و
نبودن كار
مي‏يابد كه
باعث مي‏شود
مردم به ممالك
روس و روم و
هندوستان
بروند و در
وضعيت بسيار
نامناسبي
زندگي
مي‏گذرانند. «
از غفلت دولت
و تنبلي ملت
به اخراج آن
گنجهاي
بي‏پايان كه
در دل خاك مملكت
شما نهفته است
نمي‏پردازند،
اين است كه
همشهريان شما
در نهايت مذلت
و خواري به
ممالك خارجه
ريخته به
كارهاي پست و
مشاغل خسيسه
مانند فعلگي و
حمالي و گلكشي
اشتغال مي‏ورزند[2]»
ص 51

«
از كم درآمدي
مملكت ايران و
بيكاري مردم و
تعدي
زبردستان در
حق زيردستان و
بي‏صاحبي رعيت
كه اينان را
به خاطر يك
تومان پول
تذكره بي‏سئوال
و جواب به
ممالك خارجه
سر مي‏دهند[3]»
ص 53

وابستگي
به كشورهاي
ديگر

وابستگي
ايران به
كشورهاي خارج
در حالي كه
همه چيز در
كشور هست و
هيچ كس زحمت
استفاده از
آنها را براي
توليد لوازم
به خود
نمي‏دهد. «
چرا بايد رعيت
ايران تا
جزئيات لوازم
زندگاني محتاج
خارجه باشد[4]»
ص 96

«
از كاغذ قرآن
گرفته تا كفن
مردگان
خودتان محتاج
فرنگانيد» ص 215

ناكارآمدي
وزرا: ابراهيم
بيك وزير
داخليه را مورد
سرزنش قرار
مي‏دهد و
تكاليفي را
بيان مي‏كند
كه بايد توسط
وزير اجرا
شود، اما اين
كار در ايران
صورت
نمي‏گيرد و
وزير به
تكاليفش عمل
نمي‏كند. در
مقايسه،
كشورهاي
خارجي را مثال
مي‏زند كه آن
مسائل بر عهده
وزراست. از
جمله وزير را
اين گونه
مخاطب قرار
مي‏دهد كه «
آيا تاكنون
اسباب مهاجرت
اين همه
ايراني را كه
به ممالك روس
و عثماني و
هند پراكنده
مي‏شوند
تحقيق
فرموده،
تدبيري براي
منع آن به كار
برده‏ايد، …
چرا اسباب
پريشاني و
پراكندگي ملت
را نمي‏پرسيد
…» ص 97

«
در اثناي اين
مسافرت كه
قسمت قليلي از
ممالك ايران
را ديدم دلم
خون شد. همه جا
ملك پريشان
ملت پريشان، تجارت
پريشان، خيال
پريشان،
عقايد
پريشان، شهر
پريشان و
شهرياران
پريشان» … و
علت اين همه
پريشاني را از
بي‏كفايتي
وزرا مي‏داند
« تعجب دارم
كه با اين همه
پريشاني ديگر
جمعيت وزرا چه
لازم است» ص 100

هيئت
وزرا هر بار
به يكي از
كشورهاي
خارجه سفر
مي‏كردند و
مبالغ هنگفتي
از پول مملكت
را خرج
مي‏كردند. اما
هيچ چيز مفيدي
با خود
نمي‏آورند. «
در مقابل آن
همه رنج راه و
مصارف زياد چه
هديه و ارمغان
بر وطن و
هموطنان خود
آورديد، ايشان
كه چيزي
نتوانند گفت،
خود بگويم،
معايب و مفاسد
» ص 138

بي‏عدالتي
و بي‏قانوني

« … در
صورتي كه خود
قانون و عدالت
نداريم، …» ص
104، « قانون
داريم ولي
حبسش كرده،
كليدش زده‏اند»
ص 121. علت
بي‏قانوني را
اين گونه بيان
مي‏كند: «
هرگاه پاي
قانوني در
ميان باشد،
ايشان راه
بدين مقصور
پيدا نتواند
نمود، سهل است
كه هر يك از
سي‏چهل هزار
تومان مداخل
ساليانه نيز محروم
خواهند شد و
در آن صورت به
تجملات
فرعوني كه
امروز دارند و
هر كدام صاحب
اصطبل و يدك و
چندين خدم و
حشم هستند نيز
بايد وداع
گويند اين است
كه نام قانون
را
نمي‏خواهند
بشنوند تا چه
رسد به وضع و
اجراي آن» ص 137

تاراج
دارائي‏هاي
كشور

« نصف
مملكت
بلوچستان را
كه مايه قدرت
و شوكت دولت
ايران بود،
دولت انگليس
بي‏هيچ سبب و
زحمتي مستولي
شده و هرات را
كه جزء اعظمي
از وطن ما بود
اكنون در دست
افاغنه است …»

خوش
گذراني شاهان
و شخصيت وزرا:
« پادشاه گاهي
در ييلاق و
گاهي در شكار
است و غالباً
كه در شهر
تشريف دارند
هفته‏ها از حرم
خانه بيرون
نمي‏آيند.» ص 122.
« در اين
مملكت… وزير
جنگي كه در
تكبر و تجبر
از فرعون و
شداد خود را
بالاتر
مي‏داند…
اينان به جز
از چاپيدن مملكت
و خيانت كردن
به دولت و ملت
از ساير اوضاع
زمان هيچ چيزي
آگاهي ندارند»
ص 111

«
وزراي بي‏هنر
و بي‏غيرت به
جز از چاپلوسي
و مزاج گوئي
علمي ندارند.»
ص 122 « گروهي
مردمان فرومايه
و مزاج‏گو و
چاپلوس و
رشوه‏خوار و
بداخلاق كه
نامشان وزراي
دولت است و
وجودشان از نخستين
اسباب هرج و
مرج مملكت» ص 124

رشوه‏خواري

ابراهيم
بيك براي وارد
شدن به اتاق
وزير داخليه
اجازه
مي‏خواهد اما
مانع ورود او
مي‏شوند « گفت
امروز
نمي‏شود،
ممكن نيست،
پيش رفته يك ايمپريال
به دستش
گذاشتم،
نگاهي به روي
من كرد، گفت
قدري صبر
فرمائيد،‏بعد
از پنج دقيقه
آمد كه
بفرمائيد » ص 95.
«بنا به عادت
زشت اين
مملكت‏ها پول
حلال همه مشكلات
است … به محض
ديدن پول
اختيار از
دستش رفت» ص 157

عدم
وجود مكتب

« هرچه
ديدني و
نديدني بود
ديدم. تنها يك
چيز نديدم كه
منتهاي مقصود
من آن بود …
ديدن مكتب كه
مايه تمامي
سعادت و
نيك‏بختي‏هاست.
امروز قوت
دولت، عزت ملت
و آبادي مملكت
همه منوط به
بودن مكتب است
و بس» ص 205

«
وضع ما اصلاح
نپذيرد مگر به
همت مردمان با
فضل و داشن كه
از علوم
متداوله
آگاهي داشته
باشند.» «
افتخار مغرب
زمين همان علم
و آگاهي ايشان
است و سبب ذلت
و خواري
مشرقيان نيز
عدم علم و
جهالت آنان» ص
140

عدم
توجه به دين و
مساجد:

با
وجود مساجد
بسيار عالي در
شهر احدي در
آن‏ها براي
برپايي نماز
پيدا نمي‏شود.
قالي‏ها پيچيده
در گوشه‏اي و
حتي سگي در
گوشه‏ي ديگر
آن. ابراهيم
بيك از ديدن
اين وضعيت در
شهر نيشابور
بي‏اختيار به
گريه مي‏افتد
و اين گونه
مي‏گويد « دو
دستي بر سر
زده گفتم
خداوندا اين
چه بساط ناگوار
و چه اوضاع
ناهموار است.
از ديدن و
ديانت چه بهره
براي اهالي
اين مملكت
باقي مانده
است.» ص 67

«
رفتيم به مسجد
شاه، در حقيقت
مسجد خيلي
عالي است اما
… در گوشه‏اي
دو سنگ گذاشته
بودند. دو نفر
گردو شكسته
مغزش را سوا
مي‏كردند. در
طرف ديگر چند
نفر نشسته
انار مي‏خورند
… در مصر و
اسلامبول ما
مساجد و جوامع
را ديده‏ايم
كه با فرش‏هاي
گرانبها
مفروشند…» ص 155
« … از
آ‏مريكا و
انگلستان
بدينجا
ريخته، ريشه
فساد را در
مزرعة قلوب
عوام‏الناس
محكم كنند و
در خاك ممالك
اسلاميه
نشسته برضد
مذهب پاك
اسلام
كتاب‏ها
بنويسند …اين
درد بالاي
دردهاي من
نشست» ص 200

عدم
وجود شركت و
كومپاني

«در
مملكتي مثل
مشهد مقدس كه
استعداد
هرگونه تجارت
را دارد ابداً
يك كومپاني و
شراكت ديده نمي‏شود
حال آنكه
مردمان صاحب
ثروت هم هستند
و ماالتجاره
از امتعد
ومحصولات ارضيه
زياد است و
اين معني هم
دليل نفاق
ايشان» ص66

در
تمام تهران يك
كومپاني و
شراكت براي
ترويج امتعد و
محصولات
مملكت تشكيل
نيافته با
اينكه چندتن
صاحب سرمايه
كافي هم
هستند. «ولي
به همديگر
امنيت ندارند.
در معاملات
نيز با همديگر
خيلي با
احتياط حركت
مي‏كنند و همه
در آن خيال
است كه به
ديگري پاي
بزنند» ص 152

«…
ابداً بر
توسيع دايره
تجارت مملكت
خودشان نكوشيده‏،
عمرشان را
بدين گونه
غفلت به سر
مي‏برند.» ص 182

مسئله
بهداشت

وجود
حمام‏هاي
عمومي با
‏آب‏هاي
كثيف، كه همة
افراد با وجود
امراض مختلفي
كه دارند وارد
آن آب مي‏شوند
در نتيجه وجود
امراض مسرية
گوناگون. «به
اندك تأملي
معلومم شد كه
منشأ هر گونه
امراض مسريه
همين گنداب
است كه كور و
كچل و زخمي يك
شهر بدون
استثنا شب و
روز از مرد و
زن به ميان
مشتي آب
گنديده سه
ماهه دخل
مي‏شوند» ص 61

بلافاصله
بعد از اين
مسئله
نويسنده در
مقايسه با
ساير بلاد
اسلاميه
مي‏نويسد: «در
حمام‏هاي
ساير بلاد
اسلاميه
مانند مصر و
ممالك عثماني
آب غسل محفوظ
و جاري از  شير
است كه شخص از
يك طرف غسل
مي‏كند و از
طرف ديگر هم
از شير آب سرد
كه رديف
آ‏ب‏گرم  و در
نهايت صافي و
براقي است،
گرفته
مي‏خورد.» ص61

چاپلوسي
شعرا

«پيوند
كردن دو سخن
دروغ به
همديگر است كه
شعرش نام
گذاشته‏اند.
بعضي به واسطه
آن سخنان به هم
پيوسته
پادشاه را به
آسمان برده
معراج مي‏دهند
و برخي هم
دارا و سكندر
را از گور
درآورده تفنگ
به دوشش داده
به قراولي و
درباني درگاه
سطلنت وا
مي‏دارند…» ص
122

در
مقايسه آلمان
را مثال
مي‏آورد، «ايمپراتور
آلمان همه
ساله صد برابر
پادشاه ايران
در شكار چرنده
و پرنده و
درنده به تير
مي‏زند، اما هيچ‏يك
از شعراي
آ‏لمان در
ستايش تير و
كمان آن
قصيده‏اي
نمي‏سرايند.»
ص 122

«…
در اتمام هر
بيتي از
مستمعين صداي
بارك‏الله و
احسنت، احسنت
است كه بذل
مي‏شود… به
بهاي اين
سخنان دروغ
هيچ‏جاي دنيا
يك دينار هم
نمي‏دهند مگر
در اين ملك كه
سبب آن هم جز
بي‏كاري و
بيماري و بي‏علمي
و غفلت و
دنائت نفس
نيست، كه
ظالمي را دانسته
و فهميده به
عدالت و جاهلي
را به فضيلت…
ستايش
كني…شاعري
يعني مداحي
كسان ناسزاوار»
ص159

خصوصيات
مردم

همه
چيز را به
تقدير و
مشيت‏الهي
نسبت مي‏دهند،
در هنگام بروز
بيماري
معتقدند:

«آ‏بله
كوبي، اينها
همه قول
فرنگان است.
مشيت الهي
بدين تعلق
گرفته بود»

نويسنده
در ادامه در
مقايسه با  كشور آلمان
مي‏گويد: «در
تمامي ممالك
آ‏لمان در ظرف
سال دوازده
ماه ششصد تن
از اطفال آن
مملكت از صدمة
مرض آبله فوت
نمي‏شوند» «
اما شما از
غايت تنبلي و
كاهلي و عدم
علم و آگاهي
در ظرف يك ماه هفتصد
طفل معصوم را
… مسافر ديار
عدم كرده‏ايد
و اين را هم
بيباكانه به
مشيت خداوندي
نسبت مي‏دهيد»
ص 224 « من خود
مدتي را در
اسلامبول
بوده، همه
روزه مي‏ديدم
كه اطباي دولتي
كوچه به كوچه
محله به محله
در به در خانه مي‏گردند،
اطفال را
مجاناً آبله
كوبي مي‏كنند»
ص 225

در
كشورهاي ديگر
تولدات و
وفيات ثبت
مي‏شوند و
هرگاه مرضي
ظهور مي‏كند
براي جلوگيري
از آن تدابير
مقتضيه به كار
برده مي‏شود.
اما در ايران
«آنچه در نظر
دولت از همه
چيز بي‏مقدارتر
است همانا
حيات تبعه و
زيردستان است
و بس» به
هنگام بروز
بيماري همة
اطرافيان طبيب
مي‏شوند. «در
شهرهاي معتبر
هر درويش بنگي
و هر عطار دوا  فروشي
طبيب است و  هر
پيرزني دهاتي
قابله و …» ص 226

دغل‏كار
و متقلب  و
بي‏توجه به
منافع عمومي
كشور و نداشتن
حب وطن و
خوش‏گذراني:

«در
تقلب و تضييع
امتعه و
محصولات
مملكت تسلط غريبي
دارند، آنچه
تعالي است،
آنها را به
رنگ‏هاي قلب
معيوب
كرده‏اند و
آنچه ترياك
است هرگاه آرد
و سريش پيدا
نشود، خاك
موجود است.» و  در
همين جا ذكر
مي‏شود كه
دولت چندين
بار اين كار
را غدغن مي‏كند،
اما بازهم
تكرار
مي‏شود، علت
را اين‏گونه بيان
مي‏كند: «زيرا
كه مأمورين
رشوه گرفته غدغن
را مهمل
گذاشته» و
بدتر از اين
مسئله شيوع كشيدن
ترياك، «مرد و
زن، پير و
برنا بدان سم
قاتل
مبتلايند و
دربازار و
دكاكين علي‏رؤس
الاشهاد  همه
مي‏كشند، اين
است كه نه در
مردان مملكت
اثري از مردي
و نه زنان
لطافتي از
نسوانيت باقي
مانده است.» ص 66

«ابداً
در خيال منافع
عموميه وحفظ
عزت وطن و شئون
دولت و
آبادي مملكت
نبوده‏ند، حاكم
و محكوم، آمر
و مأمور، عالم
و جاهل، تاجر
و كسبه همه در
فكر خود
بوده.» ص 65

«همة
تدابيرشان
بدين منحصر
است كه به
كدامين حيله
به زير پاي
همديگر صابون
ماليده از پا
ي دراندازند و
منصب يكديگر
را بگيرند،
آنچه به خاطرشان
نمي‏رسد‏،
همانا حب وطن
و غيرت مليه است»
ص136

«اينان
قدر وطن
نمي‏دانند،
از لذائذ خدمت
به وطن
بي‏بهره‏اند،
نظرشان كوتاه
و همتشان پست
است» مردان مدت
طولاني را در
حمام
مي‏مانند و
خضاب مي‏كنند
«در كنار حوض
خضاب كرده،
قليان
مي‏كشيدند» ص
196

«همگي
از روز
پنج‏شنبه به
تدارك تفرج
روز جمعه
مشغولند،
اينها همه
علامت
بي‏كاري و
بي‏خبري است،
روزهاي شنبه
نيز كارشان به
صحبت تفرّج
روز جمعه
مي‏گذرد.»

«پيوسته
شغلشان منحصر
به عيب‏جويي و
تجسس معاملات
اين و آن است،
همه روزه
مشغنول دام
نهادن به راه
يكديگر و چاه
كندن براي
همند.» ص 209و208

ويژگي‏اي  كه
براي مردم
اروميه آورده:
مردمان اين
شهر از شدت
جهالت و
كوتاهي نظر به
جزاز خودپرستي
و خودآراي
كاري ندارند.
شغلشان
هرزه‏گردي و يافه‏درائي
است… از وضع
حاليه زمان و
مقتضيات زمان
ابداً آگاهي
ندارند» ص 202

ويژگي‏اي
كه در مورد
مردم اردبيل
بيان مي‏كند:
«در اردبيل،
در اين ولايت
اهالي مشغول
ملاّبازي است.
در هر دكان و
خانه صحبت از
فلان مجتهد و
فلان
شيخ‏الاسلام
و پيش نماز و   است و
بعضي به صحبت
گاوميشان
جنگي
سرگرمند…
ابداً از دنيا
و آخرت خبر
ندارند. از
منافع تفوييد
ثروت عمومي و
علم معيشت وحب
وطن بالمره
غافلند» 175

خودپسندي

قرار
دادن مجسمه
شاه در ميدان
شهر، در اين
باب
مي‏نويسد،
مجسمه در
فرنگستان هم
ديده مي‏شود
اما «حرف در
اينجاست كه هر
يك از آنها
خدمات بسيار
نمايان به
دولت و ملتشان
كرده‏اند،
همچنان
مجسمه‏اي
براي او
ساخته، يادگاري
مي‏گذارند نه
اينكه شخص در
حيات خود، مجسمه‏اش
را
خود خريده،
در معبر مردم بگذارد
و به خلق
بگويد من مرد
بزرگي هستم
مرا بشناسيد…
خودپسندي را
خدا و پيغمبر
و حضرات ائمه هدا
و حكما و ادبا
و فضلا و شعرا
مذموم دانسته‏اند
… اين
مجسمه‏ها در
شريعت پاك
اسلام مذموم
است» ص 145

ساده‏دلي
مردم

سخنان
بي‏سر و بن دو
درويش و چند
بچه درويش در گوشه‏اي
از بازار براي
جمع‏‏آوري
پول،

«عوام
چنان گمان
مي‏برند كه
اگر به گفته
آن
عمل نكنند و
پول ندهند، در
دنيا و آخرت
رستگار
نخواهند شد.»
ص 187 و 186

ابراهيم
بيك علت
پيشرفت نكردن
ايران را اين‏گونه
بيان مي‏كند:

«حكومت
ابداً
اعتنايي بدين
عوالم ندارد»
ص 66 مهمترين
مشكل را
ناآگاهي
بزرگان
علما
مي‏داند، اما
باز هم علما
را تفكيك
مي‏كند و
منظور خود را
از علما
اين‏گونه
بيان مي‏كند،
«من جو فروشان
گندم نما و
عالمان
بي‏عمل و
بدنام
كنندگان نيكو
نامي چند را
مي‏گويم» ص 261

يك
ويژگي مردم كه
مانع پيشرفت
وطن است «هر
تاجري كه از  خود يا
ديگري ده هزار
تومان در
دستگاهش ديد
مطلق چهار
هزار تومان آن
را خرج ساختن
عمارتي براي
خود خاهد كرد.
با اين حال از
تجارت آنان چه
اميد ترقي
مي‏توان داشت.
در ادامه
مي‏گويد اين را
با هيچ مملكتي
نمي‏توان
قياس كرد» ص 207

و
ديگر اينكه،
مردم به تجارت
مايلند اما چه
سود كه همه
امتعه خارجه
است. از امتعه
داخليه نشاني
ديده نمي‏شد
«شياطين
فرنگستان به
قوت علم همه
ساله چه‏قدر
پول از اين
مملكت بيرون
مي‏كشد» ص 206

«حكومت
نيز محض اينكه
ملت به خود
مشغول شود بقاي
اين وضع را از
خداي به دعا
مي‏خواهد…
رعيت هميشه در
كشاكش بوده
فرصت آن را
پيدا نكند كه به
خود پردازد.
از وضع زمان و
مقتضيات زمان
آگاهي حاصل
كند. اين است
كه در هر
چندگاهي محض
تشويق و ترغيب
اين طايفه كه
مردم را بيشتر
مشغول دارند
القاب و عنوانات
به ايشان
مي‏دهند.» ص 194

راهي
كه ابراهيم
بيك معتقد است
ايران را از
آن وضع نجات
مي‏داد اين
بود:

«هرگاه
چهل سال قبل
آن مكتب‏ها را
كه من مي‏دانم
و مي‏گويم باز
كرده بوديد
امروز خولياي
صدرنشيني و
تجملات چنين
برشما غلبه
نداشت و در
مجالس به جز
از اسباب ترقيات
ملك و ملت
چيزي گفت و گو
نمي‏شد.» ص 216

نتيجه‏گيري

-
خلاصه نگاه
نويسنده:

ابراهيم
بيك. از اكثر
شهرهاي ايران
ديدن مي‏كند،
او در اين سفر
هيچ اثري از
پيشرفت و ترقي
و تمايل به
تمدن
نمي‏بيند،
هيچ تلاشي هم
از سوي مردم مشاهده
نمي‏كند، حتي
سرمايه‏اي را
هم كه از گذشتگانشان
به ارث
برده‏اند را
در عياشي و
خوش‏گذراني‏هاي
خود به باد
مي‏دهند،
بدون اينكه ذره‏اي
به فكر وطن و
ابناي وطن
باشند. كار
خيري هم اگر
انجام
مي‏دهند از
روي رياست و بي‏طمع
و توقع نيست.

در
پايان عواملي
را براي نجات
ايران ذكر
مي‏كند، به
طور خلاصه از
اين قبيل است:
اتحاد ملت در
يك نقطه، واجب
دانستن اطاعت
اوامر و احكام
پادشاه،
ترجيح دادن
نيك نامي به
لذائذ نفساني،
تشكيل شورا،
وجود قانون
ومجري، ايجاد
مكتب و… البته
همه را در سايه
همكاري دولت
با ملت
مي‏داند.

با
مطالعه اين
كتاب با
بسياري از
اخلاقيات منفي
ايرانيان در
گذشته آشنا
شدم.
اخلاقياتي كه برخي
از آنها هنوز
هم در بين
افراد باقي
مانده، من با
همه خصوصياتي
كه نويسنده
ذكر مي‏كند موافق
هستم و فكر
مي‏كنم همه
درست است، چرا
كه همه واقعياتي
است كه مشاهده
كرده و چون
خود ايراني است،
بنابراين
نمي‏توان گفت
از روي غرض
مطلبي گفته
است و خصوصيتي
را به اشتباه
به ايران نسبت
داده است.

فقط
تنها
مسئله‏اي كه
ذهنن مرا
درگير كرد و
به عنوان نقدي
بر اين كتاب
مي‏خواهم
بيان كنم اين
است كه چرا در
سياحت خود فقط
بدي‏ها و
منفيات را
ديده است، چرا
هيچ ويژگي
خوبي بيان
نكرده؟ آيا
واقعاً هيچ
مسئلة
خوش‏آيندي
مشاهده
نكرده، آيا
ايرانيان هيچ
ويژگي مثبت و
اخلاق خوبي
نداشتند؟

البته
من فكر مي‏كنم
اين مسئله به
شخصيت خود نويسنده
يعني حب وطن
او برمي‏گردد
اما احتمالاً
علت ديگري هم
داشته.

[2] .
سياحتنامه
ابراهيم بيك.
ص 51

[3] .
همان كتاب. ص 52

[4] .
همان كتاب. ص 96