دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

نقد و بررسي
سفرنامه
دوراند

سپيده مرعشي

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع: خلقیات
منفی
ایرانیان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی
1386

مشخصات
کتاب: نام
نويسنده: E.R.DURAND.
سال انتشار: 1346
نام كتاب:
سفرنامه
دوراند. مترجم:
علي محمد
ساكي. ناشر:
كتابفروشي
محمدي. محل انتشار:
خرم آباد –
لرستان. چاپ
آفتاب؛ تعداد
صفحات كتاب: 209
صفحه.

مقدمه

بحث
درباره عناصر
منفي اخلاق
اجتماعي
ايرانيان و
لزوم توجه به
آن

در
هر شهر و ديار
و سرزمين ما
با يك سري
اخلاقيات
روبرو هستيم
كه برخي از
آنان به گذشته
دور برمي‌گردد
و به صورت
جزئي از رفتار
و منش افراد
درآمده است،
حال اگر
بخواهيم
درباره‌ي
ايران، اين
سرزمين با چند
صد سال قدمت
صحبت كنيم،
اين عناصر خلق
و خو چه به
صورت منفي و چه
بصورت مثبت به
گذشته‌ها
برمي‌گردد و
ما در واقع با
خواندن آنچه
كه در تاريخ آمده
با آنها آشنا
مي‌شويم و
درمي‌يابيم
كه آيا اين
اخلاقيات،
هنوز هم بر
اين سرزمين
حاكم است؟ يا
خير؟

آنچه
كه در اين
مقاله مورد
توجه است بحث
بر سر عناصر
منفي اخلاق
اجتماعي
ايرانيان
است، يعني ما
آنچه را مورد
بررسي و نقد
قرار مي‌دهيم
كه حاكي از
خصوصيات منفي
ايرانيان است.
همانطور كه
اشاره شد ما
با خواندن
تاريخ مي‌توانيم
به گذشته‌ها
برمي‌گرديم و
يك سير و تحول
تاريخي را از
آن موقع تا به
حال بررسي
كنيم يكي از
ابزاري كه مي‌توانيم
با آن به اين
مهم
بپردازيم،
خواندن سفرنامه‌هاست،
چرا كه
سفرنامه‌ها
بيشتر مي‌توانند
ما را از
چگونگي وضعيت
خلقيمان آگاه
كنند، خصوصاً
در مورد اين
مقاله، يعني
سفرنامه
فرنگيان به
ايران يا
سفرنامه
ايرانيان به فرنگ
كه در اينجا
سفرنامه
فرنگيان به
ايران مد نظر
ما است مي‌توان
از نوع نگاه
يا مقايسه‌اي
كه انجام مي‌شود
پي به يك سري
خصوصيات برد
كه در اينجا
خصوصيات منفي
ايرانيان
مورد توجه
ماست. و از اين گذر
پي ببريم كه
نظريات
ديگران در
خصوص ما چيست؟
رفتار ما تا
چه اندازه از
نگاه فرنگيان
مطلوب يا
نامطلوب است؟
و ... كه در ادامه
تا حدودي با
چند و چون اين
قضايا آشنا مي‌شويم.

اهميت
بحثهاي مطرح
شده در
سفرنامه‌ها
در وضعيت فعلي
ايران

بحثهايي
كه در سفرنامه‌ها
بدان پرداخته
مي‌شود اغلب
به نوع نگاه
كسي كه به آن
جا سفر كرده و
يا هر كس
ديگري كه به
جمع‌آوري و
نگارش
اطلاعات و
اتفاقات در
باب سفر پرداخته،
برمي‌گردد. به
همين لحاظ بر
اساس نوع نگاه
و ديدگاه‌ها،
سفرنامه‌هاي
گوناگوني شكل
مي‌گيرد. اگر
رويكرد ما به
سفرنامه به
لحاظ كاركردي
باشد قطعاً مي‌توان
از اين
سفرنامه‌ها
بهره جست و
آنجا كه از نكات
مثبت سخن به
ميان آمده آن
را تقويت كنيم
و آنجا كه
نكات و
خصوصيات منفي
را ذكر كرده،
البته به
فراخور وضعيت
اجتماعي
امروز ايران آنها
را كمرنگ‌تر
كنيم، قابل
ذكر است كه
وضعيت فعلي
ايران به لحاظ
اجتماعي
داراي
چارچوبي است
كه چه براي فرنگياني
كه به ايران
سفر مي‌كنند و
چه ايرانياني
كه به فرنگ
سفر مي‌كنند
از لحاظ بررسي
همين خصوصيات
و نكات منفي قابل
توجه است.
البته اين
چارچوب در همه‌ي
ادوار تاريخي
به نوعي بر
اين سرزمين
حاكم بوده
است، اما به
عقيده‌ي من
اكنون اين
چارچوب از
اهميت خاصي
برخوردار است
چرا كه بيشتر
بر آنيم كه
آنچه را كه
خودمان داريم
حفظ كنيم و
دست زدن به هر
گونه تغييرات
كه در برخي
زمينه‌ها مي‌تواند
مفيد واقع
شود، جايز نمي‌دانيم.

حال
اگر بتوانيم
از سفرنامه‌ها،
نكاتي
بياموزيم و
آنها را هر
چند به ميزان
كم در وضعيت
فعلي كشورمان
پياده كنيم،
شايد بتوانيم
به موفقيتهايي
دست پيدا
كنيم.

پرسش
اساسي: آيا
در رابطه با
اين سفرنامه
خصوصيات و
خلقيات منفي
ايرانيان كه
موضوع
سفرنامه را
شامل مي‌شود،
وجود دارد؟

معرفي
كتاب انتخاب
شده

نويسنده
كتاب سفرنامه
دوراند، زوجه
سرمر تيمر
دوراند و زير
مختار
سالهای1900-1849 م
انگليس در
ايران بوده
است. دوراند
از شخصيتهاي
برجسته سياسي
انگلستان و
قريب بيست سال
وزير امور
خارجه
هندوستان
بود، اعزام وي
به ايران موجب
شگفتي شخصي
چون اعتماد
السلطنه
گرديد،
مأموريت
دوراند شانه
موقعيت حساس
سياست انگليس،
در ايران آن
زمان و مقارن
فعاليتهاي
سياسي دولت
روسيه ستاري بود.
سفري كه خانم
دوراند از آن
سخن مي‌راند
مربوط به
قسمتي از
فعاليتهاي
ديپلماسي شوهرش
در ايران
جنوبي و
باختري است،
با آنكه مطلقاً
درباره‌ي
مسائل سياسي،
سكوت اختيار
كرده،
توانسته با
قلم تواناي
خويش گوشه‌اي
از اوضاع اجتماعي
دوران ناصري و
اوايل سلطنت
مظفرالدين
شاه قاجار را
نمايان سازد.

سفر
نويسنده: هيأت
آقاي دوراند
كه شامل خود
ايشان و
همسرشان،
آقاي رني دبير
دوم سفارت و
يك منشي به
نام يحيي خان
و آبدار به
نام پيت كه (قبلاً
درجه‌دار
ارتش بود) و
كلفت همسرشان
به نام پلامر
و چهار غلام و
بيست و چند
نفر مستخدم و
قاطرچي ايراني
بود، روز سه‌شنبه
بيست و ششم
سپتامبر از
تهران بوسيله
اسب، به راه
افتادند و پس
از عبور از
شهرهاي قم، كاشان،
منطقه
بختياري،
اهواز،
شوشتر، دزفول،
ميانكوه
لرستان، خرم
آباد،
بروجرد، اراك
و قم مجدداً
به تهران مراجعت
كردند.
نويسنده اين
كتاب خانم
دوراند كه در
اين سفر همراه
و رهنورد كوه
و بيابان بود،
ديدني‌هاي
خويش را در
كمال سادگي و
با بينش خاصي
به رشته تحرير
درآورده است.

بديهي
است كه انگيزه
سفر ايشان،
همراهي شوهر خويش
و آشنايي با
برخي از
شهرهاي ايران
است، كتاب
حاصل يادداشت
روزانه خانم
دوراند مي‌باشد
و آنچه را
همانطور كه
ديده و شنيده
نوشته است.

كتاب،
شامل هجده بخش
مي‌باشد و
نويسنده سعي
داشته كه در
هر بخش توصيفي
از شهري كه
بدان وارد شده‌اند
را ارائه دهد
كه شامل نوع
برخورد
حاكمان شهر با
آنان، توصيف
محل اقامت
خويش و ... است
ناگفته نماند
آنچه براي
نويسنده حائز
اهميت بوده
است بيشتر
مناظر و
طبيعتي بوده
كه در مسير
سفر با آنها
روبرو شده
است، بطوريكه
با خواندن
سفرنامه مي‌توان
به راحتي با
وضعيت آب و
هوا و اقليم
شهرهاي مذكور
مطلع گرديد.

نويسنده
در بسياري از
قسمتهاي كتاب
ايران و ايراني
بودن را مورد
ستايش قرار
داده و خود
اذعان داشته
كه مسير سفر و
نوع برخورد
اهالي و حاكمان
شهرها، ايشان
را چنان مجذوب
كرده كه دست به
قلم برده و
خاطرات
روزانه سفر را
به رشته تحرير
در آورده است.

بحث
اصلي: طبقه‌بندي
صفات منفي
ايرانيان

- اهميت
ندادن به زمان
و وقت افراد:

«قاطرچي‌ها
يا
چاروادارها
كه بايستي
براي محمولات
كاروان، قاطر
تهيه‌كننده
پيدايشان
نشد، و ناچار
منتظر آمدن
آنها شديم،
سرانجام
تدريجاً آنان
را در بازار
يعني جائي كه
براي كيف كردن
از پولهاي
مساعده مي‌روند
پيدا كرديم،
قرار شد كه در
موقع معيني در
بيست و چهار
ساعت آينده
حركت كنيم كه
به اين ترتيب
يك روزمان به
تعويق افتاد»
صفحه 5

«در
اين روز عيناً
مانند موقع
حركت از تهران
قاطرچي‌هاي
ما گم شده
بودند، و براي
پيدا كردنشان
متحمل زحمت
بسيار شديم»
صفحه 55

-
اهميت دادن
زياد به هدايا
و تجملات:

- اهميت
دادن زياد به
هدايا و
تجملات:

«هدايا
در اين سفر بي‌نهايت
مورد لزوم
بود. مبادله
پيش‌كشي از
سنن اين مملكت
است و هيچ
مسافري نمي‌تواند
بدون داشتن
هدايائي
معادل پيش‌كش‌هايي
كه به او داده
مي‌شود
مسافرت كند.
اين سنت موجب
مي‌شود كه
هزينه مسافرت
به مقدار قابل
ملاحظه‌اي
افزايش يابد.»
صفحه 9

- سلب
آسايش و آرامش
در طول سفر
توسط قاطرچي‌ها:

«قاطرچي‌ها
شب‌ها و در
حقيقت اغلب
اوقات پر
سروصدا و
آشوبگرند. زنگ
قاطرها كه
هرگز از حركت
باز نمي‌ماند،
لاينقطع طنين‌انداز
بود، به همين
مناسبت
خوابمان كم
شده بود» صفحه
9

-
بي‌نزاكتي و
موذيگري
قاطرچي‌ها در
طول سفر:

«يادم
هست كه رضا
خان سر دسته
قاطرچي‌ها با
حالتي خشمگين
و شكوه‌كنان
به طرف ما
آمد، پس از
رسيدگي معلوم
شد كه يكي از
قاطرچي‌ها
روي قاطرش كه
حيوان پر توان
و قشنگي بود
فقط يك جعبه‌
حلبي بار كرده
است. اين
قاطرچي‌ها
هميشه درصدد
انجام چنين
موذيگري‌هائي
هستند. در اين
قبيل مواقع كه
رازشان برملا
مي‌شد، ركيك‌ترين
و زشت‌ترين
الفاظ را بر
زبان مي‌راندند»
صفحه 11

- اخلاق
نادرست و
رفتار عجيب
مستخدمين
ايراني:

«مستخدمين
ايراني در
اردوگاه
كاملاً خوش اخلاق
هستند، اما در
خانه خشن و بي‌تربيت
هستند. اين
حالت خشونت
هنگام مسافرت
كمتر به چشم
مي‌خورد»
صفحه 16

«در
مواقعي كه
آزاد دور ميز
كوچكي جمع مي‌شديم
و چاي مي‌نوشيديم
يا غذايي كه
معمولاً چند
تخم مرغ پخته
بود مي‌خورديم
در اين مواقع
مي‌ديدم كه
آدمهاي ما
انتهاي باريك
تخم مرغ‌ها را
در داخل
استكان مي‌گذارند،
شرقي‌ها
هميشه كارشان
در جهت مخالف
اروپائي‌هاست
و گاهي به
نظرم مي‌رسد
كه آنها محق
باشند و ما
بايد آنان را
سرمشق قرار
دهيم، اما در
اين موردي كه
طرف باريك تخم
مرغ را بالا
مي‌گذارند
كارشان
غيرطبيعي به
نظر مي‌رسد.
من هيچ گاه
توفيق نيافتم
مستخدمين را
به درك اين
مطلب وادار
كنم» صفحه 28

«وضع
را نزاع يكي
از مستخدمين
ما كه با يك
بختياري،
ستيزه كرده
بود بدتر كرد،
اين شخص آنقدر
نادان بود كه
يكي از كوه‌نشينان
وحشي را كتك
زده و يا
تهديد به زدن
كرده بود.
مستخدم مذكور
بدون مقدمه
چاقوئي بيرون آورده
و تلاش كرده
بود كه مرد
بختياري را
زخمي كند. در
ايران مردها به
حمل چاقو
علاقه دارند
چاقوكشي گاهي
نتايج وخيمي
به بار مي‌آورد»
صفحه 76

- بست
نشستن ايراني‌ها:

«قم
براي پناهنده
شدن يا به قول
خود ايراني‌ها
بست نشستن
مكان جالب
توجهي است.
اذيت كردن افراديكه
به آنجا پناه
مي‌برند در
حكم توهين به
مقدسات مذهبي
است، سنت بست
نشستن در اين
كشور توسعه
عجيبي دارد»
صفحه 31

«در
تهران اغلب
مردماني كه
مورد ستم قرار
مي‌گيرند زير
پرچم
بريتانيا در
باغ سفارت بست
مي‌نشينند.
بيرون راندن
اين افراد
خلاف سنن مملكت
است. بست‌نشين‌ها
گاهي هفته‌ها
در آنجا اقامت
مي‌كنند. يادم
هست مردي كه
نماينده چند
نفر بازرگان
ايراني و
ادعائي عليه
دولت ايران
داشت، وارد
ساختمان
تابستاني
سفارتخانه در
قلهك شد و مدتها
در آنجا بست
نشست» صفحه 31

- نبود
امنيت جاني در
مسير و راه‌ها
(راهها):

«بختياري‌ها
از دامنه
برجستگي‌ها
تيري شليك كرده
هياهوئي به
راه انداخته
بودند و بعد
از آن براي
غارت كاروان
ما سرازير
شدند» صفحه 39

- عدم
استفاده
بهينه از
موقعيت
جغرافيايي
سرزمين ايران:

«كشور
ايران از نظر
ميوه سرزمين
عجيبي است، همه
انواع ميوه‌هائي
از قبيل
گلابي، هلو،
سيب در اين
كشور به طور
طبيعي روئيده
مي‌شود، اما
براي تبديل به
احسن كردنشان
تاكنون اقدامي
به عمل نيامده
است و هيچ گاه
ميان اين ميوه‌ها،
ميوه‌اي
مانند هلوهاي
گرمخانه يا
انگورهاي
انگليسي بدست
نمي‌آيد»
صفحه 43

- عدم
مراقبت و
نگهداري از
اماكن و آثار
باستاني:

«اماكن
باستاني را در
كرانه ديگر به
چشم مي‌ديديم،
منظره‌اي
ناراحت‌كننده
داشت. لرد
كرزن وضع اين
كاخها را
دقيقاً شرح
كرده است و من
نمي‌توانم به
نوشته‌هاي او
چيزي
بيفزايم، فقط
مي‌گويم اين
ساختمان‌ها
حتي بصورتي
علاج
ناپذيرتر از
زماني كه او كتابش
را مي‌نوشت
ويران شده‌اند.
جمله (خراب شد)
تقريباً در
تمام عمارات
باستاني
ايران شنيده
مي‌شود» صفحه
51

- اغراق
و بزرگ جلوه
دادن امري
نادرست:

«بازرگانان
نيز مشكلاتي
داشتند و مي‌گفتند
كه به واسطه
آفتابها و
اغتشاش‌هاي
ناشي از مرگ
شاه سابق،  تجارت
از سال قبل
نيز بدتر شده
است، اما
نديدم كه هيچ
كدام از تجار
انگليسي از
رقباي خارجي
واهمه‌اي
داشته باشد»
صفحه 53

- فقط
كسانيكه در
صدر مملكت
هستند توان آن
را دارند، جهت
تحصيل به خارج
سفر كنند:

«سپهدار
به من گفت:
پسرش در
انگلستان
مشغول به
تحصيل است.
عده بسياري از
اشراف ايران
فرزندانشان
را از نظر
تعليم و تربيت
به اروپا مي‌فرستند.
فرزند وزير
خارجه در
روسيه درس
خوانده است.
پسر وزير پست
و تلگراف به
آلمان اعزام
شده است. برخي
ديگر از افراد
اين قبيله نيز
در انگلستان
تحصيل مي‌كنند
ولي تعداد
ايرانياني كه
به تحصيل
اشتغال
دارند، چندان
زياد نيست،
زيرا عقيده
دارند كه
مخارج تحصيل
در مدارس
انگلستان فوق‌العاده
گران است»
صفحه 70

- عدم
رسيدگي به
راهها و
راهسازي درست
و به تبع آن
نبود امنيت:

«در
محلي كه مسير
حركت از دره
تنگ و عميقي
مي‌گذشت وارد
جاده شديم،
اين جاده ما
را به سوي دره
ديگري بر روي
رشته‌اي از
صخره‌هاي
مهيب هدايت مي‌كرد،
جاده تا حدودي
مناسب بود،
اما درست در
زير پاي ما
شيب لغزنده‌اي
وجود داشت كه
به يك
فرورفتگي به
عمق صدها پا،
پايين مي‌پذيرفت.
درست در لحظه‌اي
كه به نقطه‌ي
خطرناك
رسيديم، آشپز
يك چشم ما كه
در جلو حركت
مي‌كرد، پايش
سر خورد و
سقوط كرد،
كلاه پوست از
سرش به زمين
افتاد و در
سرازيري به
پائين غلطيد،
اما در نهايت
جان سالم به
در برد» صفحه 73

«اگر
قرار باشد در
اين كشور خط
آهن را مستقيماً
عبور دهند،
تمام راه پر
از تونل و پل خواهد
شد، دور زدن
از كوهها هم
كار دشواري
است، زيرا
كوهها خيلي
طويلند» صفحه
85

«در
بعضي مواقع
جاده فقط كمي
مناسبتر از يك
پياده‌رو به
نظر مي‌آمد،
ممكن بود شيب
تند مسير گاهي
موجب سقوط اسب‌ها
شود و خدا مي‌داند،
آنها را تا
كجا ببرد»
صفحه 89

«رؤساي
بختياري به  ما
گفتند كه طي
اين مسافت در
چهار روز به
سهولت
امكانپذير
است. آنان
اظهار داشتند
راه كاملاً
هموار است،
اما در واقع
راه خيلي
ناهمواري بود
و آنان چون به اين
مسير عادت
داشتند اين
طور به ما
گفتند، اين
فاصله را
چارپايان ما
در مدت زماني
دو برابر يك
راه عادي طي
كردند» صفحه 101

«در
آخرين روز
حركتمان در
مسير جاده
قطرات بي‌شمار
خون به چشم مي‌خورد.
اين راه
دشوارتر از آن
بود كه به
گفتن درآيد.
مسيرش در هر
گام بوسيله
علائم خون
مشخص شده بود.
بيچاره رئيس
قاطرچي‌ها كه
قاطرهايش در
اين راه دچار
آسيب شده
بودند به تلخي
مي‌گريست»
صفحه 158

-
غارتگري
اموال توسط
لرها:

«بالاخره
نتوانستم
بفهمم كه
حيوانات ما
چطور از روي
پل گذشتند،
يكي دو تا از
آنها لغزيدند
و سقوط كردند.
در ميان آنها
قاطري وجود
داشت كه لباس
اونيفورم و
تفنگ آقاي رني
را حمل مي‌كرد.
لرها مثل
زنبور
هجوم آوردند
و دور حيوان
را گرفتند و
از تقلايش
جلوگيري
كردند. پس از
آنكه دراز
كشيد، بارش را
خالي كردند»
صفحه 84

«در
اين نقطه
چاروادار چاق
بينوائي كه
چندي قبل بر
اثر خوردن
خربزه در
كهرود مسموم
شده بود به ما
پيوست. حالش
كاملاً
بهبودي يافته
بود، اما لرها
لخت و غارتش
كرده بودند»
صفحه 144

«معلوم
شد لرها
تفنگشان را به
سوي دو رأس از
قاطرهاي ما كه
جا مانده
بودند، دراز
كرده و اين دو
قاطر را با
خود برده‌اند،
سرانجام
قاطرها را
پيدا كرديم
ولي محمولاتشان
از ميان رفته
بود» صفحه 150-149

«هنگامي
كه مشغول عبور
از دهكده‌اي
بوديم،
ساكنانش دور و
بر ما را
گرفتند و شروع
كردن به تشريح
چگونگي غارت
ده هنگام
اغتشاشات پس
از قتل
ناصرالدين
شاه قاجار، مي‌گفتند
لرها دهكده را
كاملاً غارت
كرده و اموال
مردم را دست
به دست ربوده‌اند.
بيچاره‌ها
فوق‌العاده
غمگين بودند.»
صفحه 181

- سعي
ايرانيان در
بهتر جلوه
دادن خود و
انكار كردن
خلق و خوي
بدشان:

«اگر
چه راهنمايان
بختياري تذكر
ما را در مورد
عدم سلامت
مردم با اوقات
تلخي و تندي
انكار مي‌كردند
و عقيده
داشتند كه در
هيچ مكاني، آب
و هوايي به
خوبي آب و
هواي ايالت
بختياري وجود
ندارد و در كوهستان
اين منطقه آدم
ناسالم پيدا
نمي‌شود، ولي
به هر حال
مردم فوق‌العاده
فقير و ناسالم
مي‌نمودند.»
صفحه 98

- فقدان
امكانات
مناسب براي
گذران زندگي:

«گروهي
از مردم
تنگدست جمع
شده و از ما
تقاضاي
مساعدت
داشتند. ديدن
آنها حزن‌آور
بود، زيرا از
طرفي اين مردم
بيمارگونه و
از سوي ديگر
نيز كاري از
دست ما ساخته
نبود، گوشت
ساق پا و
بازوانشان
چروك شده و
تقريباً از
ميان رفته
بود، مفاصل
ساعد و
زانوهايشان
كاملاً متورم
گرديده و جوش‌هاي
دردناكي روي
بدنشان ديده
مي‌شد. ما فقط
مقداري گنه‌گنه
به آنها داديم
و دچار حيرت
شده بوديم كه اينها
به چه مرضي
مبتلا شده‌اند»
صفحه 102

«اين
خان بختياري
بيچاره خيلي
افسرده بود.
ظرف شش سال
متوالي تمام
محصول ده را
ملخ خورده و درآمدش
از بين رفته و
كشاورزان نيز
در كمال عسرت
مي‌زيستند»
صفحه 103

- عدم
رسيدگي
بهداشتي به
شهر اهواز و
شوشتر:

«از
اهواز خاطره خوبي
ندارم، زيرا
اين شهر به
نظرم محيط
كوچك و كثيفي
آمده كه فاقد
موقعيت قابل
توجه است، ولي
از قرار معلوم
تجارتش در حال
پيشرفت است»
صفحه 116

«عبور
ما از ميان
قسمتي از شهر
اهواز كه به
طرزي وصف‌ناپذير
كثيف و از
خانه‌هاي گلي
تشكيل شده بود
صورت گرفت، از
ديدن اين منظره
چنان نفرتي به
من دست داد كه
قادر نيستم آن
را روي كاغذ
بياورم» صفحه
121

«اين
شهر به وضع
وحشتناكي
كثيف است و
مردمان شوشتر
از خود شهر
نيز كثيف‌ترند،
اين طور كه
معلوم است
اغلب ساكنان
شوشتر سيد
هستند و چندان
به خارجي‌ها
علاقه
ندارند، ولي
بنا به گفته
انگليسي‌هائي
كه پنجاه سال
پيش در ايران
اقامت داشته‌اند
مردم شوشتر در
آن زمان
مهربانتر از
حالا بوده‌اند»
صفحه 123

- سنت
خون بها كه از
ديرباز بر
ايران حاكم
بوده است:

«دو
رئيس طايفه به
ديدن ما آمدند
و از ما مي‌خواستند
خونشان را از
مردي كه قبلاً
يكي از افراد
قبيله آنها را
كشته بود
بگيريم. مي‌گفتند
كه قاتل به
يكي از
كدخدايان
همساية آنها
پناهنده شده
است. اين دو
نفر با اصرار
تقاضا مي‌كردند
(خونمان را
بگيريد). و من
تعجب مي‌كردم.
آنها اين طور
وانمود مي‌كردند
كه از نظر حفظ
جان ما نگراني‌هائي
داشته و بر سر
آنند كه
حداكثر دقت
معمول شود. مي‌گفتند
حاكم خوزستان
به آنها اخطار
كرده، هر گاه
خطايي از
ايشان سر
بزند، زنده
زنده، پوستشان
را خواهند
كند. از قرار
معلوم اين
مطلب را تهديدي
توخالي تلقي
نمي‌كردند.
هنگام ورود ما
به كوهستان‌ها،
آدم‌هايمان
بايستي همگي
با هم حركت
كنند. زيرا
حركت به صورت
دسته‌هاي
پراكنده و
كوچك در اين
منطقه كار
خطرناكي است.»
صفحه 141-140

- تنها
نكته
مثبت لرها:

«اين
طور كه معلوم
مي‌شود لرها
به انجام
مراسم مذهبي
خو گرفته‌اند
و اين تنها
موردي است كه
در لرستان
نشانه‌اي از
عشق و محبت را
مي‌توان
مشاهده كرد.»
صفحه 152

- از
خود بيگانگي
ايرانيان و
توجه وافر به
ماركهاي
خارجي:

«يادم
مي‌آيد كه
ديركوندها
دور ما جمع
شدند و سلاح‌هايشان
را آورده
بودند كه
امتحان كنيم.
اسلحه غالبشان
تفنگ‌هاي
مارتيني
انگليسي ولي
انواع ديگر
تفنگ‌هاي
بلژيكي و
استراليائي و
يك تفنگ
مارتيني پيبادي
آمريكائي نيز
در ميان‌ آن‌ها
مشاهده مي‌شد،
اين افراد
وقتي پي مي‌بردند
كه تفنگي ساخت
انگلستان
نيست فوق‌العاده
نسبت به آن
اظهار يأس مي‌كردند»
صفحه 155

- توصيف
زندگي
چادرنشيني
ايرانيان:

«به
هر حال اين
مشكلات از
عوارض زندگي
چادرنشيني و
مخصوصاً
مربوط به
هنگامي است كه
آدمي در
چادرهاي
كابلي به سر
مي‌برد. در
چنين محيطي
زندگي دلخواه
چندان دشوار نيست
و انسان هر چه
بخواهد مي‌كند،
اما به هر
چيزي كه دست
زده شود اگر
خيس نباشد
كثيف و مرطوب
است. در اين
نوع معيشت،
مردم تنگ
حوصله هستند»
صفحه 164

- طرز
برخورد زنان
بومي با زن
فرنگي:

«از
قرار معلوم
آنها فكر مي‌كردند
كه شايد زن
فرنگي سرگرمي
خوبي باشد، از
اينرو زياد به
من مي‌خنديدند،
اما حركاتشان
از روي سادگي
بود» صفحه 190

- نفوذ
روحانيون در
اداره كردن
زمين:

«اين
بخش از مملكت
تحت تسلط ملاي
جنگجوي قرار دارد
كه از نظر
اخلاقي آدم
جالب توجهي به
شمار مي‌آمد،
در ايران
روحاني نمونه‌اي
است و وضع
افسانه‌اي
دوران راهبان
كل اروپا را
دارد. اين
مردك مالك
بزرگ و صاحب
زمين بود.
تمام نفوذ
خويش را عليه
ديگران به كار
مي‌برد. به
طوريكه
دهاقين مي‌گفتند،
مي‌توانست بر
هفت هزار مرد
مسلح
فرمانروايي
كند. در آن نواحي
معمولاً با
گارد شخصي خود
را كه از يكصد
و هفتاد نفر
تفنگچي تشكيل
شده بود مي‌كرد
به همدستي
عواملش هر بار
مزرعه‌اي به
مزارع و دهكده‌اي
به دهكده‌هاي
خود مي‌افزايد.
مبناي كارش در
دهكده‌هائي
كه تسليم او
نمي‌شود،
غارت دهكده‌ها
بود، خانه‌ها
و محصولات را
از ميان مي‌برد
و مالكين را
مجبور مي‌كرد
كه زمين خود
را به قيمت
مناسبي كه
خواست او بود
از روي اجبار
بفروشد.» صفحه
190

... در
ادامه بايد
گفت كه
نويسنده براي
رفتارهاي
ناپسندي كه
ديده، هيچ
گونه علت و
عللي را ذكر
نكرده و بيشتر
اين صفات باعث
تعجب او مي‌شده
و آنها را بعنوان
بخشي از
خصوصيات
افراد
پذيرفته است.
و از آنجا كه
هر چه را

مي‌ديده
يا مي‌شنيده
به رشته تحرير
درآورده است،
در ميان صفات
منفي كه به
آنها اشاره
كرده هيچ گونه
اولويت‌بندي
ننموده است و
ما خود با
خواندن
سفرنامه كه
بصورت روزانه
نوشته شده
متوجه مي‌شويم
كه چه رفتاري
در طول آن روز
برايش حائز
اهميت بوده در
غير اين صورت
حتي پس از
بازگشت و به
هنگام جمع‌آوري
نوشته‌هاي
خود و به صورت
كتاب در آوردن
آنها، هيچ گونه
اولويت‌بندي
از خصوصيات
منفي ارائه
نكرده است.

از
آنجا كه اين
رفتارها
بيشتر باعث
تعجب نويسنده
مي‌شده و آنها
را بخشي از
خصوصيات
غيرقابل
تعويض افراد
مي‌داند،
قاعدتاً هيچ
گونه راه حلي
هم در خصوص اين
امر ذكر نكرده
است.

در
مورد صفت مورد
اشاره
نويسنده، فكر
مي‌كنم صفت
غارتگري لرها
كه به قوميت
خاصي (لرها) اشاره
دارد، بيشتر
مصداق دارد و
اين صفت به ارتباطات
عمودي (رابطه
فرادست –
فرودست، كاري
و ...) اشاره دارد.

نتيجه‌گيري

نگاه
نويسنده
كتاب، از شروع
سفر كه
اطلاعات و يادداشتها
را بصورت
روزانه مي‌نوشته
است، نگاه
مثبتي به
ايران بوده
است، او سعي
كرده كه در
يادداشتها و
نوشته‌هاي
خود بيشتر به
آنچه كه سبب
مسرت و شادي
خود و
اطرافيان مي‌شده
بياورد،
توصيف مناظر و
طبيعتي كه به
آن‌ها اشاره
مي‌كند خود
گواه اين مطلب
است و آنجا كه
از برخي خصوصيات
منفي
ايرانيان سخن
مي‌راند به
آساني آنها را
براي خود
توجيه مي‌كند
و به سادگي از
كنار آنها
عبور مي‌كند،
علت‌تراشي
نمي‌كند و
درصدد يافتن
راه حل نيز نمي‌باشد.

خصوصيات
منفي كه
نويسنده
بدانها اشاره
كرده،
خصوصياتي
هستند كه
كمابيش در
ايران امروز نيز
با آنها روبرو
هستيم، از
جمله دائم به
فكر مرگ بودن
و ناديده
گرفتن
ايرادات و
بهتر جلوه دادن
خود و ...، پس من
نه تنها اين
ايرادات را
وارد مي‌دانم
بلكه معتقدم
نويسنده
كتاب، ديد
مثبتي داشته
تا آنجا كه در
بسياري موارد
از كنار اين
خصوصيات و
صفات منفي كه
به آنها اشاره
داشته به
راحتي عبور مي‌كند
و علت تراشي
نمي‌كند.

ديدگاه
نويسنده
كتاب، بسيار
منصفانه است،
به عقيده‌ي
من، نويسنده
اين كتاب نظام
ارزشي شخصي را
براي پرداختن
به اين صفات
منفي، مد نظر
نداشته است.
هر چيز را همانطور
كه ديده و
شنيده و با
قضاوتي
عادلانه به
رشته تحرير
درآورده است،
تا حدي كه هر
كس با خواندن
اين سفرنامه
در خارج،
ترغيب مي‌شود
كه سفري به
ايران داشته
باشد.

ناگفته
نماند كه اين
دسته از صفات
در هر دوره‌اي
بر هر ديار و
سرزميني حاكم
بوده و ايران
هم از اين قسم
مستثني نبوده
است و بسياري
از همين صفات
منفي باعث عقب‌ماندگي
ما شده است آن
زمان كه به
اشتباه درصدديم،
بيشتر آنچه را
كه خودمان
داريم حفظ
كنيم و هيچ
گونه
تغييراتي
عليرغم مثبت و
مفيد بودن آنها
را جايز نمي‌دانيم،
زمان سقوط ما
است.

اين
حس خود
برتربيني كه
از گذشته‌هاي
دور (همانطور
كه در اين
سفرنامه نيز
بدان اشاره
شد) تاكنون
وجود داشته
است باعث شده
كه نخواهيم
افكار و صفات
مثبتي كه در
بيرون وجود داشته
است، بدون
اينكه مورد
استثمار قرار
بگيريم كسب
كنيم
متأسفانه در
هر دوره‌اي كه
دست به
الگوبرداري و
يا بهتر بگويم
تقليد از
كشورهاي
پيشرفته زده‌ايم،
منجر به
استثمار ما به
لحاظ فكري و
فرهنگي شده
است. بايد با
در نظر گرفتن
يك چارچوب قاعده‌مند
در داخل كشور،
دست به يك
الگوبرداري
منظم زد.
ناگفته نماند
كه به عقيده‌ي
من ايران آن
زمان با ايران
اكنون در خصوص
اين صفات
چندان تفاوتي نكرده
است و
متأسفانه
بايد اذعان
داشت تا رسيدن
به ايراني با
خصوصيات هر چه
بهتر، بسيار
فاصله داريم
اما نبايد
نااميد باشيم.

نقد
و خلاصه‌ي
كتاب

خلاصه
كتاب: سفر
آقاي دوراند
(وزير مختار
سالهاي 1894-900 م)
انگليس به همراه
همسر و هيأت
خود كه روز سه‌شنبه
بيست و ششم
سپتامبر 1899 از
تهران حركت مي‌كنند،
آغاز مي‌شود و
پس از عبور از
شهرهاي قم،
كاشان، منطقه بختياري،
اهواز،
شوشتر،
دزفول،
ميانكوه لرستان،
خرم آباد،
بروجرد،
اراك، قم به
تهران برمي‌گردند
به اتمام مي‌رسد
سفر آنها هشتاد
روز به طول مي‌انجامد
و در ظرف اين
مدت بيش از
هزار و دويست
ميل راه طي
كرده‌اند.
نويسنده. اين
كتاب همسر
آقاي دوراند
مي‌باشد كه
همانطور كه
اشاره شد همه
چيز را همانطور
كه ديده و
شنيده و با
ديد منصفانه
به رشته تحرير
درآورده است و
بيشتر به
مناظر و
طبيعتي كه از
آنها عبور
كرده اشاره
داشته و هيچ
گونه اشاره‌اي
به اوضاع
سياسي نداشته
است.

از
نظر من نقد
خاصي بر كتاب
وارد نيست،
جملات،
عبارات و هر
آنچه را كه
نويسنده به آن
اشاره كرده در
كمال صحت و
دقت آورده شده
است، انشاي كتاب
صريح و روان
است و هيچ
گونه ابهامي
را براي خواننده
بر جاي نمي‌گذارد،
نويسنده در
سراسر كتاب
سعي داشته همه‌ي
آنچه را كه
ديده و شنيده
با دقت تمام و
با قلم تواناي
خود بنويسد،
عدالت و انصاف
تمام هم در اين
باره در
سرتاسر كتاب
مشهود مي‌باشد.