دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

از
ماست كه بر
ماست ...

خلقیات
منفی
ایرانیان در
کتاب «سه
سال در ايران»
نوشته آرتور
دوگوبينو

علي
صادقيان

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع: خلقیات
منفی
ایرانیان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی
1386

مشخصات
کتاب: آرتور
دو گوبينو .سه
سال در ايران.
ترجمه ذبيح
الله منصوري،
تهران، 166 صفحه

مقدمه

«
اولم يسيروا
في الارض
فينظروا كيف
كان عتبه الذين
من قبلهم …
» الروم / 9

« اي
پسرك من –
و اگرچه من
عمر ( دراز )
نكرده ام (
مانند ) عمر
كسانيكه پيش
از من بوده
اند ( ولي ) در
كارهاي ايشان نگريسته
، در اخبارشان
انديشه نموده
و در بازمانده
هاشان سير
كردم ، چنانكه
( مانند ) يكي از
آنان گرديدم ،
بلكه به سبب
آنچه از
كارهاي آنها
به من رسيد ،
چنان شد كه من
با اول تا
آخرشان زندگي
كرده ام . پس
پاكيزگي و
خوبي كردار
آنها را از
تيرگي ابدي و
سود آنرا از
زيانش پي بردم
» و از هر كاري
براي تو
پاكيزة آنرا
برگزيدم و
پسنديدة آنرا
خواستم و
نامعلوم آنرا
( آنچه مسبب
سرگرداني است
) از تو دور
داشتم . (نهج
البلاغه نامه
31)

چگونگي
هويت ايراني ،
هم براي خود
ايرانيان و هم
براي اقوام و
ملل ديگر يكي
از ابهام
آميزترين و
سؤال
برانگيزترين
عرصه هاست .
اساساً در يك
رويكرد جامعه
شناختي به تاريخ
، وقتي با
موضوع هويت
روبرو مي شويم
، حال را به
گذشته ، پيوند
زده و از آنچه
براي ما اهميت
مي يابد ،
عناصري از
هويت است كه
در وضعيت فعلي
ما نيز مؤثر و
كارآمد مي
باشد . جامعه
شناسي تاريخي
به هر جا ، قدم
مي گذارد ،
گذشته را به
حال آورده و
سعي در بهره
گيري از گذشته
در زمان حال
دارد . در يك
نگاه عميقتر ،
حال نيز قسمتي
از خود تاريخ
است و با توجه
به اين رويكرد
تا حدودي «
زمان » از
حوزة
مطالعاتي خارج
خواهد شد .
البته ذكر اين
نكته مهم است
كه توجه به
گذشته چه
لزومي دارد و
چرا بايد اين
امر صورت گيرد
. آنچه به
عقيده ي من در
توجه به گذشته
بايد مدنظر
قرار گيرد ،
داشتن ديده اي
عبرت بين است
و به كار
گرفتن آن عبرتها
در حال . اگرچه
ممكن است در
يك نگاه بدوي
و سطحي بگوييم
، حوادث گذشته
در ظرف زمان و
مكاني خاص خود
واقع شده است
و حال ظرفي
جداگانه ليكن
با توجهي عميق
در خواهيم يافت
كه « فلن تجد
لسنه الله
تبديلا و لن
تجد لسنه الله
تحويلا »

هويت
ايراني نيز از
اين قاعده و
اصل مستثني نيست
و آنرا بايد
همين چهارچوب
نظري فهم كرد
و الا رجوع به
سفرنامه ها و
مطالعة احوال
ماضين ، نه
تنها بي ثمر
خواهد بود ،
بلكه وقت تلف
كردن است ؛ چه
برسد به اينكه
ما گذشته را
بخواهيم از
نگاه افرادي
امثال «
ماكياولي »
ببينم كه
اگرچه توصيه
به توجه در
آثار گذشتگان
مي كردند اما
تصد و هدف
آنها چيزي است
كه اصلاً با
آنچه در اينجا
از آن ايراد
مي شود تفاوتي
آشكار دارد .

آنچه
در نظر بنده
در باب خلقيات
ايرانيان
بايد بدان
توجه داشت ،
اين مطلب است
كه آيا اين
خلقيات ذاتي
هستند يا عرضي
؟ يعني عناصري
جدايي ناپذير
از هويت
ايراني هستند
يا اينكه زادة
شرايط تاريخي
خاصي بوده كه
با زدودن
خصائل منفي و
در نظر گرفتن
و بها دادن به
عناصر مثبت مي
توان به
پيشرفتي در
مسير صحيح و
درست دست يافت
؟

اگر
چنانچه
بپذيريم كه
برخي از اين
اوصاف ذاتي
است ، كما
اينكه در اثر
« گوبينو »
نيز در برخي
موارد اين امر
به چشم مي
خورد ، لزوم
توجه به گذشته
كاملاً زير
سئوال خواهد
رفت ؛ اما در
صورت دوم
كاملاً‌ مي
توان از آن
بهره گرفته و
آنها را چراغي
روشن بر سر
راه آينده
قرار داد . در
فرض اين هم كه
بگوييم خصائل ،
با هويت
ايراني پيوند
خورده ، مي
توان با شناختي
صحيح و در نظر
گرفتن جنبه
هاي عميق
رفتاري
ايرانيان
آنها را در
مسير صحيح
خويش هدايت كرد
.

البته
اين امر را مي
پذيريم ، كه
ايرانيان در
بيشتر موارد ،
نه تنها در عناصر
وارداتي هضم
نمي شوند بلكه
آنها را مطابق
شخصيت خود
تغيير داده و
قرائتي
ايراني از هر
چيز ارائه مي
كنند و اين
امر چه در
برخورد با اسلام
. – همانطور
كه نويسندة
كتاب به آن
اشاره مي كند – و چه در
برخورد با
اقوام و ملل
ديگر به چشم
مي خورد ، و
اكنون چشم
بايد داشته
باشيم تا
ببينيم در
برخورد با
تجدد چگونه روايتي
ايراني به
منصه ي ظهور
مي رسد و بومي
سازي در اين
عرصه ، چگونه
متحقق مي شود .

اما
همانطور كه
گفته شد
بسياري و شايد
همة خصائل چه
مثبت و چه
منفي در وجه
ظاهري و صوري
موجب بروز
رفتاري خاصي
مي شوند . كه
قطعاً بايد
پذيرفت كه اين
رفتار خاص
محصول شرايط
خاصي است و
امري كاملاً
عرضي و عارض
است و زوال
پذير است . در
وجه باطني و
محتوايي ، با
يكسري روحياتي
سروكار داريم
كه مي توانند
هم مورد بهره
برداري مثبت
قرار گيرنند و
هم منفي . كما
اينكه اين امر
به صراحت در
زمان پيامبر اعظم
اسلام در بشر
جزيرة
عربستان
شاهديم كه پيامبر
خصوصيات
اعراب را در
جريان و سير
صحيح خود
هدايت كرد . و
از آنها به
نفع خودشان و
آخرتشان بهره
جست . تا چه
برسد كه ما
ايراني بوده و
هستيم و اين
شخصيتي مانند
پيامبر اعظم
را نمي خواهد
راهكارهاي
كلي و اساسي
در دست ماست ،
شناخت نسبتاً
خوبي هم كه
داريم . فقط جز اخير
عله تامه مي
ماند كه به
مرور زمان در
جريان جامعه
پذيري صحيح
محقق شده و
نهادينه شود و
تا همتي مالي
براي رسيدن به
اهدافي عالي
شكل گيرد .

اجمال
مطلب اينكه ،
بايد به
خلقيات
ايرانيان
پرداخت و اين
يكي از راههاي
آن توجه به
سفرنامه ها و
روايتهايي
است كه افرادي
چه از نظر
بيروني و چه
از منظر دروني
به آن امر
داشته اند .
خارجياني كه
به ايران آمده
اند يا
ايرانياني كه
در برخورد با
ديگر تمدنها
به شخصيت
ايراني فكر
كرده اند و
دربارة آن سخن
پراكني كرده
اند . اين امر
سبب مي شود كه
ما نه تنها به
خويش مغرور
نشويم ،
مخصوصاً
هنگامي كه به
خصوصيات منفي
خويش درگذشته
نگاه مي كنيم
، بلكه كمي
فكر كنيم و
ببينيم آنچه باعث
ضعف و عقب
ماندگي ايران
ي در گذشته
بوده يا عامل
پيشرفت وي
گشته است چه
مي باشد . اين
مطلبي كاملاً
واضح و صحيح
است كه تمدن و
تمدني بسيار
عميق و داراي
پشتوانه اي
فرهنگي : علمي
و هنري چند
هزار ساله ي
است ولي اين
افتخار به
گذشته تا به
كي ؟

حال
چگونه هستيم ،
اگرچه در برخي
از دوره هاي تاريخي
نيز كاملاً در
موضع ضعف قرار
داشته ايم .
عادت ما شده
است كه هميشه
وقتي مي
خواهيم از علل
عقب ماندگي
خويش صحبت
كنيم مي گوييم
ما را عقب نگه
داشته اند ،
اگرچه نبايد
فكر اين مطلب
بود ولي نگرش
سطحي و تك
بعدي اين چنين
به دور از انصاف
و بسيار
خودخواهانه
است . واقع
نگري اين امر
را تأكيد مي
كند كه ما در
بيشتر موارد
از ماست كه بر
ماست حتي به
صراحت بايد بگويم
كه در برخي از
دوره هاي
تاريخي –
مثل حال –
ما محكوم به
فنا هستيم .
اما اينكه
چيزي ما را نگه
داشته يا نگه
مي دارد مطلبي
است كه اين
نوشته جايگاه
پرداختن به
آنرا ندارد و
اين به خاطر
عمل خود ماست .
يكي نكات
اساسي كه
مطالعة اين
سفرنامه ،
نگاه مرا به
خود جلب كرد و
اساسي ترين
سؤال كه برايم
مطرح شد اين بود
كه با توجه به
وضع ايراني و
ايرانيان و
اساساً كل
جامعه ز صدر
تا ذيل مملكت
، چگونه جامعة
، ايراني از
هم فرو
نپاشيده است .
مملكتي كه نه
شاه درست دارد
، نه نظامات
اداري و سياسي
و خدماتي صحيح
، با آنهمه
خلقيات منفي و
اينكه اكثر
افراد كار خود
را به خوبي
انجام نمي
دهند ، چگونه
برقرار است .
چسپ اين جامعه
چيست ؟ و اين
سؤالي است كه
به نظرم جواب
آن را نبايد
در ميان نوشته
ها با مرور
صرفاً جامعه
شناختي و مادي
جستجو كرد . و
اين سؤالي است
كه هم اكنون
در شرايط فعل
نيز در برخي موارد
هنوز ظاهراً
بدون پاسخ است
.

پرداختن
به عيوب خود
چه در بعد
فردي و چه در
بعد اجتماعي و
آسيب شناسي
اجتماع در اين
دو بعد اگر
صورت نگيرد
راه را براي
حركت به سوي
آيندة موفق سر
مي كند . و در
ثاني مانع آن
مي شود كه ما
اكثر بار عقب
ماندگي خود را
بر دوش ديگران
بياندازيم
كما اينكه
تنبلي و اسراف
و … از
مواردي بودند
كه از سوي
مقام معظم
رهبري به آنها
اشاره رفته
است و شناخت
صحيح اين صفات
ناپسند و
خلقيات منفي
عرفي فردي و
جمعي مي طلبد .

سفرنامه
ها چه داخلي و
چه خارجي براي
ما بسيار
مهمتر . هر دوي
اين سفرنامه
ها – اينجا
، داخلي و
خارجي ، صفت
نويسنده است .
اگرچه ممكن
است داراي سوء
گيري چه در
بعد مثبت و چه
در بعد منفي
ماجرا باشند
اما حداقل در
برخي موارد
زنگ خطري
هستند براي ما
. آن سفرنامه
نويس هاي
ايراني كه به
خارج رفته اند
و در برخورد
با كشاورهاي
خارجي افسوس ،
عقب ماندگي
وطن را مي
خوردند و چه
خارجياني كه
در برخورد با
فرهنگ ايراني
به بررسي
عناصر شخصيتي
و هويتي
ايرانيان مي
پردازنند هر
دو مي توانند براي
ما كارگشا
باشد ، به
شرطي كه به
خوبي ، مطالعه
، نگريسته و
به كار بسته
شوند همانطور
كه اين امر
سفارش قرآن و
روايات
معصومين «
عليهم السلام
» مي باشد .

و لذا
توجه به
سفرنامه از آن
جهت كه حاصل
رويكردهايي
از زواياي
مختلف به يك
مطلب است
بسيار قابل
استفاده و
ارزشمند مي
باشد . اگرچه
در دوره هاي
زماني متفاوت
اتفاق افتاده
است .

آنچه
من در پي آن
هستم ، معرفي
برخي از
خصوصيات و
خلقيات منفي
ايرانيان ،
مطرح شده از
اين سفرنامه
مي باشد .
ترتيب ذكر
آنها نيز ، با
توجه به
برداشتي است
كه من از
تأكيد
نويسنده و
بيشتر
پرداختن وي به
اين خلقيات
داشته ام . اين
سفرنامه با
عنوان « سه
سال در ايران
» ژوزف آرتور كنت
دو گوبينو »
مي باشد .

درباره
ی گوبینو

«
گوبينو »
نويسنده ،
فيلسوف و مرد
سياسي فرانسه
است كه در سال 1816
ميلادي در شهر
« ويل داوري » از
بلاد فرانسه
متولد شده و
پس از اكمال
تحصيلات در
سال 1849 ميلادي
قدم به عرصة
زندگي
ديپلماسي
گذاشت و
متدرجاً
نمايندگي
سياسي فرانسه
را در سوئيس ،
يونان ، ايران
، برزيل و
استكهلم عهده
دار گرديد . در
سال 1851 به سمت
دبيري هيئت
اعزامي
فرانسه در «
برن » و سپس در «
هانو »
برگزيده شد .
از سال 1854 تا 1858
دبير سفارت و
از سال 1862 تا 1864
وزير مختار
فرانسه در
ايران شد . ( يعني
تقريباً حدود
140 سال پيش ، در
زمان سلطنت
ناصرالدين
شاه قاجار )
اين مرد در طي
مسافرتهاي
خود همواره به
تاريخ و فلسفه
و اديان و
مذاهب و خطوط
باستاني توجه
خاص داشته و
مطالعات فوق
العاده اي در
اين قسمتها
نموده و كتب
معروف او عبارتند
از :

1 –
تذكره در خصوص
عدم تساوي
نژادهاي بشري
2 – سه سال در
ايران 3 –
تذكره راجع به
خط ميخي 4 –
مذاهب و فلسفه
هاي آسياي
مركزي 5 –
تاريخ ايران
بر طبق گفتار
مورخين خاور
زمين 6 –
افسانه هاي
آسيائي و
چندين كتاب
ادبي و فلسفي
ديگر و « كنت
دوگوبينو »
مبتكر فلسفه ي
مخصوصي موسوم
به « گربي نيم »
است كه در
آغاز قرن
بيستم و
خصوصاً در
سالهاي بعد از
جنگ بين
المللي ، « 1914-1918 »
طرفداران
بسيار در
اروپا پيدا
كرد ، به طوري
كه مي توان
صريحاً گفت ،
پيدايش مردم
نازي در آلمان
كه متكي بر
برتري نژادي
است مستقيماً
از فلسفه ي «
گوبي نيم »
سرچشمه گرفته
است .

اين
مرد
سياستمدار و
بزرگ در سال 1882
ميلادي در شهر
توران « واقع
در فرانسه »
فوت كرد .

با
توجه به
مطالبي كه «
گوبينو » در
متن كتاب مي
آورد ، احساس
مي شود قبل از
شروع بحث ،
بايد نكاتي
راجع به
خصوصيات خود
نويسنده
نوشته شود ،
چرا كه شناخت
نويسنده مي
تواند به درك
بهتر نوشته
كمك كند .

در
ابتداي كتاب ،
گوبينوبیان
میدارد كه
شناخت يك نژاد
يا يك ملت
براي خود
روانشناسان و
فلاسفه ي آن
ملت بسيار
مشكل است ، چه
برسد به افراد
ديگري كه در
ميان آن ملت
يا نژاد زندگي
نكرده اند ؛ و
اين كار
نيازمند جرأت
و پشتكار فراوان
است و اعتقاد
دارد كه كساني
كه توانسته
اند از عهده ي
اينكار
برآيند ، جزء
روانشناسان و
اجتماعيون
بزرگ جهان
محسوب مي شوند
. اين بيان در
مورد ملت
ايران كه
مخلوطي از
اقوام مختلف
مي باشد بسيار
محسوس است .

وي علت
عمده ي خطاي
مستشرقين در
قضاوت در مورد
پاره اي از
ملل خاور
زميني را عدم
دقت و توجه به
مطالعة
روحيات اين
ملل مي داند .
او در بياني ،
اروپايياني
كه درباره ي
ملل خاورزمين
اظهارنظر مي
كنند را به سه
دسته تقسيم مي
كند . يكدسته
،« افراد كوته
فكر و بدون
تعمقي هستند
كه مركز دنيا
را قارة اروپا
تصور كرده و
عقيده دارند
هركس كه در
غير قاره ي
اروپا زندگي
كند ، امكان
خود را روي
زمين و زير
آفتاب دزديده
و يا غصب كرده
است »(4) اينها
اروپايياني
نادان و جاهل
هستند كه هرگز
به اين ملل
سفر نكرده و
در مورد اين
ملل به كار
بردن زور قوة
حيريه را
تجويز مي كنند
و هرگز خبري
صحيح از اين
ملل ندارند .
دسته ي ديگر
اروپايياني
هستند كه برخلاف
دستة اول ، از
اوطان خود
خارج شده اند
و به كشورهاي
آسيايي سفر
كرده اند و
خلاف آنچه
شنيده اند را
ديده اند و به
نواقص و عيوب
قضاوتها و رفتارهاي
ملل اروپايي
نسبت به ملل
آسيايي برده
اند ، ولي
اعتقاد دارد
اين عده هم به
علت ندانستن
زبان محلي و
بي خبري از
تاريخ ملتي كه
از آن زندگي
مي كنند و عدم
معاشرت با مردم
اطراف خود نمي
توانند درك
صحيحي از
روحيات سكنة
محلي كسب كنند
و اغلب به خطا
مي روند .

سپس
باب صحبت را
دربارة نحوه ي
عمل خويش باز
كرده و به
صراحت اعلام
مي كند كه سعي
كرده است
موضوع اينكه
فلان ملت از
فلان ملت بالاتر
و يا پست تر
است را دور
بيندازد .

به نظر
مي رسد يكي از
نكاتي كه راجع
به اين نويسنده
بسيار مورد
توجه است ،
عدم
تأثيرپذيري وي
از گفته ها و
شنيده هاي
ديگران راجع
به ملت ايران
است و بسيار
سعي كرده است
از تفكرات
قالبي و پيش
زمينه هاي
فكري راجع به
ايرانيان
جلوگيري كند
تا بتواند
قضاوتي
عادلانه و منصفانه
داشته باشد .

علاوه
بر اين ،
ويژگي ديگري
كه بسيار جلوه
نمائي مي كند
، انصاف اين
نويسنده است .
اينطور نيست
كه يكسر به ذم
ملل آسيايي و
به خصوص
ايرانيان
بپردازد و اين
علت عمده اش ،
بي غرضي و
دوري از عبارت
پردازي و
فلسفه هاي
خيالي و فرضي
است . ويژگي
ديگر نويسنده
اينست كه
اعتقادات
خويش را بيان
داشته و آنچه
متعددي برده
را به تصوير
كشيده است . و
ديگر اينكه از
بيانات ولي
آشكار است كه
با شخصيتهاي
ايراني و
ايرانيان
شخصي بسيار
معاشرت داشته
است و تقريباً
درك درستي از
شخصيت ايراني
و روحيات
ايرانيان ،
بدست آورده . اگرچه
به عقيدة من
در برخي موارد
به خطا رفته است
و آنچه به آن
اشاره كرده ،
خيلي صحيح نمي
نمايد .

مخصوصاً
راجع به زوايا
و ويژگيهاي
دين اسلام تسلط
چنداني ندارد
و گاهي و شايد
غيرمستقيم و
ناخواسته ،
تصوير خوبي از
اسلام ارائه
نكرده است و
اين اساساً
نكتة دقيقي است
كه ما وقتي مي
خواهيم از يك
دين يا مذهب
ياد كنيم ،
نبايد آنرا در
قالب افراد و
مؤمنين به آن
دين تعريف
كنيم . چرا كه
همواره ميان
نمود خارجي و
عيني كه در
قالب    و
اعمال و
رفتارهاي
مشوب انسانها
ظاهر مي شود
با آنچه در
عالم حقيقت و
بود واقعي
وجود دارد ،
همواره تفاوت
هست و عدم
تفكيك بين اين
دو حوزه ممكن
است ،
انحرافاتي را
در مشاهدات
ايجاد نمايد .
گوبينه شايد
به خوبي در
همة موارد
نتوانسته اين
امر را نشان
دهد .

از
ديگر خصوصيات
گوبينو اخلاق
مداري وي است
و ديگر
خداباوري او .
همچنين به
عقيده من «
گوبينو » يك
انسان آينده
نگر است و
داراي درك
صحيحي از
اوضاع و شرايط
اجتماعي
جامعة ايران ،
از برخي قرائن
مي توان فهميد
كه ، زبان
فارسي تسلط
داشته است .

برداشت
من اينست كه
اين كتاب ،
حاصل يادداشت
روزانه ي
نويسنده است .
البته روزانه
به اين معني
كه بعد از
بازگشت ،
نوشته نشده
است ، چرا كه
به برخي از
جزئيات به
خوبي پرداخته
است ، مگر
اينكه
چهارچوب و
امهات مطلب در
خود سفر نوشته
شده و بعداً
آنرا
بازنويسي
كرده است .

درباره
ی بخش بندی
کتاب

كتاب
در بخشهاي
نامنظمي
تبويب يافته و
من نمي دانم ، عناويني
كه بر سر هر
مطلب آمده است
، كار مترجم
مي باشد يا
كار خود
نويسنده .

در   بخش
اول به نحوه ي
مواجهه ي با
ملت ايران مي
پردازد . در
بخش دوم ،
برخي از
روحيات و
خلقيات منفي و
مثبت ايراني
را ذكر مي كند .
در بخش سوم ،
به نحوه ي
ملاقات
ايرانيان با
يكديگر پرداخته
و آنچه در
مجالس و محافل
ايران رخ مي دهد
را بررسي مي
كند . سپس در
بخش چهارم ،
وارد اشخاص مي
شود ، ابتدا
از شخص شاه
شروع مي كند و
نحوه ي حكومت
و حكمراني و
نظام حكومتي
در ايران و
شخصيتهايي كه
در اين نظام
مطرح مي شوند
، مانند نخست
وزير ، ميرزا .
و سپس به طبقه
ي تجار و
بازرگانان
توجه كرده و
نحوه ي معاملات
آنها با
يكديگر و
ابزارهاي
معاملاتي آنها
را بررسي مي
كند . پس از آن
به طبقه ي
كارگران توجه
كرده و مقايسه
اي ميان
كارگران
ايراني و اروپايي
انجام مي دهد .
از مستخدمين
دولتي نحوه ي
پرداخت و
دريافت حقوق
آنها نيز غافل
نبوده است . در
بخش پنجم از
اخلاق و روابط
اجتماعي
ايرانيان ياد
مي كند و
خصوصياتي را
ذكر مي كند كه
من به طور
اجمال به برخي
از آنها اشاره
خواهم كرد . پس
وارد مسائل
مذهبي در ايران
شده فرقه هاي
مختلف مذهبي
را بررسي مي
نمايد . بحثي
مبسوط نيز
راجع به علماي
زردشتي انجام
داده و
روحانيون
آنرا به نقد مي
كشد . پس از آن
به ذكر نكاتي
ديگر پرداخته
و برخي
اتفاقات خاص
مانند بيماري
و با و اثرات
آن در ايران ،
شعراي ايراني
، نسخه هاي
مختلفي از
حافظ كه در
اروپا به چاپ
رسيده و ترجمه
هاي مختلف آن
را بررسي مي
نمايد . بعد به طبقه
ي سربازها مي
رسد و آنها را
مورد ملاحظه قرار
مي دهد . و در
آخر نيز
چگونگي پايان
اقامت خود در
ايران و مسير
خارج شدنش از
ايران و وقايعي
كه در اين
ميان اتفاق
افتاده است را
به وصف مي كشد .
در اين ميان
به زندگي
روستائيان
پرداخته ،
مقايسه اي
اجمالي ميان زندگي
آنان ، با
زندگي شهر
نشينان انجام
مي دهد . از
طبقة سردارها
نيز غافل
نبوده و در
آخر هم به بحث
از نوع تفكر
ملل مشرق زمين
و به خصوص ايرانيها
مي پردازد و
ايرانيان را
ملتي مي داند كه
به دنيايي
خارج از
محدوده ي عقل
و منطق توجه
دارند و اين
با منطق
اروپايي اصلاً
سازگار نيست .

گوبینو
وایرانیان

مقدمتاً
باید گفت که «
گوبینو » ملت
ایران را نژادی
مرکب از اقوام
بسیار می داند
و یکی از دلایل
عمده ای را که
مانع شناخت
کامل
ایرانیان می
شود را همین
اختلاط و
ترکیب اقوام
مختلف برمی
شمارد. لکن
معتقد است که««
اگرچه ، ايِن
نژاد ، نژادی
مرکب است، ولی
هيِچ وقت ملت
ايِران در
نژادها و
اقوام ديِگر هضم
نشده و
هيِچگاه
شخصيِت خود را
از دست نمی دهد.
همانگونه که
فندق و گردو
با هم مخلوط
می شوند و
هرگز فندق
خواص خود را
از دست نمی
دهد»(3). همچنین
اعتقاد دارد
ایرانیان یک
ملت بسیار قدیمی
هستند« و به
طوری که
خودشان
معتقدند ،
قدیمی ترین مللی
هستند که در
جهان حکومت
منظم و رسمی
داشته اند»(6) که
البته این
اولویت و
برتریت را یکی
از مبانی
اخلاقی
ایرانیان
دانسته و
نتایج چندی را
برآن مترتب می
داند.

از
جمله ی این
نتایج ، توجه
زیاد
ایرانیان به شعائر
باستانی خویش
است و در این
قسمت هم نه فقط
دانشمندان و
ادباء بلکه
همه افراد
ایرانی به سهم
خود به شعائر
باستانی توجه
دارند. اما برای
شروع، ابتدا
فهرست اجمالی
از برخی خصوصیاتی
که گوبینو به
آنها اشاره می
کند را ارائه
کرده و سپس
برخی از آنها
را که به نظر
می رسد برجسته
تر است و هم
اکنون نیز ،
ایرانیان با
آنها درگیر
هستند را به
تفصیل بیان می
کنم-« افراد
به هیچ وجه
برای دولت
احترام قائل
نیستند .»
(صفحه 49)

-« در
ایران مالیات
گرفته نمی شود
و طبعاً عوایدی
وجود ندارد که
صرف تشکیلات
دولتی شود.» (50)

-«
تاسیسات
دولتی از قبیل
جاده و پلها و
غیره وجود
ندارد». (50)

- «در
ایران اگر
ادارات دولتی
وجود دارد
برای اینست که
یک عده مامور
دولت بلای جان
مردم شوند و
از حبیب مردم
اعاشه کنند» . (51)

- تقدیم
رشوه برای
دریافت
پستهای دولتی.
(52)

- توسل
به واسطه (52)

-« در
طرح های
ایرانی و سایل
ملل خاور زمین
همیشه یک نقطه
ضعیف هست که
با عقل و منطق
جور در نمی
آید».(54)

-
فیلسوف مشرب
بودن در کنار
آمدن با
مشکلات زندگی
. («در ایران
هیچ امری به
مرحله
غیرقابل
جبران .بودن و
یابدون علاج
نمی رسد») (61)

-
استفاده از
کوچکترین
فرصت برای
تفریح حتی طبقه
ی کم بضاعت :

-تعيش
در تمام عمر
برای خانم های
ثروتمند و طبقه
اغنیاء (10)

-
بیسوادی اغلب
مردم و مختص
بودن سواد به
علمای مذهبی و
میرزاها . (64)

- دانا
بودن توده
ایرانی

- دوست
داشتن تاریخ
ذاتاً و
فطرتاً . (65)

-
تفاوت داشتن
دیانت اسلام
در ایران یا
دین اسلام در
سایر کشورهای
اسلامی به
واسطه ی .... روح ایرانیت
و طبقه ی
موبدان که سپس
در سلک علمای
روحانی در
آمده اند.(69)

- توسل
به حدیث علاوه
بر قرآن ،
برای مقابله و
مقاومت در
برابر اعراب(69)

-  دخالت
دادن عقاید خصوصی
در دیانت(69)

شرحی
مختصردرباره
ی خصوصیات

در
میان خصوصیات
و ویژگیهای
منفی که «
گوبینو » به
آنها می
پردازد، به
نظر می رسد «
ریاکاری»
ایرانیان
بسیار پررنگ
بوده و جلوه
می کند . نویسنده
در چند جای
سفرنامه به
آنها می
پردازد و
ابعاد و
زوایای مختلف
آنرا تشریح می
کند.

در
جایی برای
پررنگ کردن
این خصیصه می
گوید: « گویی
این ملت بزرگ
به موجب یک
نوع پیمان معنوی
یا مرموز،
موافقت کرده
است که متفقاً
این ریاکاری
را بپذیرد» (7)
تعجب وی از
این است که
چرا با اینکه
همه ایرانیان
می دانند این
ریاکاری و
اظهار
تقدسهای صوری وجود
دارد چرا هیچ
کس به روی
خودش و دیگران
نمی آورد. وی
این ظاهرسازی
و ریاکاری
دسته جمعی را
از نکات
اخلاقی خیلی
جالب
ایرانیان
دانسته و آنرا
در خور مطالعه
و تعمق زیاد
معرفی می کند.

اولین
جلوه ی این
ریاکاری که در
سفرنامه به آن
پرداخته شده
در حوزه دین و
مذهب است .
نویسنده ضمن
بیان ارزش
ظاهری اسلام و
قرآن و ائمه
معصومین، نزد
مردم و تکریم
خاصی که در
قالب الفاظ ،
به وسیله ی
آنها از این
مظاهر اسلامی
می شود بیان
می کند که « در
میان هر بیست
نفرایرانی که
با این خلوص
نیت ظاهری،
اظهار تقدس و
ورع می نماید،
مشکل بتوان یک
نفر را دریافت
که باطناً هم
چنین خلوص نیت
و قدس و ورعی
داشته باشد. »(7)

البته
وی علت واقعی
این دو روئی و
ریاکاری را به
هیچ وجه
اسلامی نمی
داند و با
استناد به مطالعات
و یادداشتهای
خود از تاریخ
و تحولات ملت
ایران ،
اعتقاد دارد
که علت این دو
روئی به قبل
از اسلام ، در
زمان
ساسانیان
مربوط می شود.«درزمان
ساسانيِان،روحانيِون
کشورایران که
به نام موبد
خوانده
میشدند نفوذ
بسیاری داشتندوچون
تنها به انجام
وظائف دینی
اکتفا نمیکردند
ومیخواستند
در امور سیاسی
هم دخالت کنندوبلکه
تصور
میکردندتمام
تصمیمات
سیاسی مستقیما
از مصدر آنها
صادر شود
اینست که
نمیخواستند
درسراسر ایران
جز طرفدار
خودشان کسی
ظاهرشود،...اینست
که روحانیون
زمان ساساننی
بانهایت
قساوت در صدد
جلوگیری از
توسعه ی ادیان
دیگر وسرکوب
کردن
طرفداران
آنها بر
آمدندوبه
طوری مخالفین خود
را آزار و زجر
میدادندکه به
وصف در نیاید.»(8)حاصل
آنکه علت این
امر را در این
می داند که در زمان
ساسانیان ،
موبدان و
طرفداران
آنها در امور
سیاسی هم
دخالت می
کردند ، با
نهایت بی رحمی
، مخالفین خود
را آزاد می
دادند ، ولی
به علت کثرت و
نیرومندی
مخالفین
توانایی
سرکوب آنها را
نداشته ،
مخالفین هم که
همواره ، جان
خود را در
معرض خطر می
دیدند ، به تدریج
سعی نمودند،
که شعائر
مذهبی را
پنهانی انجام
دهند و سکوت
اختیار
نمایند تا
مورد تعقیب
واقع نشوند.
در قبال سکوت
و عدم تظاهر
مخالفین،
زمامداران
امور و موبدان
هم چشم خود را
می بستند و
چنین وانمود
می کردند که
از حقیقت بی
خبر هستند و
نمی توانند که
آنها به طور
پنهانی ، به
انجام فرائض
مذهبی خود
مشغول می
باشند؛ و به
این ترتیب،
مذاهب پنهانی
در ایران رایج
شد و این باعث
اختلال معنوی
و اخلاقی بزرگی
در ایران گشت
که اسلوب ظاهر
سازی و ریاکاری
جانشین صراحت
لهجه و گفتار
شد و در این ،
به دلیل دشمنی
ها و عنادها و
اختلاف ها، با
ظهور دین
اسلام، از
آنجا که مردم
آنرا مایه ی
نجات خود می
دانستند ، به
سرعت گسترش
یافت. به ویژه
که پیشوای این
دین ، باطن و
قلب و نیت را
معیار قرار داده
و همینکه ،
کلمه شهادتین
بر زبان کسی
جاری می شد،
وی را مسلمان
می دانست. این
مسئله باعث
شده که هرچه
مبلغین ادیان
برای گسترش،
دین خود تلاش
کنند، هنگامی
که با دوروئی
و شک و تردید
ایرانیان
برخورد کنند ،
تمام تلاش
آنها نقش بر
آب می شود. وی
ایران را از
لحاظ مذهبی ،
مانند
اقیانوس
عمیقی می داند
که هیچ پایه
ثابتی در آن
نمی توان یافت
و هر پایه ای
که در در آن
کار گذارده
شود را در خود
فرو می برد.

اما
در وجه
اجتماعی هم
اعتقاد دارد
که  «
این حس
ریاکاری باعث
شده که اگر
انسان با 50 نفر ایرانی
صحبت کند ،
ملاحظه خواهد
کرد که همگی
مخلص و بنده و
چاکر انسان
هستند ولی
همینکه انسان
رویش را
برگرداند،
اگر به وی ناسزا
نگویند قطعاً
احساسات خوبی
نسبت به او ندارند،»(10)
حتی ممکن است
که یک ایرانی
، خود را صمیمی
ترین دوست
انسان قلمداد
کند، و حتی
انسان را به
خانه ی خود
دعوت نماید و
در عین حال ،
باطناً دشمن
انسان باشد و
در صدد باشد
که مسائل
بدبختی وی را
فراهم کند.»

پس از
ریاکاری و دو
روئی
ایرانیان در
میان نوشته
های گوبینو
باید به صفت
دیگری اشاره
کرد که این
صفت نیز هم
اکنون مبتلا
به ایرانیان
است و آن «عدم
صرفه جویی در
وقت و اهمیت
ندادن به وقت»
می باشد. که
این مورد
علیرغم
سفارشات دین
اسلام ، در
رفتار
ایرانیان
بسیار مشهود
می باشد. مثلاً
در جایی ،
وقتی از رفتار
و منش
ایرانیان در
هنگام ملاقات
با آنها صحبت
می کند اظهار
می دارد که «
اگر شما،
ساعتی را برای
ملاقات تعیین
کنید، در آن
زمان به ملاقات
نخواهید رفت ،
چرا که
ایرانیان
زیاد به وقت ،
اهمیت نمی
دهند و اگر
مثلاً گفتید
که من عصر به
ملاقات شما می
آیم ، می توان
از ساعت 3 تا 6
بعداظهر ، هر
وقت خواستید
به ملاقات
دوست خود
بروید» (صفحه 11)
، یا در جایی
وقتی از مجالس
دوستانه و شب
نشینیهای
ایرانیان
صحبت می کند ،
غالب حرفهای
آنها را میان
تهی و احیاناً
کودکانه
توصیف می کند.
حتی این امر
را یکی از
خصوصیات ملل
مشرق زمین و
خصوصاً هندی ها
و ایرانیها می
داند که برای
وقت ارزش و
اهمیت قائل
نیستند و هرگز
در کارها عجله
نمی کنند .

این
خصیصه در
معاملات مردم
با هم نیز
تأثیر گذاشته
است،،« و یک
معامله ی جزئی
ساعتها طول
میکشد» (164) ،« و
یک معامله ی
جزئی ساعتها
طول میکشد» (164)و
درطی این مدت
، فروشنده و
مشتری مرتباً
حرف می زنند و
گاه اتفاق می
افتد که
مطلقاً از اصل
موضوع خارج
گردیده و ...

و بعد
اظهار می کند
که این طرز
معامله ، با
منطق اروپایی
که برای وقت
قائل به اهمیت
است جور در  نمی
آید ، ولی با

منطق
ایرانی موافق
است، زیرا « این
ملت، یعنی
توده، برای
زندگی این
دنیا و قیمت
وقت و غیره،
اهمیتی قائل
نیستند و فقط
برای دنیای
دیگر قائل به
اهمیت می
باشند » البته
نمی توان این
امر را دلیلی
برای اهمیت
ندادن به وقت
دانست، چرا که
ایرانیان با
توجه به
تعالیم
اسلامی ، اگر
واقعاً به
دنیای دیگر
اهمیت می
دادند . هرگز
وقت خود را
تلف تلف نمی
کردند . به نظر
می رسد، این
مسئله بیشتر
ناشی از طبع
اکثر
ایرانیان است
که روحیه ی
خوش باشی و
باری به هر
جهت بودن
دارند و اینکه
به دنیا به
چشم حقارت می
نگرند نه به
خاطر
ارزشمندی
آخرت ، بلکه به
خاطر روحیه ی
خاص آنهاست.

سومین
صفتی که باید
به آن پرداخت،«
رشوه گیری»
است و این
خصیصه به قول
نویسنده ، یکی
از عیوب و از
بلاهایی است
که در ایران
ریشه دوانده و
قطع ریشه ی آن
هم کار بسیار
مشکل و بلکه
محالی است. چنانچه
«این امر به
قدری در ایران
رایج می باشد
که از شخص شاه
گرفته تا
آخرین مامور
جزء دولت،
رشوه می گیرند
و در عین حال ،
هیچ کس هم
صدایش در نمی آید،
چنانکه گوئی
همه مامورین و
مستخدمین ایرانی،
از بالا تا
پایین، هم
پیمان شده اند
که موضوع را
مسکوت
بگذارند.»
فضاحت به حدی
است که محال
بوده بتوان
بدون پرداخت
رشوه، کار خود
را با یکی از
مامورین دولت
پی گیری کرد .
مستخدم دولتی
ایران، ترجیح
می دهد که صد
تومان حقوق
دریافت کند و
ماهی صد تومان
رشوه بگیرد
ولی دویست
تومان حقوق مرتب
دریافت نکند.

وی علت
این امر را به
طبع انسانی بر
می گرداند ،
چرا که طبع
انسانی ، طالب
مجهولات بوده
و   رشوه
گیری، که امید
به حصول یک سود
غیر منتظره می
باشد، لذتی
است که در
وصول حقوق
مرتب، یعنی
سود مطمئن
وجود ندارد.

اما به
عقیده من ،
این علت نمی
تواند، علت
کاملی باشد ،
چرا که اگر
طبع انسانی
خواستار
مجهولات است
چرا، در جاهای
دیگر دنیا،
این چنین رشوه
گیری جریان
نداشته و اگر
اینطور باشد باید
همه انسانهای
خوب دنیا را
هم رشوه گیر
بدانیم . به
نظر می رسید
این امر بیشتر
به خاطر نبودن
همان حقوق
ثابت و
احیاناً
اطمینان به
آینده است  که
در وضعیت
امروز و آنروز
ایران به چشم
می خورد. اگر
کسی بداند که
حقوق ثابتی که
بدست می آورد
اولاً به
اندازه تامین
زندگی اوست و
ثانیاً مطمئن
باشد که طبق
ضوابط با او
برخورد خواهد
شد و اینطور
نیست که به
خاطر واقعه ای
کوچک تمام
زندگی و شغل
خود را از دست
بدهد، چرا
باید دست به
رشوه گیری بزند.
و در ثانی ،
اگر طبع
انسانی ، طالب
مجهولات است و
رشوه گیری یکی
از مصادیق این
طبع ، پس نباید
رشوه گیری را
قبیح دانسته و
رشوه گیر را مذمت
کرد، در
حالیکه به
اعتقاد عقلای
عالم، رشوه
گیری امری
قبیح و ناپسند
است. فلذا این
تعلیل ، شاید
تا حدی ،
نادرست باشد.

از
دیگر خصوصیات
ایرانیان که
به آن پرداخته
شده است ،«
توسل به واسطه»
است. اعم از
اینکه ، این
کار، در
معاملات باشد
یا در به دست
آوردن پستهای
حکومتی و ...  «
گوبینو»
معتقد است،
هیچ یک از
مردم کشورهای
جهان به
اندازه ایرانیان
صلاحیت دلالی
و واسطه گری
ندارند « زیرا
تمام خصائلی
که یک تعردلال
باید داشته باشد
، در ایرانی
جمع است.
زرنگی ، موقع
شناسی ، خوش
صحبتی ، تملق،
تغلب و
روانشناس
بودن ، صفاتی
است که در
ایرانیان
مجتمع است » (38)

علاوه
بر این ،
ایرانی ، برای
دلالان ، بهترین
بازار
معاملات است.
بعد شواهدی
ذکر می کند که
در ایران همه
کس، کم و بیش
با دلالها ،
سرو کار دارد،
از شخص
ناصرالدین
شاه گرفته تا
مردم جزء کوچه
و بازار می
گوید: « من
تصور نمی کنم
در میان مردم
شهرنشین
ایران و یا
لااقل تهران،
کسی باشد که
بگوید، من قرضی
ندارم . » می
گوید:  « من
کراراً از
زبان
ایرانیان
شنیده ام که
می گویند ،
آقا این جنس
را بخرید، هر
وقت بخواهید
پول است. یعنی
هروقت
بخواهید می
توانید ، آنرا
گرو بگذارید و
یا بفروشید و
تحصیل پول
نمائید.»

با این
اوصاف ، وی
دلیل عمده
دلالی را این
می داند که
همه کس، کم و
پیش مفروضند و
دارائی خود را
گرو می گذارند
و این امر به
وسیله دلالها
انجام می شود.
می گوید: « من
در هیچ یک از
کشورهای جهان
ندیدم که بازار
وام، نظیر
ایران ، رایج
باشد، گویی
این ملت از
بزرگ و کوچک
دلال و معامله
گر هستند .» (40)

پنجمین
صفت که در
میان نوشته
های گوبینو،
بسیار به چشم
می خورد،«
بدقولی و بی
موالاتی
ایرانیان در
به جا آوردن
وعده ها و عمل
به وظایف
است». و به
تعبیر من ،
هیچ چیزی سر
جای خود نیست،
و این صفت در
بیشتر زوایای
زندگی
ایرانیان به
چشم می خورد.
چنانکه وی ،
اگر چه
بازرگانان
ایرانی را
بسیار امین می
داند، لیکن
اظهار می کند ،
«برخلاف
بازرگانان
اروپایی ،
آنها خود را ملزم
نمی دانند که
یک حواله یا
برات را در
موقع معین
بپردازند و
اگر تاجری ،
براتی را
بلافاصله، پس
از رویت ،
پرداخت کرد ،
این یک امر
استثنایی است.»(32)
در میان
بدهکاران ،
حتی یک طبقه ،
پیدا نمی شوند
که حقیقتاً
مایل باشند،
با حسن نیت و
به زودی ، وام
خود را ادا
نمایند .
نوکرها و میرزاها
و مستخدمین
دولت همه می
خواهند از زیر
بار وظیفه
شانه خالی
کنند و
بزرگترین
فکرشان این
است که ، کار
لازم و مربوط
به خود را
انجام ندهند.
اعیان و
اشراف و
آقایان تا
بتوانند ، به
نوکرهای خود ،
حقوق نمی دهند
و نوکرها تا
بتوانند ، از
آقایان و
ارباب خود می
دزدند.

دولت
تا ممکن باشد
به مستخدمین
ادارات حقوق نمی
دهد و
مستخدمین
ادارات مال
دولت و ملت را
می دزدند و
رشوه می گیرند.
« دولت به
معنای حقیقی
خود در ایران
وجود ندارد،
دوایر دولتی ،
به معنای
واقعی در این
کشور موجود
نیست و به
واسطه ی همین
عدم نفوذ و
قدرت دولت ،
نفوذ و قدرت
افراد خیلی
زیاد بوده و
هر کس به
اندازه ای که
توانست ، از
راه غیر مشروع
، تحصیل عواید
می نماید. و
غیر از انضباط
شهری ؟ سایر
تشکیلات
ادارات دولتی
ایران ، جز یک
اسم بی مسّمی
چیز دیگری
نیست» . (49) «اگر
ادارات دولتی
هست برای
خدمات به دولت
و ملت نیست ،
بلکه برای این
است که یک عده
مامور دولت
بلای جان مردم
بشوند، و از
جیب مردم اعاشه
نمایند. » «
زحمت قشون
برای دولت
بسیار بیشتر
از نفع آنها
است .» « در
معاملات و
مذاکرات ،
همواره این
اصل کلی وجود
دارد که هیچگاه
معامله ، به
قیمت نخستین
صورت نمی گیرد
و بلکه ،
همواره
خریدار و
فروشنده و
مدعی و مدعی
علیه ، کمتر
از آن چیزی که
بدواً می
گفتند دعوی
داشته اند،
موافقت ، حاصل
می کنند .» (53)

وی می
گوید کارگر
ایرانی
علیرغم لیاقت
و هوش فراوان
و زحمتی که می
کشد ، باطمأنینه
کار می کند و
هرگز خود را
ملزم نمی داند
که در روز و
ساعت معین کار
خود را تحویل
دهد و اگر مزد
کارگر ایرانی
، زودتر
پرداخت شود،
هرگز نباید
اطمینان داشت
که کار در رأس
وعده تحویل داده
شود و اصلاً
ممکن است که
در نتیجه این
پرداخت پیش از
موعد، موضوع
کار از بین برود.
و این خصیصه
در جای جای
این نوشته در
میان اقشار
مختلف مردم به
چشم می خورد،
و واقعاً یکی
ازخصائص است و
به عقیده ی من
به همان روحیه
ی خوش باشی و
بی خیالی
ایرانیان بر
می گردد. و به
نظر گوبینو،
ایرانی طبعاً
و میلاً نمی
خواهد کار را
به منتهای خود
برساند.

ششمین
خصوصیت،
«روحیه
دروغگویی»
است ، که در
میان برخی
اقشار مردم و
شاید بگویم
بیشتر مردم به
چشم می خورد
این شاید به
خاطر ، نوع
زندگی
ایرانیان و
شرایط
اقتصادی و اجتماعی
آنروز ایران
باشد. گوبینو
اعتقاد دارد ،
« گونه ی خاص
داد و ستدها و
قرضها و نصیه
خوری ها ، سبب می
شود که مردم
شهرنشین
ایران، در
تمام مدت عمر
دروغ بگویند و
دنبال فریب
دادن و
ظاهرسازی بردند،
و تا آنجا که
ممکن است
وظائف مربوط
به خود را
مهمل گذارند .
حتی ممکن است
در برخی موارد
، به خدا و
تمام
پیغمبران و
ائمه سوگند
یاد کنند که
فعلی را مرتکب
نشده اند در
حالیکه آنرا
انجام داده
اند » و این
امر در
مراودات و
تعارفات
اجتماعی بسیار
به چشم می
خورد.

از
روحیات دیگری
که گوبینو
برمی شمرد،
روحیه ی تملق
و چاپلوسی با
اینکه هیچ
نفعی عاید
آنها نشود.
گوبینو، یکی از
اثرات و نتایج
این روحیه را
در وجوه مذهبی
ایرانیان می بیند
، آنجایی که
از مذاهب علی
اللهی نام می
برد. او علت به
وجود آمدن این
مذهب را این
روحیه می داند
و بر اثر همین
روحیه است که
برخی سلاطین
ایران ، در
نظر متملقین
آنها ،
تقریباً برابر
خدا می شوند.
وی می گوید با
وجود اینکه
خود پیشوای
شیعیان نمی
خواسته او را
خدا بدانند و
از این عنوان
و نسبت بری
بود ، عده ای
از مردم ایران
وی را خدا
دانسته اند.
میگوید «اگر
مرا تخطئه
نکنید عرض
میکنم که این
موضوع ناشی از
روحیه ی مخصوص
ایرانیان است
که اصولا تملق
وچاپلوسی را
دوست
میدارند» (87)

هشتمین
خصوصیتی که
گوبینو به آن
اشاره می کند ،
«بیسوادی و
عدم وجود اصل
تخصص» است.
شرایط ورود به
خدمات دولتی
را دارای شرایط
خاصی نمی داند
و احیاناً
مستخدمین
عالی رتبه بی
سواد هم در
ایران پیدا می
شده اند ولی
از اشخاصی با
نام « میرزا »
یاد می کند که
با مختصر سوادی
وارد خدمات
دولتی می شوند
و ترقی آنها نیز
بسته به حسن
تصادف است . در
جای دیگر،
وقتی از کارگر
ایرانی ، صحبت
می کند ، به
بدون تخصص بودن
وی اشاره کرده
و او را با
کارگر متخصص
کارخانه های
ساعت سازی
سوئیس مقایسه
می کند ، و نتیجه
عدم تخصص را
این می داند« که کارگر
ایرانی ، نمی
تواند به سرعت
کارگر اروپایی
، کار کند و به
مقدار زیاد
مصنوع بیرون
دهد . لیکن در
عوض تفنّن و
ذوق او زیادتر
از کارگر اروپایی
است ، زیرا
انجام یک کار
به خصوص ، در تمام
مدت عمر،
قریحه و
استعداد او را
از بین نبرده
است.»(36) بعد
کارگر ایرانی
را به همان
اندازه که خوش
ذوق می داند ،
فاقد پشتکار
معرفی می کند
و اعتقاد دارد
اگر صنایعی ،
نیازمند زحمت
و پشتکار باشد
، به هیچ وجه
مورد توجه
کارگر ایرانی
قرار نمی گیرد
و این به عقیده
ی من یکی از
خصائلی است که
هم اکنون نیز
وجود دارد.
یعنی یکی از
عللی که اینقدر
کارگر افغانی
، با استقبال
کار فرمایان
ایرانی مواجه
می شود ، همین
پشتکار
آنهاست .

«عدم
تنقید» ،
نهمین
خصوصیتی است ،
که به آن
اشاره شده است
و به نظر وی
نبودن نقد و
تنقید ، سبب
شده است که افراد
دست به کارهای
بزرگ بزنند .
وی یکی از زمینه
هایی را که
سبب نوشته شدن
کتاب ناسخ
التواریخ شده
را همین عدم
وجود نقد می
داند.« در
حالیکه در
اروپا ، یک
نویسنده وقتی
کتابی را
منتشر می کند،
منتقدین در
جراید و مجلات
، محاسن و
معایب کتاب او
را می گویند و
اگر خطا گفته
باشد، خطای او
را به رخش می
شکند، ولی در ایران
این رسم وجود
نداشته و
نویسنده پس از
انتشار کتاب
می داند که کسی
کتاب او را
نقد نخواهد
کرد.»(20)

اعتقاد
دارد که« در
ایران روح
تنقید وجود
ندارد و در
ایران از هزار
سال قبل
تاکنون هیچ
منتقدی پیدا
نشده که بتواند
فلسفه ی ایران
را تغییر
دهد.»(162) که
البته این
مسئله برای من
قابل فهم نیست
و آنرا غلط
دانسته و ناشی
از عدم شناخت
کامل گومینو
نسبت به وضعیت
فلسفی میراث علمی
گذشته ی ایران
می دانم، کما
اینکه در حال دیگر
، وقتی وی از
حکومت صفوی
نام می برد ،
می گوید در
این دوره ،
دانشمندان
بزرگ خیلی کم
در ایران
پدیدار شده و
حتی می توان
گفت پدیدار
نگردیده است
که این حرفی
کاملاً غلط است
و ما در این
دوره فلسفه صد
رایی را داریم
که بزرگترین
میراث فلسفی
ماست و علمایی
مانند شیخ
بهایی ،
میرداماد،
میرفندرسکی و
... ظهور پیدا
کرده اند که
هر کدام یکی
از اسطوانه
های علمی کشور
بوده و هستند.
در زمینه ی ادبیات
نیز وی می
گوید « اگر
کسی به شاعری
یا نویسنده ای
انتقاد بکند
در نظر
ایرانیان
قابل سرزنش
خواهد بود و
حتی مورد نفرت
قرار خواهد
گرفت .»(162) ولی
بعد متذکر می
شود که اگر
روحیه ی نقد
پذیری و
انتقاد در
ایران شکل
بگیرد و مردم
ایران قیمت
اصول تنقید را
بفهمند و
آنوقت این
اصول را با
شعائر خود و
افتخارات نژادی
و تاریخی خویش
وفق دهند
نتایج
درخشانی خواهند
گرفت .

البته
الان کمی اصول
تنقید و نقد
پذیری و انتقاد
در ایران رواج
یافته است ولی
حقیقت مطلب اینست
که اگر ما با
تیغ نقد ، به
جان آثار
داخلی و دستاوردهای
خارجی و وارداتی
بیفتیم نتایج
شگفت انگیزی
خواهیم گرفت .
همانطور که ،
این « نقد »
بود که
مدرنیته را مدرنیته
کرد.
اروپاییان
نمی دانستند
چه می خواهند،
ولی می
دانستند که
سنت را نمی
خواهند و همین
باعث شد که
مدام با
انتقادهای
خویش ، جهان
جدید را بوجود
آورند. ما نیز
هم اکنون ،
اگر بخواهیم
جهان جدید و
تجدد را به
زیر سوال
ببریم، تنها
با تیغ نقد
امکانپذیر
است ، اگر چه
ندانیم که چه
می خواهیم .

همچنین
گوبینو ،
معتقد است که
ایرانی جماعت ،«
به فکر اصلاح»
نیست و حتی به
مخیله ی کسی
خطور نمی کند
که در آینده
می توان وضع
را تغییر داد
و « اگر در
ایران با صد
نفر از چیز
مهم ترین و
برجسته ترین
افراد صحبت
کنید ، مشاهده
می کنید که
هیچ کس در فکر
اصلاح نیست.»(161)
سپس به روحیه
ی قهرمان
پروری و
افتخار به گذشته
و گذشتگان ،
ایرانیان
اشاره کرده و
بدین ترتیب
فکر ایرانی را
همواره معطوف
به گذشته می داند
.

صفت
بارز دیگری که
متأسفانه ،
قطعاً می
توانم بگویم،
الان همه در
بعضی از
ایرانیان
وجود دارد و
به اعتقاد
گوبینو جز
طبقه ی
ممتازین ، سایرین
، کم و بیش ،
آنرا دارا می
باشند، اینست
که ایرانیان ،
به محض دیدن
خارجیها، و به
تعبیری فرنگی
ها، تا آنجا
که بتوانند ،
می خواهند گوش
آنها را ببرند
و کلاه سرش
بگذارند. به
قول گوبینو «
گویا از نظر
شرعی هم این
کار جائز است
، و مال یک
فرنگی پلید را
باید خورد و
تا آنجا که
ممکن است باید
هستی او را از
دستش گرفت.م(125)

گوبینو
با توجه به
شواهدی،
اعتقاد دارد
که ایرانیها
این صفت را
اخیراً کسب
کرده اند . بعد
گوبینو ،  می گوید«
این موضوع در
آینده ، لطمه
ی بزرگی به منافع
ایران خواهد
زد، چرا که به
زعم او ، در آتیه،
مسافرین
اروپایی ،
زیادتر به
ایران خواهند
آمد و پای جهانگردان
به این کشور
بازخواهد شد و
این موضوع سبب
می شود که
جهانگردان از
ایران
سرخورده شده و
دیگر به این
سرزمین نیایند
و شهرت سهمیان
نوازی ایرانی
،  که حقیقت
دارد ، خلل
دار گردد .»(125)

اما در
میان طبقاتی
که گوبینو ،
به تحلیل آنها
پرداخته است ،
آنچه برای من
بیشتر جلوه
نمائی کرد ،
بررسی او راجع
به روحانیون
ایرانی است. روحانیون
و علمای
اسلامی، یک
عده ، موبدانی
زردشتی ایرانی
بوده اند که
پس از روی
آوردن به
اسلام ، به
کسوت علمای
اسلامی در
آمده و باعث
شکل گیری،
یکسری مذاهب
اختلاطی و
التقاطی
مانند علي اللهی
، اهل حق ،
صوفیه ، شیخیه
و ..... شده و «حتی
در طرز قضاوت
هم مطابق میل
خود عمل می
کرده اند .»(70)
اینها چون از
حقوق ایران
قدیم آگاه
بودند، اسلوب
قضاوت را نیز
تعدیل کرده ،
و احکامی صادر
کرده اند که
ذوق و سلیقه
شان ، در آن
دخیل بوده و
طبقه ی
بازرگانان که
احتیاج مبرمی
به این نحو
قضاوت داشته ،
به آنها
گردیده اند.

یکی از
خصوصیاتی که نوشته
گوبینو به نظر
بنده رسید،
مسئله تساهل
و تسامح علماء
در مسائل
مذهبی است، که
در برخی موارد
و در مورد
بعضی اشخاص
مانند شاه،
خیلی تسامح به
خرج داده اند.
دیگر اینکه،
اینها اسباب و
ابزار دست
دولت می شده
اند؛ برای
مصالح داخلی و
خارجی ، فلذا
در ذهن عامه ی
مردم نسبت به
آنها ، بی
اعتمادی و
بدبینی پیدا
شده است. دیگر
اینکه، به
اعتقاد
گوبینو،
اکثر
آخوندهای
ایرانی، به
مبادی دیانتی
پایبند نیستند
«و این موضوع
، خطر بزرگی
برای طبقه ی
روحانیون
خواهد داشت .
زیرا، چون
مردم ایران،
هر روز ، زیادتر
از روز قبل با
اروپاییها ، حشر
می نمایند و
معلومات
اروپایی
متدرجاً در ایران
شیوع می یابد
و از طرفی
رفتار
آخوندها را می
بینند ، روزی
خواهد رسید که
به کلی از آنها
روی
برگردانند و
به هیچ قیمت و
قدری حاضر نخواهند
بود زیر بار
نفوذ آخوندها
بروند»(76)، و در
آن روز، تقوای
حقیقی چند
روحانی واقعی
نیز نمی تواند
از محو و
اضمحلال طبقه
ی آخوند( و
شاید به تعبیر
من خود دین)
جلوگیری کند.

همانطور
که مردم پس از
انقلاب
فرانسه، به
خاطر
رفتارهای
کشیشان
فرانسوی، به
طوری از روحانیون
رمیدند که به
مدت دو سال ،
به کلی نفوذ و
اسم این طائفه
از بین رفت.

او یکی از
آخوندهای
بزرگ را که
خود را
بزرگترین
علمای روحانی
می داند، یک
مسخره واقعی
معرفی کرد و
معتقد است ،
باید نام دلقک
بر او نهاد و
می گوید
حرکاتی از او
ظاهر می شود
که در خور یک
جوان عیاش و
باده پرست
است.

ولی در
عین حال،
ابراز می کند
که تمام
روحانیون
فاسد نبوده و
نیستند و « هم
اکنون در
تهران و اکناف
کشور ایران،
روحانیون
حقیقی وجود
دارند که
دامان آنها ،
پاک از هر نوع
آلودگی است و
این طبقه
هرگز، به دنبال
اسم و شهرت و
ثروت و جاه
نمی روند و
اینها مورد
توجه عموم
بوده و هستند
». (72)

امهّات
آنچه در
نوشتار
گوبینو از صفات
و خصوصیات
منفی
ایرانیان به
نظر بنده رسید،
در بالا ذکر
شد، اگر چه
شاید در برخی
مواردِ بسیار
جزئی بتوان در
این سفرنامه
به نکاتی دیگر
نیز اشاره
کرد. اما در
مورد صفات
نیکو و خلقیات
مثبت
ایرانیان نیز
، گوبینو به
مواردی اشاره
کرده است که
پرداختن به آن
از بحث و
موضوع کار ما
خارج و موجب
اطاله کلام
است .

نتيجه
گيري

«
ايران ، ايران
خواهد ماند و
نخواهد مرد .
ايران در نظر
من ، چونان
سنگ خارايي
است كه موجهاي
دريا ، آنرا ،
به اعماق
رانده اند ،
انقلابات ،
جوي آنرا به
خشكي انداخته
، رودي آنرا
با خود برده و
فرسوده كرده
است ، تيزي
هاي آنرا
گرفته و
خراشهاي
بسياري بر آن
وارد آورده ،
اما سنگ خارا
، كه پيوسته
همان است كه
بود ، اينك در
اواسط دره اي
باير ، آرميده
است . زماني كه
اوضاع بر وفق
مراد باشد ،
آن سنگ خارا
گردش را از سر
خواهد گرفت. (
گوبينو،)

گوبينو
، در انتهاي
نوشتار خويش ،
ماجراي كودكي
را نقل مي كند
كه فقط كارش
اين بوده است
كه سنگها را از
روي زمين
بردارد و پس
از مدتي تماشا
كردن ، درون
رودخانه
بيندازد .
گاهي از اوقات
يكي از سنگها
را زيادتر از
سنگهاي ديگر
نگاه كرده ، و بعد
مثل اينكه ،
شيء جالبي
بدست آورده ،
آنرا كنار مي
گذارد . آفتاب
سوزان و باد و
غيره اين كودك
را از كار باز
نمي دارد و
اصلاً در فكر
خوردن و
آشاميدن نيست
. كودك اين كار
را ادامه مي
دهد تا آفتاب
غروب كرده و
آنوقت زني كه
ظاهراً مادر
كودك است مي
آيد و او را
صدا زده و با
خود مي برد . و
شكي نيست كه
اگر اين زن
نيايد و او را
صداترند ،
همچنان به كار
خود ادامه
داده و سنگها
را به ميان
رودخانه مي
اندازد (166)

وي
داستان اين
كودك را ،
شبيه روحيه ي
ايرانيها و به
طور كلي ملل
مشرق زمين مي
داند و اعتقاد
دارد كه اين
ملل دنبال
چيزهاي
نامعلومي مي
گردند كه
متعلق به اين
دنيا نيست ولي
در عوض براي
يافتن اين چيز
، موهوم و
نامعلوم ، همة
حقايق ماوراي
حيات را مهمل
مي گذارند و
در اين ميان
شايد سنگهاي خيلي
زيبا نيز پيدا
كنند . او
اعتقاد دارد
ايرانيها به
دنيايي توجه
دارند كه خارج
از حدود عقل و
منطق است
منظور وي
اينست كه ايرانيها
مبدأ تمام
امور را ،
ماورايي مي
دانند . و
معتقدند
دنيايي حقيقي
از آنجايي
آغاز مي گردد
كه عقل در آن
راه نيست . لذا
اگر از اين
منظور وارد
قضيه شويم ،
مي توان
بسياري از
خصوصيات
ايراني را
توجيه و تأويل
كرد . « گوبينو
» بسيار
منصفانه عمل
مي كند ، آنجا
كه تمدن شرق
را اصيل
دانسته و مبدأ
همه چيز مي داند
و ديگران را
شاگرد و دست
آموز او . اما
اين نبايد سبب
شود كه ما
تمدن مشرق
زمين را و به
خصوص تمدن
خويش را تمدني
كامل و اكمل
دانسته ، بلكه
بايد بگويم
تمدني است با
ويژگيهاي
كاملاً خاصي
خود و داراي
عناصر مشترك
با ديگر
تمدنها .

به
عقيدة بنده ،
نگاه بسيار
منصفانه ي «
گوبينو » در
بيشتر موارد ،
سبب آن شده كه
ايراداتي كه
وي به شخصيت و
روحيات
ايراني مي
گيرد ، بسيار
وارد باشد ، و
آنچه را مي
گويد حاصل
مشاهدات خود
اوست ، چشماني
صادق ، منصف و
بدون سوگيري ( كه
البته در برخي
موارد كمي
بدون اطلاع ) .
او از منظري
وارد خلقيات ايراني
مي شود كه جاي
هيچ ايرادي
نمي گذارد ، كاملاً
عقلاني مي
نگرد ، بدون
اينكه
ايرادهاي او ،
مقيد به
تمداني خاص ،
توسعه ، اسلام
، مسيحيت ،
مدرنيته و يا … باشد . آنچه
او مي گويد ،
خصايصي است كه
عقل هر بشري ،
در هر نقطه اي
از جهان آنرا
عيب مي شمرد ،
چه در وجوه
اجتماعي و چه
در وجوه فردي .
فلذا در يك
رويكرد ارزشي
، نوشته ي او
قابل استفاده
بوده و دست
روي روحياتي
گذاشته كه جز
در برخي موارد
، اكنون هم
وجود دارد و
گويي از جامعه
ي ايراني حال
سخن مي راند .
اگرچه در آخر
نوشته به سمتي
مي رود كه هم
معرف ايراني
با ميراثي غني
است ولي تصميم
به اصلاح ،
روحيه اي است
كه بايد
مجدداً در
ايراني باز
توليد شود تا بتواند
جايگاه اصلي
خويش را در
عصر يك تمدن
چند فرهنگ باز
يابد .

در آخر
، اين نقل را
از « دكتر
داوري » مي
آورم كه ايشان
فرموده اند : «
قومي كه دچار
انحطاط است ،
بي اعتقاد ، دروغگو
، رياكار و
چاپلوس و بي
حميت مي شود ولي
اين حكم كلي
نيست و نبايد
آنرا به
ايرانيان
اختصاص داد . »‌
و براي من تا
حدودي هنوز
مجهول است كه
چرا در مورد
ايراني نبايد
اين حكم را
تعميم داد ؟