دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

خلقيات
منفي ايرانيان
از خلال سفر
نامه   اروپا
در صد روز

مرضيه
دافعيان

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقیات منفی
ایرانیان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

مشخصات
کتاب: کوهساري،
هوشنگ (1338) . اروپا
در صد روز. تهران:
پیروز.  در492
صفحه با 220 کليشه

مقدمه

اين پژوهش
به منظور دريافت
، خلقيات منفي
ايرانيان از خلال
سفرنامه
هاي نوشته شده
چه توسط خارجيان
سفر کرده به ايران
وچه
ايرانيان سفر
کرده به خارج
مي باشد.

سفرنامه
ي انتخابي اين
تحقيق ، سفر
نامه ي "اروپا
در صد روز" به
قلم  "دکترهوشنگ.م.کوهساري"است.

سفر
نامه به شيوه ي
روزنگار توسط يک
ايراني تحصيل
کرده ي
خارجه(فرانسه)در
تاريخ 1337.ش
نگاشته شده است
که شرح سفر صد
روزه به يازده
کشور اروپائي
است.

مسير
سفر از قرار زير
مي باشد:

ترکيه-يونان-
يوگوسلاوي-
اطريش– آلمان
-هلند- بلژيک-  انگلستان-
فرانسه – ايتاليا-
سوئيس

وسايل
نقليه در
ابتداي خروج
از مرز اتوبوس
و سپس
قطار(انتقال
از ترکيه به
اطريش) بعد با
ماشين (از اطريش
به آلمان،هلند،بلزيک)
آنگاه با کشتي
به انگلستان
رفته و بعد
توسط قطار از
مسير درياي
مانش از لندن
به پاريس رفته
و از پاريس با
هواپيما به رم
سفر کرده سپس
از رم با ترن
به  ژنو
رفته .

مسير
بازگشت را
توسط ترن از
سوئيس به زوريخ
–وين-اسلامبول
طي کرده وبعد
از اسلامبل با
اتوبوس وارد
مرز بازرگان
شده و در آخر
از تبريز با
هواپيما به
تهران رجعت
نموده.

که
همسفرانش در
جاهاي مختلف
مدام تغيير مي
کردند چرا که
نويسنده تنها
سفر کرده بود.

لازم
به ذکر است که
نويسنده
ابتدا تمام اين
سفرنامه را به
صورت يادداشت
هاي مفصل در 54
مقاله متوالي
در مدت شش ماه
در مجله ي
خواندني ها به
چاپ رسانده و
هدفش را از
نگاشتن اين
مطالب در نخستين
شماره ي مجله
اين گونه بيان
نموده:

1)      براي
آنهايي که قصد
مسافرت به
اروپا را
دارند
آموزنده است.

2)      براي
آنهايي که به
اروپا مسافرت
کرده اند
خاطرات شيرين
گذشته را تجديد
مي کند.

3)      براي
آنهايي که در
آرزوي مسافرت
به اروپا
هستند به
منزله ي يک
سفر مجاني
خواهد بود.

4)بالاخره
براي کساني که
خواستار
شناسايي دنياي
خارج و اطلاع
از آداب و
رسوم تمدن غرب
زمين مي باشند
ضرورت دارد.

کتاب
مذکور شامل
اطلاعات
فراواني چه از
لحاظ اقتصادي
:

شيوه
ي سفر،نحوه ي
استفاده از
امکانات وسايل
نقليه،نرخ
وسايل،هتل
ها، نرخ هتل
ها،مراکز تفريحي
و ديدني شهر
مورد بازديد،کاخ
ها،موزه
ها،پارک
ها،ساحل
ها،کازينو
ها،بارها، رقاص
خانه ها،  فاحشه
خانه ها، خيابان
هاي مهم و ديدني
و ...

و
چه از لحاظ
تاريخي و
جغرافياي :

اطلاعات
دقيق از موقعيت
نسبيه جغرافيايي
شهر و کشور
مورد نظر در
اختيار
خواننده
گذاشته مي شود
به انضمام توضيحي
مختصر از تاريخچه
و وضعيت سياسي
، اقتصادي آن
شهر و کشور.

و
چه از لحاظ
فرهنگي:

توصيف
مکان ها،
فضاها ،
مناظر، رفتار
و برخورد مردمان،لباس
و آداب و رسوم
و قوانين و
عرف و هنجارهايشان
و...

نگاهی
به دیدگاه خود
نویسنده

سفرنامه
به شيوه ي
کاملاً توصيفي
نوشته شده به
گونه اي که نويسنده
سعي کرده تا هيچ
اطلاعات ضروري
را براي
خواننده از
قلم نيندازد و
اطلاعات
مذکور حکم راهنماي
سفر خوبي براي
خواننده باشد
که خود نويسنده
در شماره ي
آخر مجله به اين
نکته اشاره
کرده است:

"
اميدوارم
همان طور که
در مقدمه اين يادداشت
ها - اشاره به
چهار مورد ذکر
شده-وعده گرديده
بود سفرنامه
حاضر صرف نظر
از ماجراهاي
جالب و شيرين
آن جنبه ي
راهنمايي جهت
کساني که عازم
اروپا هستند،
داشته و مفيد
واقع گردد.

چنان
که متذکر گرديده
بودم ، مقصود
اصلي و منظور
اساسي از
انتشار اين
مقالات آن
بوده که علاوه
بر اطلاعات
همه جانبه از
اوضاع و احوال
کشور هايي که
مورد مسافرت
قرار مي گيرند
، مسافرين
اروپا با حداقل
امکانات مادي
خود حد اکثر
استفاده از
مزاياي
گوناگون سفر
فرنگ را در
فاصله زماني
محدودي که به
مسافرت
مبادرت مي
ورزند بنمايند
و خوانندگان
محترم تصديق مي
فرمايند که در
راه وصول اين
هدف تا آنجا
که مقدور بوده
کوشش به عمل
آمده است.

البته
ممکن است قيمت
هاي ارائه
داده شده يادداشت
ها از قبيل
نرخ ارز ،کرايه
هتل ،بليط راه
آهن و ساير چيز
ها در آينده
در تغييراتي
حاصل کند زيرا
اين مسئله با
وضع اقتصادي
هر کشور که
شرايط آن ثابت
نيست کاملاً
ارتباط مستقيم
دارد ولي با
وجود اين
،ارقام و
اعداد ذکر شده
به خوبي مي
تواند به
مسافرين معيار
و ملاکي براي
هزينه هاي
گوناگون در
سفر اروپا
بدهد به قسمي
که مخارج خود
را در کشور هاي
مختلف با اين
تناسب تنظيم
نمايند."

با
اين حال اين
سفرنامه خالي
از تحليل و بيان
مسائل فرهنگي،اجتماعي
نيست. نويسنده
در جاهاي بسياري
به تحليل و
اظهار عقيده
در مورد برخورد
و رفتار افراد
پرداخته و در
مورد شخصيت و
فرهنگ مورد
نظر داوري
کرده که

نشان
دهنه ي نظام
ارزشي عقيدتي
نويسنده مي
باشد.

نکته
ي قابل توجه اين
است که خود نويسنده
از ابتداي
سفرنامه تا به
انتها مدام در
حال توصيف و
تحليل ايرانيان
است و حتي در
خلال توضيح در
مورد موقعيت
شهر مورد نظر
موقعيت و وضعيت
اجتماعي ايرانيان
مقيم آن شهر
را هم شرح مي
دهد که شامل
اطلاعات بسيار
دقيقي مي
باشد.  يک
نمونه از چند
نمونه ي گفته
شده در کتاب
را ذکر مي کنم :

«در
مورد
دانشجويان
ايراني طبق
مقررات وزارت
فرهنگ به دليل
وضع سياسي خاص
اين شهر تحصيل
در برلن غربي
جز در موارد
استثنائي ممنوع
مي‏باشد و اين
محدوديت شامل
هامبورك به علت
ارتكاب اعمال
مخالف اخلاق
از طرف عده‏اي
از ايرانيان
در آن شهر نيز
مي‏باشد يعني
در سرتاسر
آلمان غربي
فقط در شهر
برلن و
هامبورك هستند
كه تحصيل
دانشجويان
ايراني در اين
دو شهر با
وجود اينكه از
ساير شهرهاي
آلمان بزرگتر
بوده و
دانشگاه‏هاي
آنها نيز
معروف مي‏باشند
بسيار كم است
و دانشجوياني
كه هم اكنون در
اين دو شهر
اقامت دارند
اكثراً از
محصلين قديمي
هستند كه قبل
از تصويب
مقررات مذكور
در برلن و
هامبورك به
تحصيل اشتغال
داشته‏اند»  (ص 160 و 161)

وي
در مورد اعمال
خلاف منافي
عفت، عرف و
هنجار و قانون
ايرانيان در
اروپا مواردي
را ذکر مي کند.
با اين حال در
مورد اصول
ارزشي،فرهنگي،مذهبي
مليت خودش
چندان پايبند
نبوده و به
راحتي بسياري
از اقداماتي
که انجام مي دهدو
مکان هايي که
حضور مي يابد
از قبيل رفتن
به ساحل و
کاباره و کازينو
و رقاص خانه و
فاحشه خانه را
شرح ميدهد :

«در
آ‏ن تپه زيبا
كه در دامنه
جنگل انبوه از
درختان
كهنسال قرار
دارد
استخرشناي
بسيار بزرگ و
زيبائي ساخته
شده
است، در تراس
كافه لوكسي كه
مشرف بر استخر
و در كنار آن
قرار دارد  نيم
ساعتي نشسته و
از آن بالا
آخرين بقاياي
مه رويان
شناگر را كه
به علت تاريك
شدن هوا از آب
خارج مي‏شدند
تماشا
نموديم.» (ص126)

«مقارن
نميه شب  بود كه
با مترو از
شرق به غرب
آمده و براي  خواب
به منزل رفتيم،
از فرداي آن
شب سه روز متوالي
به پلاژ(ساحل)
معروف شهر كه
در كنار درياچه
وانزه واقع
است رفته و از
حمام آ‏فتاب
فرح بخش
استفاده كافي
به عمل آمده.»
(ص161ا)

«اين
سه روزه از
بام
تا شام در
پلاژ(ساحل)
بوده و غذا هم
در بوفه‏هاي
آنجا صرف
مي‏شد و فقط
شب‏ها در
محلات شهر
گردش كرده و
به كلوب‏هاي
شبانه سركشي
مي‏كرديم.» (ص163)

«تمام
روز را در روي
ماسه‏هاي
كنار دريا
مجاور
آلونك‏هاي
حصيري كه به
تعداد زياد در
پلاژ(ساحل)
براي استراحت
و عوض كردن
لباس به فرم
مخصوصي درست
كرده‏اند
گذرانده و
نهار را هم
همانجا
خورديم. مقارن
غروب از
پلاژ(ساحل) به
طرف مركز شهر
آمده و در يكي
از كافه
رستوران‏هاي
لوكس و مدرن
مدتي نشسته و
شام صرف
كرديم. سپس
قدري در بلوار
زيباي جلو
كازينو كه در
پرتو ماهتاب جلوه
خاصي داشت قدم
زده و ساعت نه
شب به كازينو رفتيم.»
(ص191)

«در
يكي از
كافه‏هاي اين
خيابان كه
قسمت خارجي آن
در كنار پياده
رو واقع نشسته
و از عبور و
مرور شيك‏
پوش‏ترين
مردم برلن و
مخصوصاً
خانم‏هاي
آلامد (`a la mode) كه
علي‏الرسم
نزديك غروب در
اين خيابان
قدم مي‏زنند
رژه گرفتيم و
به طور كلي در
مدت اقامت در
برلن هر وقت
كه فرصتي به
دست مي‏آيد
براي گردش به
اين خيابان
مي‏آمديم» (ص 157و158)

«در
اروپا شب‏هاي
يكشنبه را
نمي‏توان
بدون برنامه
بود،
همان‏طور كه
مادربزرگ‏ها
در ايران
زيارت بقاء
متبركه را در
شب‏هاي جمعه
فراموش
نمي‏‏كنند
براي نوه‏هاي
آنها در ديار
فرنگستان به
مقتضاي شرايط
محيط سركشي به
اماكن مقدسه
در شب‏هاي
يكشنبه تعطيل
بردار نيست! و
به پيروي از
اين اصل پس از
ورود به هتل
لباس‏ها را
عوض كرده و به
بزرگترين
كافه‏هاي شهر
كه «وينكلر»
ناميده
مي‏شود رفتيم»     ( ص 95)

«ساعت
ده شب گردش با
كشتي موتوري
در كانال‏هاي
شهر به پايان
رسيد و پس از
خروج از كشتي
مذكور قدري
پياده در
خيابان‏هاي
آمستردام راه
رفته و براي
تماشا به محله
مخصوص فاحشه‏خانه‏ها
كه واقعاً
ديدني و در
ساير شهرهاي
اروپا نظير
ندارد رفتم.

اين
محله در طرف
چپ ابتداي
همان خيابان
رام راك پس از
عبور از پل و
چند كوچه
باريك دنبال
آن واقع است،
در دو طرف
كانال طويلي
كه آب آن تقريباً
راكد است يك
سري
ساختمان‏هاي
چند طبقه و
متجانس وجود
دارند كه
اطاق‏هاي
زيرزمين و
طبقات اول اين
خانه‏ها به
صورت
مغازه‏هائي
است كه زنان
فاحشه در پشت
ويترن‏هاي
آنها با آرايش
هوس‏انگيز و
بدن‏هاي
نيمه‏عريان
براي جلب
مشتريان نشسته‏اند.

اين
اطاق‏هاي
مغازه‏اي شكل
در ضمن محل
سكونت فواحش
مزبور
مي‏باشند و از
خارج دكوراسيون
شيك و مبلمان
مدرن آنها كه
بسيار با سليقه
تزئين
يافته‏اند
پشت شيشه‏هاي
هادي ماوراء
نمايان بوده و
توجه عابران
را جلب مي‏كنند.

تمام
شب‏ها در
پياده‏ روهاي
دو طرف كانال
و كوچه‏هاي
متضمه آن عده
زيادي
توريست‏ها از
مرد و زن براي
تماشا و
مرداني كه در
حالت مستي
طالب عيش و
نوش هستند در
رفت و آ‏مد
مي‏باشند و به
مفهوم واقعي
لغت خرابات در
اين محله صدق
مي‏كند و … » ( ص
199 و 200)

… و
بعد از سير
آفاق و انفس
به دانسيك
«كزه» كه در
اين شهر
معروفيت خاصي
دارد رفته و
تقريباً تا
موقع برچيدن
بساط اين محل
در آن جا كه
تفريح آن خالي
از لطف نيست
اطراق
مي‏كرديم.

توضيح
اينكه اين
رقاص‏خانه
«دامن بال»
است يعني در
هر پارتي رقص
خانم‏ها از
جاي خود برخاسته
و در ميزهاي
مختلف آقايان
را دعوت به
رقص مي‏كنند و
آقايان هم طبق
مقررات
دانسينك كه در
جزوه‏هائي به
زبان‏هاي
مختلف چاپ شده
و در روي ميزها
قرار دارند
مجبور هستند
با دعوت كننده
يك پارتي به
رقصند و گرنه
بي‏درنگ به
علت عدم رعايت
مقررات از
دانسينك
اخراج خواهند
گرديد.

…
ولي با وجود
همه اين مطالب
از آنجا  كه
برخلاف عادت و
آداب و رسوم
مردها در
شرايطي قرار
مي‏گيرند كه
بايد مورد
انتخاب قرار
گيرند موضوع
از نظر
روانشناسي و
اينكه غرور و
خودخواهي
مردانه در هر
آن مورد تهديد
مي‏باشد قابل
مطالعه است،
مخصوصاً به
ياد مي‏آورم
كه يكي از
دوستان
ايراني مقيم
پاريس كه جزء
اكيپ ما بود
از اينكه چند
شب متوالي
خانمي او را حتي
براي يك بار
دعوت به رقص
نكرد خيلي
ناراحت و
عصباني بود و
بعد از بررسي
اين جريان
براي سر به سر
گذاشتن او
پيشنهاد
كرديم كه چون
دختران و زنان
آلماني
برخلاف
فرانسويان
سبيل نمي‏پسندند
بايد رفع اين
اشكال بشود
تعجب اينكه رفيق
ما با وجود
اينكه خيلي به
سبيل خود علاقه
داشت و سال‏ها
در نگهداري او
كوشيده بود
براي ارضاء
غرور
شكست‏خورده
خود در آن شب
آخر اقامت در
هامبورك سبيل
خود را
تراشيده ولي از
بخت بد اينكه
آن شب هم كسي
با او نرقصيد
و موضوع آنقدر
براي او
برخورنده شده
بود كه ما حتي جرأت
نمي‏كرديم كه
به هيچ عنواني
جريان را مطرح
كنيم!»

(ص
184و185 و186)

و حتي
در مقابل
انتقاداتي که
دراين
مورد به  ایشان مي شود
موضع مي گيرد:

«
برخي از كوته
فكران ممكن
است به من
ايراد كنند كه
توضيح و تشريح
برخي از مطالب
مربوط به محافل
عيش و طرب
شهرهاي اروپا
ممكن است بر
اساس
اخلاقيات
جامعه ما لطمه
وارد آورد!

اين
افراد بر دو
دسته‏اند
گروه اول
آنهائي هستند
كه به كلي از
مسير كاروان
ترقيات دنياي
امروزي دور
بوده و با
وجود اينكه
شاهد
پيشرفت‏هاي
شگفت‏آور ملل
زنده هستند
چون مغزهاي
فرتوت آنان
نمي‏توانند
ارتباط منطقي
موجود بين آسايش
روحي و تكامل
مغزي افراد
اين ملت‏ها را
مورد سنجش
قرار دهند با
اتكا يك سلسه
قراردادهاي
خرافاتي كه در
تاروپود آنها
سررشته شده
است لجوجانه
از انكار پوسيده
كه با مقتضيات
كنوني جهان
كوچكترين
توافقي
ندارند دفاع
مي‏كنند.

اما
دسته دوم از
افرادي تشكيل
مي‏شوند كه
خود در باطن
همه پيوندهاي
سست و لرزان
جامعه كهن را
گسيخته و
كمترين
اعتقادي به
اين مسائل
ندارند ولي
چون از بركت
وضع موجود و
در پناه
مقرارت
اخلاقي،

اعمال
خلاف اخلاق و
اصول انساني
را مخفيانه مرتكب
مي‏شوند خود
را طرفدار
سرسخت
روش‏هاي تحميل
شده اخلاقي به
اجتماع نشان
مي‏دهند.

اين
دسته همان
كساني هستند
كه از وقتي كه
پاي آنها به
ديار فرنك
مي‏رسد
هزاران
كثافت‏كاري و
هرزگي‏هاي
شرم‏آوري را
كه آتمسفر
واقعي جامعه اروپا
از اين گونه
اعمال نفرت
دارد مرتكب
مي‏شوند ولي
هنگامي كه به
وطن مالوف
مراجعت مي‏نمايند
در هر محفل و
مجلس به عنوان
معلم اخلاق با
موعظه‏هاي ... و
ژست‏هاي مقدس
مآبانه روابط
اخلاقي و
آزادي‏هايي
را كه پيش از
همه خود آنها
در اروپا از آن
برخوردار
بوده‏اند به
باد انتقاد
گرفته و محكوم
مي‏كنند.

ولي
ماوراي تجاهل
دسته‏اي
نادان يا نظام
عمده‏اي
رياكار حقيقت
انكار
ناپذيري وجود
دارد كه محور
اساسي بحث ما
است، مخصوصاً
توصيه مي‏كنم
شما كه به
اروپا مسافرت
مي‏كنيد همان
طور كه به
موزه‏ها رفته
و از تابلوهاي
نقاشي و ساير
شاهكارهاي
هنري با لذت
فراوان ويزيت
مي‏كنيد.

و
همچنين
موسسات بزرگ
اجتماعي و
بناهاي تاريخي
را در حالي كه
از عظمت آنها
غرق در حيرت
مي‏شوند
تماشا
مي‏نمايند
مي‏بايست به
مجامع تفريحي
به كاباره، دانسینگ(dansing) و ديگر
مراكز عيش و
طرب حتماً
سركشي نمايند
تا با اين
بازديدهاي
همه جانبه
متوجه شويد كه
ارتباط و
پيوند كاملاً
منطقي بين
كليه اين اماكن
از غرفه‏هاي
موزه‏هاي
هنري گرفته تا
دخمه‏هاي
كلوپ‏هاي
شبانه برقرار
است و بدانيد
آن ملتي كه آن
شاهكارهاي
ساختماني،
صنعتي و هنري
را با نيروي مغز
و فكر خود به
وجود مي‏آورد
براي تلطيف
روح و ذوق خود
به اينگونه
مراكز تفريحي
احتياج شديد
دارد ممكن
نيست افرادي
كه جامعه با
آداب و رسوم
پوسيده خود
براي آنان
خلاء ذوقي ايجاد
كرده و
عقده‏هاي
فراوان روحي
در آنها به وجود
آورده است
بتوانند
منشاء اثري در
دنياي كنوني
باشند. (ص 179- ص 182)

از اين
اظهارات
کاملاً مي شود
اين طور
استنباط کرد
که نويسنده از
ديدگاه شيفته
وار به اين
مسائل فرهنگي
،اجتماعي
نگاه کرده و
نوعي از خودبيگانگي
فرهنگي در
گفتارش ديده مي
شود و مي توان
اين طور
استنباط کرد
که نويسنده ي
اثر
خودش را با
باورداشت هاي  زندگي
غربي منطبق
کرده  و  وي به اين
مسئله در توضيح
مطالبي که از
اعمال منافي
عفت ايرانيان
مقيم هامبورک
نقل مي کند
معترف است.

"بايد
توجه داشت كه
ايراد ما به
عده‏اي از
ايرنيان مقيم
اروپا
مخصوصاً هامبورك
كه در شماره
گذشته اندكي
از عمليات
ناصواب آنها
پرده
برداشتيم اين
نيست كه چرا
در كاباره‏ها
و ساير اماكن
تفريحي حضور
يافته و يا در
معاشرت خود با
دختران و زنان
افراط
كرده‏اند
چون بديهي است
اينگونه
مراكز به طور
مسلم براي رفت
و آمد مردم
تاسيس شده و
معاشرت با جنس
مخالف هم از
ضروريات
طبيعي است ولي
انتقاد و
اعتراض ما
متوجه اعمال
خلاف انساني
آنها از قبيل
چاقوكشي،
كلاه برداري،
دزدي و صدها
حقه بازي‏هاي
ديگر است كه
فقط از ابتكارات
اختصاصي
طايفه افسار
گسيخته‏اي از
مردم اين كشور
است كه به هيچ
وجه با شرايط
محيط اروپا و
اجتماعي
امروزي
مطابقت
ندارد.»

(ص 179- ص 182 )

مي
توان اين طور
بيان کرد که
در دو دسته
بندي که وي از
افراد کرد
اختلافش با
دسته ي نخست
عميق است که
ناشي از
مخالفت اش با
شرع و سنت مي
باشد و او در جايگاه
ضد ،کاملاً به
تخريب  اين دسته
از افراد
پرداخته اما
در مورد دسته ي
دوم مي توان
گفت که وي با
نمونه هايي از
آن دسته رياکار
برخورد داشته
که يک نمونه
اش را ذکر مي
کنم:

«يك
عده ده دوازده
نفري از
هم‏وطنان كه
در ميان آنها
سه زن آلماني
به چشم
مي‏خوردند
گردهم روي
سبزه‏ها در
كنار سفره‏اي
پر از اطعمه
واشربه نشسته
و بانواي
موسيقي و آواز
بساط عيش و
طرب را گسترده
بودند
مخصوصاً وجود
مه پيكران
آلماني به اين
محفل انس شرقي
لطف خاصي
بخشيده بود.
پس از برخورد
با آن جمع
وقتي كه
فهميدند كه به
يك آب و خاك تعلق  داريم
با تعارفات
معموله ما را
به اصرار دعوت
كردند كه به
آنان ملحق شده
و در شادي و
سرور آنها
شركت كنيم.

بعد
از معرفي
يكديگر و
آشنائي بيشتر
معلوم شد كه
مشاغل اين عده
عبارتند از سه
نفر  راننده
كه جهت خريد
اتومبيل به
آلمان آمده و
دو نفر ديگر
كه نمايندگي
چند فروشگاه
خصوصي تهران
را داشته و
براي انجام
معاملات
تجارتي به
اروپا سفر كرده
و چند نفر
بقيه هم
ظاهراً از
كارمندان
دولت
ونگاههاي ملي
هستند كه به
عنوان معالجه
از ماه‏ها قبل
در اين كشور
بسر مي‏برند.

با
وجود اختلاف
حرفهاي چون
همه افراد در
يك ماهه اخير
در هامبورك
اقامت داشته
در آنجا با يكديگر
آشنا شده و
اينك نيز با
پنج اتومبيل
از مدلهاي
مرسدس بنز،
فولكس واگن و
اوپل دسته
جمعي عازم
ايران هستند
در ضمن اين سه
دختر آلماني
را هم كه در
هامبورك به سه
نفر آنها آشنا
بودند با خود
مي‏بردند، كه
از اين سه
دختر دو نفر
كه به عنوان
سياحت و تفريح
با دلدادگان خود
همراه بوده و
آنها را تا
قسمتي از راه
مشايعت
مي‏كنند از
وين مراجعت
كرده ولي
يكنفر ديگر كه
با يكي از
افراد گروه
ظاهراً
ازدواج كرده
است به ايران
مسافرت خواهد
نمود.

خلاصه
سه ساعتي باده
نوشي و بزن
بكوب ادامه داشت،
همه نفرات
ايراني اكيپ
از اكبرآقا
شوفر گرفته تا
تورج ميرزا به
رقص‏هاي وطني
پرداختند، حتي
كاترين و ساير
دخترهاي
آلماني را
مجبور نمودند
كه به پيروي
از هم سفران
خود در حالي
كه موسيقي
ايراني
نواخته مي‏شد
و همگي كف
مي‏زدند قدري
قر و غمزه به
عنوان رقص
تحويل حضار كه
در بحر مستي
مستغرق بودند
بدهند.

قربانعلي
خان يكي از
بيماران شفا
يافته ديار
فرنگ كه مردي
چهل ساله،
سيه‏چهره  و
ته‏آوازي داشت
چشم‏هاي
خمارش را كه
در حالت مستي
برق شهوت از
آن ساطع بود
به چشم‏هاي
آبي
آسماني يكي
از دختران كه
هلگا ناميده
مي‏شد وشايد در
حدود بيست سال
داشت دوخته و
در حاليكه دست
لطيف دخترك را
در انگشتان
سطبرش
مي‏فشرد اين
شعر مرضيه را
با نواي ويولن
با صداي رسا
مي خواند:

صورتگر
نقاش‏چين- رو
صورت يارم
ببين- يا
صورتي بركش
چنين- يا ترك
كن صورتگري

آفاق
را گرديده‏ام-
همربتان
ورزيده‏ام-
بسيار خوبان
ديده‏ام- اما
تو چيز ديگري

بي‏اختيار
ياد مرحوم هيتلر
و ساير فلاسفه
نازي‏ها
افتاده و در
آن حالت
وارستگي به
روح پرفتور
آنها درود
فرستادم و با
خود گفتم كجا
هستند اين
طرفدران
سرسخت آميختگي
نژاد آريائي
كه عملاً در
جنگل‏هاي محل اقامت
دائمي پيشواي
خود توافق
روحي و هم
بستگي دو تيره
از اين نژاد
پاك را كه در
گوشه دنيا
زندگاني
مي‏كنند با
چشم خود
ببينند!!

(ص 105و 104)

«در
اسفند ماه
گذشته يكروز
براي انجام
معامله‏اي در
يكي از
دفترخانه‏هاي
خيابان
اميريه رفته
بودم در آنجا
با تعجب
فراوان
قربانعلي خان
را ديدم كه ته
ريش
زاهدانه‏اي
گذاشته و به عنوان
دفتريار در آن
محضر مشغول
تنظيم اسناد
است.

هر
چند اين
ملاقات
غيرمترقبه هر
دو ما را خوشحال
كرد ولي چون
از وضعش
دريافتم كه
اجبار در اختفاي
اسرارمگوي
پشت پرده دارد
از ماجراي پرخاطره
آنروز سخني
بميان
نياورم» (ص105و106)

با  اين
حال نويسنده
بر مليتش تاکيد
کرده و در
کلام و گفتارش
خودرا به
عنوان يک نماينده
ي ايراني معرفي
مي کند
و حتي در
مقابل اعمال
خلاف هم ميهنانش
ابراز خجالت و
شرمندگي مي کند.
ولي نگاه ارزشي
و ارزيابي او
کاملاً
بر طبق قوانين
عرفي،اخلاقي
غربي است  لذا  جا
دارد به ذکر
آن سري از
اعمال زشتي که
ايرانيان مقيم
هامبورک
انجام دادند و
عقيده و نظرنويسنده
را هم در متني
که در بالا
آورده ام (ص179  تا182)خوانديد
بپردازم :

«در
ميان ايرانیان
مقيم هامبورك
پس از جدا
كردن حساب
عده‏اي از افراد
مقيد به اصول
زندگي
اجتماعي
دنياي كنوني
تعداد قابل
ملاحظه‏اي از
طبقات مختلف
جامعه ايران
به عناوين و
بهانه‏هاي
گوناگون در
اين شهر رحل
اقامت اختيار
كرده‏اند كه
واقعاً وضع
رفتار و كردار
آنها شرم‏آور
است و از آنجا
كه دامنه كارهاي
ناپسند آنان
در پاره‏اي
موارد از حدود
عمليات
گانگسترهاي
بين‏المللي
هم تجاوز مي‏كند
موجبات
آبروريزي ملت
ايران را نزد
آلمان‏ها
فراهم
كرده‏اند. اگر
بخواهيم شرح
كاملي از
جريانات
ناگواري كه
عده‏اي از
ايرانيان در
اين شهر به
وجود آورده
حتي كار به
محاكمه و توقيف  و
اخراج آنها از
خاك آلمان
كشيده شده است بنويسم،
به طور حتم
چندين شماره
از مجله‏ بايد
براي
اين مقالات
اختصاص داده
شود ولي فقط
براي اينكه تا
اندازه‏اي
خوانندگان محترم
روشن شوند به
ذكر چند مورد
مي‏پردازيم:

1)دو
سال قبل دو
نفر از
ايرانيان يكي
از قوهاي درياچه
آ‏لستر را كه
اتفاقاً قوي
اهدائي ملكه انگلستان
به شهرداري
هامبورك بود
شبانه با سنگ‏انداز
كشته و سپس
لاشه آن را
دزديده و به خانه
يك ايراني كه
آپارتمان
مستقل و وسايل
آشپزي داشت
مي‏برند
وفرداي آن شب
در همان منزل
چند نفر از
دخترهاي
آلماني را هم
شام دعوت
مي‏كنند و از
گوشت آن پرنده
به عنوان
خوراك بوقلمون
غذاي مفصلي
درست كرده و
به آنها
مي‏خورانند.

مفقود
شدن اين پرنده
نشان‏دار
سروصداي
زيادي بلند
مي‏كند ومردم
خيال مي‏كنند
كه قوي زيباي
درياچه طعمه
مرغان شكاري
شده است و حتي
محافظين
مربوط به علت
عدم مراقبت و
بي‏احتياطي
در نگهداري آن
از طرف مقامات
شهرداري مورد
مواخذه قرار
مي‏گيرند ولي
بالاخره پليس
هامبورك كه به
جريان مشكوك
بود با كنترل
خاكروبه
منازل مظنون و
در نتيجه پيدا
كردن پاي قو
كه حلقه مخصوص
علامت سلطنتي
انگلستان در
آن قرار داشت
قضيه را كشف
مي‏كند و اين
موضوع مدت‏ها
نقل محافل
هامبوركي
بوده است.

2) يكي از
ايرانيان كه
از اهالي
كاشان و به
عنوان تجارت
فرش مدتي در
هامبورك مقيم
بوده دو پسر
بچه جوان
آلماني را به
منزل خود براي
شام دعوت كرده
و پس از اينكه
داروي
مخدره‏اي در
جام مشروب آنان
هنگام صرف غذا
مي‏‏ريزد قصد
عمل سوء با آنها
را مي‏كند كه
جوانان
درهمان حالت مستي
و نيمه مدهوشي
متوجه جريان
شده و بعد از اينكه
كتك مفصلي به
مرد كاشي
مي‏زنند از
منزل خارج شده
به پليس شكايت
مي‏كنند.

3)سه
نفر از
ايرانيان
طرار مقيم
هامبورك با يك
ايراني
پولدار كه اهل
قزوين و به
قصد تفريح و خوش‏گذراني
به هامبورك
آمده و حتي يك
كلمه زبان آلماني
نمي‏دانست
طرح دوستي
ريختند و چون
اين شخص
انحراف جنسي
داشت عصر يك
روز تابستان
او را به يك
پسر خوشگل
آلماني در يكي
از كافه‏ها آشنا
كرده و بعد از  صرف
شام پنج نفري
با اتومبيل به
خارج شهر رفته
و جلو چشم پسر
آلماني
كه اصلاً
متوجه موضوع
نبود پول‏ها و
لباس‏هاي مرد
قزويني را
سرقت كرده و
او را لخت
مادرزاد پس از
زدن كتك
فراوان وسط
بيابان رها
نموند سپس به
اتفاق پسر
آلماني سوار
اتومبيل شده و
بعد از طي
چندين
كيلومتر در يك
كيلومتري شهر
«برمن» كه در 122
كيلومتري
هامبورك واقع
شده است پسرك
را پياده كرده
و خود
گريختند.

جريان
از طرف آن پسر
جوان آلماني
كه مات و مبهوت
از اين واقعه
بود فوراً به
پليس شهر
مذكور اطلاع
داده شده و
آنها توانسته
قزويني مادر مرده
را كه با آن
وضع‏زار چند
صد متر دورتر
از كنار جاده
بيهوش افتاده
بود به
هامبورك
منتقل نمايند.

4)شبي
كه در يكي از
رقاص‏خانه‏هاي
پست محله
سن‏پولي
هامبورك بين
عده‏اي از ايرانيان
اوباش سر مطلب
بي‏موضوعي
دعواي سختي در
مي‏گيرد به
طوري كه نظم
آن محل مختل
مي‏شود ناچار
عده‏اي از
آلماني‏هاي
حاضر مداخله
مي‏كنند و كار
به فرياد «نفس
كش!» و چاقو
كشي از طرف ايراني
كشيده بود كه
پليس سر رسيده
و مرتكبين را
توقيف مي‏كند
در اين ميان
با ضرب بطري
يكي از
لات‏هاي كلاه
مخملي
اصفهاني چشم يك
مرد ارمني كه
از روس‏هاي
فراري بود كور
مي‏شود.

5)يكي
از دلال‏هاي
بنگاه خريد
فروش اتومبيل
در تهران
ماه‏ها در
هامبورك
اقامت داشته و
مدتي با
برگ‏زدن در
قمار به
عده‏اي از
ايرانيان
مقيم اين شهر
آنها را
سركيسه مي‏نموده
است. اين شخص
كه در هامبورك
لقب آرسن لوپن
گرفته بود با
پنجاه سال سن
و قيافه
سيه‏چرده و قد
كوتوله در
رام‏ كردن
دختران
آلماني واقعاً
بيداد مي‏كرد
و با وجود
اينكه يك پاي
او از پاي
ديگر
كوتاه‏تر و
براي رفع اين
عيب هميشه
پاشنه يك لنگه
از كفش‏هايش
بلندتر از پاشنه
ديگر بوده و
علاوه بر آن
تمام سري
دندان‏هايش
مصنوعي بود
با
بي‏نظيري به
وسيله همان
چند جمله
آلماني
مخلوطي كه از
حفظ داشت
دنبال هر زن
يا دختري كه
روانه مي‏شد
صدي هشتاد
پيروزي او
مسلم بود و
بالاخره اين
كازانواي ايراني
پس از ازدواج
با يك دختر
خوشگل از اهالي
برلن به تهران
مراجعت كرد.

6) سال قبل يك
نفر ايراني
خود را به نام
حاج محمد غازي
سرمايه‏دار
معروف ايران
كه شهرت بين‏المللي
دارد در
هامبورك
معرفي كرده و
در هتل آتلانتيك
كه بهترين
مهمانخانه‏هاي
اين شهر است
به همين نام
اقامت نمود.

اين
شياد با
دستگاه
مخصوصي كه
همراه داشت
مقداري زيادي
اوراق تراولس
چك بطرز
ماهرانه‏اي جعل
كرده و با
امضاي غازي در
همان هتل يا
بانك‏‏ها
خورد مي‏كرد،
بالاخره بعد
از چند هفته پليس
موفق به كشف
موضوع شده  و او را
دستگير نمود.

7) چند
نفر از شوفرهاي
ايراني كه به
بهانه خريد
اتومبيل از
هامبورك و
آوردن آن به
ايران مدتي در
اين شهر ساكن
بوده و اسامي
عجيب و غريبي
از قبيل
حسين‏خان دخو،
مم تقي مندلي
و غيره داشتند
با كمك يكديگر
مرتباً شب‏ها
با استفاده از
تاريكي جاي
علامات
راهنمايي باغ
عمومي شهر را
كه براي هدايت
مردم در نقاط
مختلف باغ نصب
شده است عوض
مي‏كردند
مثلاً علامتي
كه راه كافه رستوران
را نشان
مي‏داد با
علامت نشان
دهنده راه
مستراح عمومي
جابجا
مي‏نمودند
بعد از چندي
كه محافظين
باغ از اين
موضوع كلافه
بودند آنان را
گير آ‏ورده و
تحويل
دارالمجانين
دادند.

هفت
نمونه فوق
قسمتي از
عمليات
افتضاح‏آميز
عده‏اي از
هموطنان ما
بوده كه در
روزنامه
آلماني هم
منعكس گرديده
است و حتي
كنسول‏گري
ايران در اين
شهر هم از
جلوگيري اين
اتفاقات
ناگوار كه با
آبرو و حيثيت
ملت ايران
بستگي دارد
عاجز مانده
است. به عقيده
من مقصر اصلي
اين جريانات
مقامات مسئول
ايران
مي‏باشند كه
بدون هيچ
كنترلي به يك
عده لات و
ولگرد اجازه
خروج از ايران
را مي‏دهند تا
آنها بدون
كوچكترين اعتقادي
به مسئله
حيثيت ملي به
افعال ناپسند
خود در خارجه
ادامه دهند.

در
اينجا بايد
اضافه كنم با
وجود اينكه
عده‏اي از
بازرگانان و ساير
ايرانيان
مقيم‏
هامبورك به
وسيله نامه‏هاي
متعدد به
دستگاه‏هاي
دوستي ايران
تقاضهاي
جلوگيري از
اين انتضامات
را كه به
اعتبار و
شخصيت آنان
لطمه وارد  كرده
است نموده‏اند
ولي تاكنون
نتيجه مثبت و
رضايت بخشي
حاصل نشده
است. (ص 174 تا 178)

مي بينيم
از ميان اين هشت
مورد تنها چند
مورد اعمال
خلاف را مربوط
به فرهنگ ایرانی،
مي توان ديد.
مانند مورد
اول و چهارم و
هفتم بالاخص
مورد چهارم که
استنباط نويسنده
جهت دريافت
علت اين
مشکلات قابل
قبول مي باشد
.باقي مسائل
مطرح شده در
تمام فرهنگ ها
و جوامع ‏‏
زشت و تقبيح
شده  است که
البته از طرف
ايرانيان
مقيم صورت
گرفته مخصوصاً
در مورد عمل
منافي عفتي که
توسط مربي پيشاهنگ
ايراني رخ
داده بود :

" پس
از ورود به
سفارت متوجه
شدم عده‏اي از
مربيان
پيش‏آهنگي
ايران كه براي
شركت در اردوي
بين‏المللي
به لندن
مسافرت كرده
بودند با او نيفرم
مخصوص در آنجا
جمع شده و
مشغول مباحثه
و  گفتگو
در اطراف
موضوعي كه  همه
ايرانيان مقيم
لندن و مقامات
سفارت از آن
ناراحتي
داشته بودند.

در
صدد تحقيق
برآمدم معلوم
شد كه يكي از
معلمين ورزش
كه مربي پيش
آهنگي ايران
هم بوده است يكي
از جوانان پيش
آهنگ انگليسي
را به قصد عمل
منافي عفت
اغفال نموده و
در جريان وقوع
عمل و در اثر
شكايت آن جوان
مورد تعقيب
پليس قرار گرفته
و دامنه اين
افتضاح به
صفحات جرايد
لندن هم كشيده
شده است.

با
احساس
شرمندگي كامل
از اين رسوائي
كه خواه ناخواه
در نظر
خارجيان به
حساب آبرو
ريزي ملت ايران
گذشته مي‏شود
و لغت به
دستگاهي كه
بدون توجه به
ابتدائي‏ترين
اصول تعليم و
تربيت يعني
خصوصيات
اخلاقي و شرايط
اجتماعي
افراد افسار
گسيخته
بي‏بند و باري
را به عنوان
مربي يك
تشكيلات
تربيتي و اخلاقي
به اروپا
اعزام
مي‏دارد.”
(ص 279 (

سیستم
پرورشی و
تربیتی منفی
ایرانیان

جداي
از اين اعمال
ضد اخلاقي که
توسط عده اي
از ايرانيان
مقيم اروپا رخ
داده بود  نويسنده
از خلال تحليل
هايش به تفاوت
هاي خلقي
،رفتاري  ميان ايرانيان
و اروپايان
اشاره مي کند
که مي توان
جزوء دسته خلقيات
منفي ايرانيان
قرار داد
مانند:

«بعد
از طي چند
كيلومتر چون هوا
باراني بود و
دو نفر از
«اتواستوپ»
كنندگان را كه
مثل موش آب
كشيده در كنار
جاده ايستاده
و با علامت
دست تقاضاي
سوار شدن
داشتند سوار
كرديم. دو نفر
مذكور كه يكي
پسري حدود
بيست سال و
ديگري دختري
تقريباً هفده
ساله بوده و
ظاهراً نامزد
يكديگر بودند
از اهالي استراسبورك
فرانسه و در
مدرسه مخصوص
«اداره امور مهمانخانه»
همان شهر
تحصيل
مي‏كردند و
چنانكه
مي‏گفتند ده
روز است با
همين ترتيب
يعني كرايه
مجاني شهرهاي
راين لاند را
با ذخيره مختصر
مالي كه
داشتند گردش
نموده و اينك
نيز عازم هلند
مي‏باشند تا
بعد از طريق
بلژيك در خاتمه
تعطيلا يك
ماهه خود كه
با تفريح زياد
و مخارج كم
صورت گرفته
است به فرانسه
مراجعت نمايند.

در
دل خود به اين
همه شجاعت و
شهامت كه
مخصوص جوان‏هاي
ملت‏هاي زنده
است تحسين
كردم و به ياد
دختر‏هاي
نازك نارنجي و
پسران زوار در
رفته خودمان
افتادم كه فقط
با پول جيب‏هاي
بابا جون قادر
به عرض و
اندام بوده و
آثار دلاوري
آنها اگر دختر
باشند در چين
لباس‏هاي رنگارنگ
و اگر پسر
باشند در
لابه‏لاي
زلف‏هاي محجه
در سر پل
تجريش
مي‏باشد! ( ص 141 و 142)

مي بينيم
که در اينجا
تحليل نويسنده
درمورد نحوه ي
پرورش جوانان
ايراني بسيار
درست و به جا ميباشد.

« در
كوپه ترن وضع
آرام و ساكتي
داشتيم فقط تنها
موضوعي كه
موجبات
ناراحتي را
فراهم كرد زيادي
جامدان‏ها و
اثاثيه
همراهمان بود
كه نه تنها در
جاي مخصوص خود
در كوپه تا
سقف را پر كرده
بود بلكه در
كف كوپه هم
چيده شده
بود». (ص 67 )

ملاحظه
مي کنيد که
حمل وسايل
زياد در
مسافرت از
جمله عادات ايرانيان
است که در جايي
دگر در خلال طنز
و نقد دو نفر
از همسفريان
ابتداي سفر اش
به اين نکته
اشاره مي کند :

بين
مهندس پرويز و
شهين خانم باز
هم اصطكاك شديدي
توأم با قهر و
عصبانيت حاصل
گرديد توضيح اينكه
شهين خانم چون
خيال مي‏كرد
با ورود او به
اولين شهر
اروپائي ممكن
است در تمام
شب
نشيني‏هائي  كه به افتخار
او شهرداري و
ساير مؤسسات
دولتي و ملي اسلامبول
خواهند
داد بالاخره
مجبور شود
شركت نمايد
ميل داشت كه
تمام چهار
جامداني را كه
همراه داشت با
خود به هتل
ببرد نكنه خدايي
ناكرده مردم
اسلامبول او
را معرف يك
خانم شيك پوش ايراني
است با لباس
عادي و
يكنواخت
ببينند و از
اين راه به
حيثيات ملي و
پرستش
همكاران سجاف
حراجي مهران و
كافه فرد
تجريش لطمه
وارد آيد!!! (ص 46 )

البته
خود شيوه ي
مسافرت نويسنده
که تنها با يک
چمدان سفر
کرده نمود خوبي
از دروني شدن
شيوه و سبک و سياق
زندگي نويسنده
با معيارهاي
اروپايي است
که دايره اش
تا رفتن به
مراکز عيش و
نوش ميباشد.

نويسنده
درجايي ديگر
وضعيت محصلان
و جوانان ايراني
که براي تحصيل
به اروپا رفته
اند
را اينگونه
شرح ميدهد:

«با
توجه به اين
موضوع كه اكثر
دانشجويان
فوق را افرادي
تشكيل
مي‏دهند كه به
علت مردود شدن
در مسابقات
ورودي
دانشگاه تهران
و ساير
دانشكده‏هاي
شهرستان‏هاي
ايران ناچار
به اروپا
رفته‏اند روي
هم رفته وضع
تحميلي
برجسته‏اي
ندارند و چون
از
ديپلمه‏هاي
ضعيف مدارس
ايران
بوده‏اند با
اضافه شدن
اشكالات زبان
در
دانشگاه‏هاي
خارج به زحمت
گليم خود را
از آب
مي‏كشند.

ولي
البته در ميان
محصلين
ايراني مقيم
اروپا يك نسبت
پانزده درصد
از محصلين
بسيار
خوب وجود
دارد كه
واقعاً باعث
افتخار مملكت
در خارجه
هستند و چون
طبق قانون
اخير وزرات
فرهنگ از اين
پس همه ساله
عده‏اي از
ديپلمه‏ها با
هزينه دولت از
طريق مسابقه و
همچنين
شاگردان اول
دانشكده‏هاي
ايراني اعزام
خواهند گرديد
اميد مي‏رود
پورسانتاژ محصلين
برجسته ما در
اروپا افزايش
يابد. غير از تعداد
معدودي
بورسيه كه
تمام مخارج
تحصيل آنها به
عهده دولت
ايران است
تقريباً نصف
اين محصلين از
ارز دولتي  كه
اخيراً تبديل
به كمك هزينه
از قرار ماهي
بيست ليره
مجاني گرديده
است و بقيه از
ارز به نرخ
آزاد استفاده
مي‏كنند.

صرف‏نظر
از اين كه
تعداد محصلين
ايراني در خارجه
به علت عدم
دسترسي
جوانان
ديپلمه‏ كشور
به
دانشگاه‏هاي
ايران مرتباً
درحال ازدياد
بوده و در
يكسال گذشته
هزار نفر به
عده فوق در اروپا
اضافه گرديده
است، آمار
بالا
فقط مربوط به
محصلين رسمي
يعني
دانشجوياني
است كه با
گذرنامه
تحصيلي تحت
نظر
سرپرست‏هاي تابعه
وزارت فرهنگ
در
دانشكده‏هاي
اروپا تحصيل
مي‏كنند و
گرنه علاوه بر
اينها صدها
نفر به عنوان
محصل از
فروشندگان
حراجي تهران
گرفته تا بيوه‏زن‏هاي
شوهر مرده و
دخترهاي
ترشيده در شهرهاي
مختلف اروپا
در فاصله
ازسرحدات
اطريش تا
كرانه‏هاي
اقيانوس اطلس
پراكنده بوده
و در رشته‏هاي
مختلف
العناوين از
قبيل: مد،
خياطي،
گلسازي،
نامه‏نگاري
هنرشناسي،
آرايشكاري، تناسب
اندام سازي و
آئين قرو
اطوار گري
مشغول مطالعه
هستند!» (ص88)

انتقادات
نویسنده به
سیستم دولتی

نويسنده
فارغ از
انتقاداتش به مسائل
فرهنگي در دو
جاي ديگر به
انتقاد از سيستم
اجتماعي-اداري
ايراني مي
پردازد که
لازم به ذکر ميدانم:

"پرچم
هاي ايران
وترکيه مقابل
هم برفراز
ادارات
مرزباني دو
کشور در
اهتزاز است و
همچنين نقش
پرچم هاي اين
دو کشور که با
سنگ ريزه هاي
رنگي درست شده
دردامنه دو
تپه کوه مقابل
که يکي در خاک
ايران و ديگري
در خاک ترکيه
قرار دارند به
چشم مي خورد،
ديسيپلين
سرازان مرزي
مخصوصاً
سربازان ترک
که در پست خود
با هيچ کس
صحبت نمي کنند
قابل توجه
است،در مورد
سربازان ايراني
که اکثر آنها
از دهقانان
آذربايجاني
بودند اصلاً
فارسي نمي
دانستند و اين
موضوع بسيار
تأ سف آور و
قابل انتقاد
است که
سربازان مرزي
ايران به زبان
ملي کشور آشنايي
ندارند در
صورتي که
مقامات مسئول
مخصوصاً بايد
از نظر حفظ
اصول مليت هم
باشد در مقابل
سربازان ترک
سربازاني
قراردهند که
به زبان فارسي
تکلم نمايند و
همچنين لباس
هاي نظاميان ايراني
بسيار کهنه و
با لباس هاي
هم قطاران ترکي
آنها قابل مقايسه
نبود." (ص 23    )

«
بالاخره من از
محل جزئي پولي
كه از
مسافرت‏هاي
قبلي در بانك
سويس داشتم در
مقابل يك چك
صد فرانك سويس
يعني تقريباً
معادل يك صد و
هشتاد تومان
كه در وجه او
صادر كرده و
به او دادم سي
صد ليره ترك
دريافت نمود.
او با وجود اينكه
مي‏دانست كه
اجباراً در
طول راه از
يكديگر جدا
خواهيم شد و
هر يك مسير
جداگانه‏اي
داريم و
احتمالاً
ممكن است هرگز
همديگر را
ملاقات نكنيم
چك را به اتكا
رفاقت در دوران
كوتاه همسفري
بدون اينكه
كوچكترين ترديدي
در اعتماد
نسبت به من
نمايد گرفت كه
بعد از ورود
به سويس وصول
كند. از اين
سلامت نفس او
خيلي خوشم آمد
ولي با تجاربي
كه متاسفانه از
كلاهبرداري
بعضي از هم
وطنان در
خارجه كه موجبات
هتك حرمت
حيثيات ملي را
فراهم
مي‏آورند
داشتم ناچار
شدم به او
توصيه كنم كه
در خارج از
كشور در قبال
ايرانيان
جانب احتياط
را نگهدارد و
در اعتماد
افراط نكند
چون ممكن است
خداي ناكرده
از صفت ممدوح
تعصب ملي و
غيرت هموطن
دوستي او در
پاره‏اي
موارد سوء
استفاده شود.

تا
آنجا كه در
جريان اين
مسافرت
استنباط كرده‏
بودم
مظفرخاقان
نمونه بارز
صدها كارمند
دولتي بود  كه با
خوش‏بيني
صادقانه در راه
خدمت به دولت
موهاي خود را
در لابه‏لاي
پرونده‏هاي
داري سفيد
نموده و در
حاصل كار خاطرات
مبهم از زندگي
اداري توأم  با
افتخارات
مجازي بردوش
ناتوان و
فرسوده آنها
سنگيني
مي‏كند و فقط
با پرحرفي و
تشريح جذرو
مدهاي زندگي
اداري گذشته و
مخصوصاً
ياد‏آوري
حوادثي كه در
آن حوادث به
عنوان قهرمان
پيروز شده‏اند
مي‏خواهند
بار خود را
سبك كرده
وغرور خود را
ارضاء كنند،
زندگي آنها
مجموعه ايست
از تضاد كه از
پرتو تأثير
غير مستقيم
تماس ساليان
دراز با
تبعيضات
اداري و
تنافقضات در
نظام نامه‏ها
و قوانين
مختلف مملكتي
در جوهر آنها
سرشته شده
است، در عين
حال كه خود را
خيلي زرنگ و
كاركشته
مي‏داند
ساده‏لوحي در
كردار و رفتارشان
هويداست و حتي
در بعضي اوقات
از يك كودك دبستاني
هم گول
مي‏خورند و
همچنين درضمن
اينكه
پاي‏بند
مقررات و
باطناً
درستكار
مي‏باشند
مثلاً قاچاق
ارز را مخالف
اصول
نمي‏دانند.

در
هر حال گناه
آشفتگي روحي
امثال
مظفرخاقان‏ها
كه ضمير
بي‏آلايشي
دارند متوجه
نظامات غلط
اجتماع ايست
كه آنها را به
جاي پيروي از
يك خط مشي
ثابت در همه
شئون زندگي به
نوسانات تضاد
محكوم
مي‏كند.» (ص 32و 33)

خلقیات
منفی آشکار ایرانیان

دروغ
گفتن و تخلف
از قانون و
مقررات از
جمله خلقيات
منفي ايراني
ها است که نويسنده
در چند جا دقت
کرده و ذکر
نموده که در اينجا
مي آورم:

"مشغول
تصفيه حساب
مهمانخانه و
آماده شدن بوديم
که مظفر خاقان
هم آمد. آن طور
که اظهار مي
کرد در مراجعت
به هتل يکي از
دوستان اداري
سابق را
تصادفاً در خيابان
ديده و در اثر
اصرار به منزل
او رفته و
ناهار را ممهمان
او به چلو
خورشت تبريزي
گرديده است.
البته تعجب
کرديم که
مهمان
ناخوانده را
با آن همه
اصرار به منزل
دوت مي کند
چرا براي
بدرقه مسافر
تا هتل نيامده
است ولي به روي
خود نياورديم
که دروغ  مي گويد
ولي در طول
راه کاشف به
عمل آمد که
ناهار را به يک
دکان آشپزي
رفته و مقدار
زيادي آش کشک
خورده است." (ص  18-19 )

" خانم
آقاي مهندس
هفت قلم
آراسته در
سالون مشغول
صرف صبحانه
بود و مهندس
هم در کنار او
نشسته
روزنامه مي
خواند،چون مي
بايست ساعت يک
بعد از ظهر
حرکت کنيم
فوراً دستور
غذا داديم.موقع
صرف غذا آقاي
سيامک خان هم
ملبس به بلوز
گشاد قرمزو
شلوار تنگ سبز
و کفش فوتبال
و عينک زه
طلايي به ما
ملحق شد سوال
کردم جنابعالي
کجا تشريف
داشتيد با
کمال خونسردي
جواب داد که
رفته بودم
پستخانه براي
دوستان و
خانواده به
تهران کارت
بفرستم عده اي
از حاضرين که
دريافتند روز
جمعه پست خانه
تعطيل است و
علاوه بر آن
فرستادن کارت
خاطرات از تبريز
فقط يک روز
بعد از حرکت
با اين
شتابزدگي چه
لوس بازي بي
مزه ايست خنده
تمسخر آميزي
نمودند." (ص  18 )

«او (آقاي
سرهنگ) علاوه
بر زبان
فرانسه به
زبان انگليسي
هم آشنايي
داشت و با
خانم
اسكاتلندي و
مرد افغاني با
اين زبان صحبت
مي‏كرد فقط در
اين ميان شهين
خانم با وجود
اينكه به قول
خودش نُه «9» كلاس
انجمن ايران
و
آمريكا در
تهران را تمام
كرده بود به
مترجم احتياج
داشت؛ در حقيقت
انگليسي حرف
زدن شهين خانم
از
فارسي صحبت
كردن خانم
اسكاتلندي شش
ماه در ايران
سابقه اقامت
داشت خيلي
بدتر بود»
دروغ گفتن در  مورد سطح
سواد.( ص38)

«بايد
اضافه كنم كه
عدم رعايت
مقررات گمركي
دولت
يوگسلاوي
براي عده‏اي
از مسافرين
ايراني كه به
واسطه
سهل‏انگاري
يا سوءنيت
مرتكب خلاف‏هاي
شده‏اند
مشكلات بزرگي
را ايجاد كرده
است، مخصوصاً
در ميان آن
دسته از
ايرانياني كه
از راه زميني
به وسليه اتومبيل
از اروپا
مي‏آيند
افرادي را
سراغ دارم كه به
علت تخلفات
بسيار جزئي از
قوانين ارزي و
مقررات گمركي
نه تنها جريمه
شده‏اند بلكه
اتومبيل آنها
نيز توقيف شده
و براي هميشه
از
مالكيت آن
محروم
گرديده‏اند و
حتي مداخله
مقامات رسمي
سفارت ايران
در بلگراد در
اين موارد تا
آنجا كه اطلاع
دارم هيچگونه
نتيجه مثبتي نداده
است.» (ص 71 )

مامورين
قرنطينه براي
تلقيح واكسن
آبله همه ما
را از اتوبوس
پياده كردند.
اكثر مسافرين
مخصوصاً آقاي
سيامك خان كه
مي‏گفت
آبله‏اش را در
طفونيت
كوبيده است و
علامتش را
نشان مي‏داد  از
تلقيح تحاشي
مي‏كردند
بالاخره
عمده‏اي حاضر
به تلقيح شده
و عده‏اي هم
با چانه زدن و
ارائه اوراق
قلابي از جمله
رسيد آبونمان
تلفن، قبض
تلگراف و غيره
بعنوان مدارك
تلقيح در
ايران خود را
از تزريق واكسن
آبله خلاص
كردند. فريب
دادن براي عدم
انجام كار
قانوني(ص 28)

از
جمله نکات ديگري
که حين مطالعه
ي سفرنامه  به
نظرم آمد که مي
تواند جزوء
خلقيات منفي ايرانيان
باشد اظهار
نظر در هر
مورد و زمينه
اي  مي
باشد که حتي هيچ
تخصصي در
موردش نداند  که دو
مورد را دکر مي
کنم:

«
اختلاف ساعت
ايران و تركيه
يك ساعت و نيم
است يعني ساعت
تركيه يك ساعت
و نيم جلوتر
مي‏باشد.
بنابراين
ساعت نه ايران
معادل 7 و نيم
تركيه است
ساعت، را
ميزان كرديم
شهين خانم با
وجود اينكه به
قول خودش
ديپلم متوسطه
داشت از اين
اختلاف زياد
ساعت در دو
طرف يك خط
مرزي كلافه،
بود، توضيحات
علمي مهندس
پرويز بر پايه
اختلاف
نصف‏النهارات
مكان نتوانست
او را قانع
كند و بالاخره
گفتار عاميانه
مظفر خاقان
مبني بر اينكه
آفتاب از مشرق
طلوع مي‏كند و
ما به طرف
مغرب برويم
روز ديرتر
شروع مي‏شود
و... تا حدي او را
متقاعد ساخت.
سيامك خان كه
درباره هر
موضوعي اظهار
عقيده
مي‏نمود در
اين خصوص ساكت
نبود جدولي از
اختلافات
ساعات شهرهاي
مهم دين از
كيف بغلي خود خارج
كرده و به
استناد آن در
بحث ابراز
وجود مي‏كرد
از جمله
مي‏گفت اين
جدول را از يك
كتاب فيزيك
انگليسي
استخراج كرده
و ترجمه نموده
است تا به
وسيله آن در
طول مسافرت
ساعت خود دقيقاً
ميزان كند!

ولي
همسفران محصل
كه در مجالست 24
ساعته از
تهران تا
بازرگان او را
كاملاً
شناخته و
تصميم گرفته
بودند با بلوف
پراني او
مبارزه كنند
با افشاي
اينكه اولاً
جدول مزبور از
روي تقويم
بانك ملي
ايران رونوشت
گرديده است و
ثانياً تا
آنجا كه در
نتيجه
مكاتبات مقطع
جناب ايشان با
خانم
اسكاتلندي فهميده
بودند صرف نظر
از اينكه
اطلاعات
انگليسي
سيامك خان
خيلي ابتدائي
مي‏باشد
اصولاً اينگونه
مطالب به
فيزيك مربوط
نبوده و
كتاب‏هاي
هيئت و نجوم
ارتباط دارد
به اصطلاح عرق
سيامك خان را
در آورد. (ص 24 )

در اين
مورد مي بينيد
که نويسنده
توجه اش به
مسئله ي دروغ
است.

«فرواني
تانك
و توپ و وجود
تعداد زياد
سربازان در
طول راه خيلي
قابل توجه
بود، درست مثل
اين بود كه در
بحبوحه جنگ از
كشوري كه در حال
جنگ است عبور
مي‏كنيم .
آقاي مهندس
پرويز كه قدري
عقايد افراطي
داشت مسئلة
ايجاد تأسيسات
نظامي آنهم در
كنار
جاده‏هاي
عمومي را حمل
بر تظاهر غير  منطقي
ترك‏ها در
مقابل
بيگانگان
مي‏نمود و از
پيمان بغداد و
اينكه اين
پيمان در موقع
لزوم در مقابل
تهاجم اجتماعي
نقش اساسي
ندارد انتقاد
مي‏كرد و مرد
افغاني هم با
او هم عقيده
بود. محصلين
هم در بحث شركت
داشته و
عده‏اي از
آنها مخالف
عقايد فوق بوده
و از اهميت
دفاعي پيمان
بغداد صحبت
مي‏كردند بحث
سياسي
همسفران به
اصطلاح تازه
گل انداخته
بود كه ساعت 6
بعداز ظهر به
ارض روم وارد
شديم.» ( ص29)

نتيجه
گيري

مي
توان اين طور استنباط
کرد که
سفرنامه ي مذکور
از لحاظ
کارکرد اوليه ي
به سبب توضيحات
فراواني که از
لحاظ اقتصادي
،جغرافيايي،
تاريخي ، سياسي
داشت حکم
راهنماي سفر
خوبي  بود
. با اين حال اين
تحقيق به
مسائل فرهنگي
، اجتماعي
سفرنامه توجه
داشت و تلاش
بر اين بود که
خلقيات منفي ايرانيان
و ديدگاه خود
نويسنده به اين
خلقيات مورد
ارزيابي قرار
گيرد و مي توان
نتيجه گرفت که
نويسنده ي
سفرنامه به
سبب اقامتي که
در فرنگ داشت
کاملاً خودش
را با عرف و
هنجار و ارزش
هاي غربي
هماهنگ و
منطبق کرده
بود به طوري
که ارزش هاي
بومي و فرهنگي
اش را پوسيده
تلقي کرده و
به سنت کاملاً
پشت کرده و
لذا ميبينيم
که مسائل
فرهنگي را از
ديدي شيفته
وار  بيان
مي کند، اما اين
ها به اين معني
نيست که وي مليت
خودش را نفي
کرده چرا که
در تمام سفر
خود را به
عنوان يک ايراني
معرفي
ميکند و از
اعمال و کردار
ايرانيان
اظهار ناراحتي.

برداشت
اين قلم از کل
مطالب درج شده
وعيناً نقل
شده به عنوان
خلقيات منفي ايرانيان
اين است که
مطالب مذکر
قابل تفکيک به
دو دسته اعمال
منفي و اعمال
و رفتار منفي
ايرانيان است
که در دسته ي
نخست شاهد
کرداري هستيم
که همواره زشت
و تقبيح شده
است و به
عنوان اصول
اخلاقي منفي
مورد اشتراک
تمام جوامع
امروزي است و
صرفاً به سبب
اينکه يک يا
چند ايراني
مرتکب شدند
تحت عنوان خلقيات
منفي ايرانيان
ذکر کرديم و ميکنيم  و
البته در نظر
بوميان آن مردماني
که اين حوادث
در جامعه يشان
اتفاق افتاده
همان وجه و
مولفهِ مليت
در ذهنشان مي
نشيند تا اين
فکر که اين
اقدام خلاف در
هر فردي ممکن
است بروز کند
چنانچه شاهد
همان اعمال غير
اخلاقي در
همان جوامع
توسط بوميانشان
هستيم. اما در
مورد دسته ي
دوم  مي
توان باز دو
تقسيم بندي
نمود يکي آن
خلقياتي که
خاص ايرانيان
است و صرفاً
به اين دليل
که مکان و
بستر فرهنگي
اجتماعيشان
تغيير کرده با
شرايط زماني
مکاني جديد
منطبق نبوده و
حکم يک ضد
ارزش را پيدا
کرده که در  اين
سفر نامه مثال
و نمونه اش  چندان
ديده نشد و
تنها مثال نزديک
به اين قسم را
مي توانم مثال
ص 55 در توصيف
هتل محموديه  معرفي
کنم. اما قسم ديگر
از خلقيات منفي
ايرانيان که
مربوط به دسته
ي دوم است آن
خلقياتي  منفي
است که خاص ايراني
هاست و در
اکثرشاً ديده
ميشود و مي
توان گفت که
به سبب زمينه
و بستر مشترک
تربيتي و
اجتماعي
فرهنگي
درونشان ايجاد
شده  .

در
انتها به
عنوان راه حل
براي بر طرف
کردن اين خلقيات
منفي مي توانم
گويم که  در
مورد دسته ي
نخست تنها مي
توان از طريق
گزينش افراد  صحيح و
سالم  براي
دادن رواديد از
وقوع مجدد اين
قسم اتفاقات
جلوگيري کرد  اما در
مورد
دسته ي دوم
راه حلي که در
نظرم مي آيد  در
ابتدا شناخت اين
خلقيات خاص و
بعد شناسايي
عوامل ايجادکننديشان
و سعي و تاش در
جهت رفعشان که
مستلزم يک
برنامه ي سيستماتيک
قوي مي باشد.

اميد
است نتايج اين
پزوهش مورد
استفاده قرار
گيرد و مطالبش
مفيد واقع
گردد.