دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

خلقیات
منفی
ایرانیان در سفرنامه
اوایویه

فاطمه
حبیبی

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقیات منفی
ایرانیان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

مشخصات کتاب:
اوليويه (1370) .سفر
نامه ي اليويه:
تاريخ
اجتماعي
–اقتصادي
ايران در
دوران آغازين عصر
قاجاريه. ترجمه
:محمد طاهر
ميرزا. تصحيح
وحواشي:غلامرضا
ورهام. تهران: اطلاعات.
204 صفحه

مقدمه:

ساختار
هر جامعه‏اي
آميخته از
عناصر منفي ومثبت
است كه از حيث
ميزان از
جامعه‏اي به
جامعه‏ ديگر
متفاوت است.
سفرنامه‏هايي
كه متعلق به نويسندگان
موثق‏اند در
شناخت اين
خلقيات منابع
خوبي هستند.
در نظر نخست،
تصور
مي‏شود كه
سفرنامه‏نويس،
فقط براي ميهن
و هم‏ميهنان
خود سفرنامه
خويش را به
سوقات
مي‏آورد، در
حالي كه
استفاده از
سفرنامه، منحصر
به هموطنان
نويسنده
سياحت نامه
نيست مثلاً
اكثريت قريب
به اتفاق
سفرنامه‏هايي
كه سياحان
خارجي درباره
كشور ما
نوشته‏اند به
زبان فارسي
ترجمه شده
است. يعني
سفرنامه‏
پيامي متقابل
است هم
نويسنده
خارجي به
هموطنان خود
آ‏گاهي مي‏دهد
كه ايرانيان
چگونه قوم
ومردمي هستند
و هم وقتي
سفرنامه به
فارسي ترجمه
مي‏شود، ما
ايرانيان از
ديدگاه
ديگران نسبت
به خود آگاه
مي‏شويم و حسن
و عيب خود را
در آنچه در
آينه چهره نوشته
آنها
مي‏نگريم.

هم چنين
سفر نامه نويس
ها صرفا به
موضوعات و
مسائل عمده ي
سفرهاي خود
نمي‏پرازند
بلكه مطالب
جزئي را نيز
مورد توجه
قرار مي‏دهند
و اين نكته
اهميت خاصي
دارد. چون
ارتباط
فرهنگها
وتمدنها
منحصر به ارتباطات
سياسي و رسمي
بين آ‏نها
نيست بلكه فرد
فرد افراد
جامعه در
فرهنگ و تمدن
كشور خويش و دگرگوني
و بهبود چه
مثبت و چه
منفي
شريك‏اند. به
عبارت ديگر
افراد يك
اجتماع هستند
كه تمدن وفرهنگ
جامعه خويش را
پايه‏ريزي
مي‏كنند. فرهنگ
و تمدن يك قوم
به يك دو
مقوله منحصر
نيست. همه
دانشها،
شناختها،
آداب ورسوم،
عقايد و
انديشه‏ها را
در بر
مي‏گيرد. كه
متعلق به همگان
است. سفرنامه
نويس چون نه
فقط با خواص بلكه
با عوام هم در
تماس است لذا
با همه طبقات
اجتماع مبدأ و
مقصد سفر  خود
ارتباط دارد.

نخبگان
جوامع
مي‏توانند با
پرداخت به اين
عناصر و
آسيب‏شناسي
آنها راه
اصلاح را
پي‏گرفته و
جامعه را به
سمت رشد و
شكوفايي
هدايت كنند.
چرا كه هيچ
اقدامي بدون
پشتوانه
گذشته ريشه
تاريخي و
حمايت فرهنگي
استواري
نخواهد داشت و
اصولاً امكان
پذير نيست.به
همين دليل است
که مي گويند"
گذشته چراغ آينده  است"
از اين گفته
واضح‏تر
مشاهده عميق
سيسرون، فيلسوف
و حقوق‏دان
رومي است كه
وقوف به تاريخ
را شرط بلوغ
مي‏داند. به
زبان وي «جهل
به آنچه قبل از
تولد ما رخ
داده است به
منزله هميشه
كودك ماندن
است، زيرا
ارزش حيات
انساني جز از
راه اتصال آن
به زندگي
اجدادي كه در
تاريخ ثبت شده
است، حاصل
نمي‏شود» از
طرف ديگر،
بدون صورت‏برداري  درستي
از زمان حال،
نقاط قوت و
ضعف هرگز
شناخته
نمي‏شوند.

در اين
مقاله به
عناصر خلقيات
ايرانيان
مردمي آغازين
عصر قاجار
بنابر ديدگاه
اوليه در سفرنامه‏اش
پرداخته مي‏شود.
اين مقاله با
اين پرداخت
درصدد
پاسخ‏گويي به
اين پرسش
اساسي است. كه
چرا با وجود
دوران طلايي و
اوج ايرانيان
در طي قرون
چهارم تا يازدهم
چه شد
ايرانياني كه
خود
صادركننده
علم و دانش به
عرب بودند
افول كردند؟
چه شد كه ايران
در اوج ناگهان
فرود آمد؟ در
اين مقاله سعي
شده است با
توجه به نكات
استخراج شده از
مشاهدات و
شنيده‏هاي
اوليه در
جريان سفرخود
به ايران به
اين پرسش پاسخ
داده شود.

معرفي
کتاب

سفرنامه ي
مسيو اوليويه
يكي از ارزشمند
ترين متون
تاريخ ايران
در مقطع حساس
تغيير سلطنت
آقا محمد خان
قاجار به
فتحعلي شاه است
.اصل آن به
زبان فرانسه و
در 6جلد است

اين جهانگرد
که پيش از
حرکت به ايران
سفرنامه هاي
چند سياح
فرانسوي را که
قبل از او به
ايران سفر
کرده بودند
,مطالعه كرده
با شوق ديدار
کشور ما
درحدود سال 1175
يعني سال هاي
آغازين عصر
قاجار  عزم
سفر کرده و از
کشور هاي ديگر
نيز ديدار
کرده است

جلد سوم همين
اثر
مربوط به ايران
است كه به
وسيله محمد
طاهر ميرزا
پسر اسكندر
ميرزاي
وليعهد به
فارسي ترجمه
شده است .اهميت
اين سفرنامه
به حدي است كه
بلا فاصله پس
از باز گشت
اوليويه از
ايران و سفر
وي به نواحي شرقي(عثماني
و مصر )به زبان
آلماني هم
ترجمه شده است

مترجم کتاب
,آنگونه که
خود در آغاز ترجمه
ي خويش مذکور
داشته از جانب
نصر الدوله ,وزير
تجارت موظف به
ترجمه
يسفرنامه ي
اليويه مي شود
که قسمت مربوط
به ايران را
ترجمه کند

.
اوليويه
علاوه بر
عضويت در
هياءت مديره ي
(ديراكتور) فرانسه
وشركت در
مسائل سياسي
پزشك نيز بود
و شغل وي اين
امكان را
برايش فراهم
مي كرد كه
علاوه بر
محافل سياسي و
ديپلماسي
ايران به
راحتي
با مردم و
اشخاص معمولي
كشور تماس داشته
باشد .درد ها
ومحروميت ها
را بشناسد و
نابسامانيهاي
داخلي را
دريابد . اين
نوع آگاهيها براي
شخصي در
موقغيت وي
قابل توجه بود
زيرا اطلاع از
زندگاني مردم
همراه با
مشاهدات عيني
او از واقعيت
هايي سخن مي
گفت كه وي از
منابع   اطلاعاتي
رسمي به دست
نمي آورد .

تسلط و آگاهي
اوليويه به
امور پزشكي و
چگونگي
بيماريهاي
مختلف اين
امكان رابه وي
داده است تا
به خوبي روند
امراض و
ناخوشيهاي
گوناگون سرزمين
ايران را كه
اغلب نيز بومي
اين منطقه است
بررسي كند
واطلاعات
جامعي در
اختيار تاريخ
پزشكي كشور
قرار دهد

نوع آب ,شيوه
ي آبياري ,وضع
قنوات و چاهها,بهداشت
و سلامتي آبها
ووضع
يخچالهاي تهران
در اين سفر
مورد توجه
اوليويه قرار
گرفته است.

اوليويه
همچنين گياه
شناس ماهري بود
و از هر فرصت
براي آگاهي
بيشتر راجع به
گياهان مخصوص
نواحي ايران
استفاده مي
كرد و به جمع
آوري اطلاعات
نمونه ي
گياهان مي
پرداخت .اوصاف
وي از جاده ي
همدان و نيز
توقفش در
كوههاي الوند
دلالت بر
علاقه مندي وي
به اين رشته ي
تخصصي دارد.اين
دقت اوليويه
كمك شاياني به
اطلاعات مربوط
به تاريخ
طبيعي ايران و
به ويژه به
جغرافياي
تاريخي ايران
ميكند.

نكته ي جالب
ديگر اوصاف
پرندگان و ديگر
حيوانت ايران
است.از
يادداشتهاي
او چنين بر مي
آيد كه امروزه
ديگر نسل برخي
ازابن
حيوانات از
بين رفته است
.در حالي كه در  ايام
اقامت
اوليويه به
راحتي در اطراف
جاده هاي كشور
و كوهستانها
اين حيوانات
قابل رويت  بوده
است.

سفر اوليويه
به ايران سفري
رسمي بود ومسئوليت
وي ايجاب مي
كرد كه
تماسهاي
مستقيمي
باماموران
مملكتي مينند
حاكم –وزير-
كلانتر
داروغه
و....داشته باشد
.برقراري
ارتباط با
آنان همراه با
دقت اوليويه موجب
مي شد كه
اوليويه در
سفرنامه ي خود
به وظايف و
چارچوب
كارهاي هر يك
از ماموران
دولتي و مناصب
آنان آشنايي
كافي بيابد و
دريافت هاي
خود را در
سفرنامه
بگنجاند.يادداشتهاي
وي از لحاظ
آگاهي به شيوه
ي اداري براي
بررسي تاريخي
حايز اهميت
فراواني است.

اوليويه
همچنين
اطلاعات دست
اولي در مورد
وضعيت تهران
در سالهاي
اوليه ي
پايتختي خود
ميدهد اوصاف اوليويه
از آن سبب
حايز اهميت
است كه امروزه
ديگر از حصارها
–عمارات
دروازه ها ديگر
ابنيه اي كه
وي نام ميبرد
اثري بر جاي
نمانده است.

توضيحات
ديگر اوليويه
مربوط به وضعيت
جمعيت تهران
زيرا راجع به
آمار جمعيت
ايران در
اوايل حكومت
قاجار آگاهي
هاي بسيار كمي
در دسترس
است.است اين
امر ازنظر
محققان بسيار
اهميت دارد

سفرنامه ي
اوليويه در يك
مقدمه و ده
فصل
به شرح ذيل
نوشته شده است
:

1-
حركت به
سوي ايران

2-
از
كرمانشاهان
تا
كاروانسراي
شهر نو

3-
از همدان
تا تهران

4-
در باره ي
طبابت ايران

5-
در وصف
آقا محمد خان

6-
در وصف
كاشان قم
واصفهان

7-
رسم
امكنه ي ايران

8-
درياي
خزر

9-
شيوه ي
زندگاني
ايران

10-
اوضاع
اقتصادي و
تشكيلات لشكري

آنچه
د رسفرنامه ي
اوليويه از
خلقيات منفي ايرانيان
ذکر شده است
را مي توان  در دو
دسته قرار داد
. خلقيات
فرهنگي وخلقيات
سياسي
به عبارتي ديگر
علل عقب ماندگي
ايرانيان در
دو مقوله ي
فرهنگي وسياسي
آن هم در
محدوده ي دروني
جامعه ي ايران
در اين
سفرنامه قابل
بررسي است .

در اين
قسمت به علل
فرهنگي اشاره
ميشود

يکي
از اين خلقيات
خرافه پرستي
است که در ميان
ايرانيان آن
زمان رواج
داشت.خرافات
در بافت ديني
و غير ديني

"گاهي
نيز زود تر به
هنگام رحل بار
ها را مي بستيم
اماچون مي خوا
ستيم سوار
شويم کاروان
باشي مي گفت
که ساعت سعد
نيست و اگر
روانه شويم
کاروان را
خطري عظيم در
پيش است به
محض گفتن اين
کلمات تمام
اهل کاروان
بار ها را
گشوده و رحل
را به اقامت
مبدل ميکردند

بعد از يک
ساعت ديگر بار
ها را دو باره
بستيم که نا
گهان همان شخص
آمد ه و باز
امر به اقامت
کردزيرا نحوست
اختران باقي
است و صبر مي
بايد کرد .اين
بار ما را
تحمل و شکيب
از دست رفته
به بدرقه ي مکاري
آنچه غيظ و
غضب بر زبان
ما جاري کرد
گفتيم اما هيچ
سودي نبخشيد
"ص58

"روز
پانزدهم قرار
بود که شاه
وارد تهران
شود ومدتي بود
که در حوالي
فيروز کوه بوداما
چون ساعت سعد
نبود ،دو روز
ت‍‍اخير شد
.تمام
ايرانيان از
بزرگ و کوچک و
عالم وجاهل ،
هيچ کاري را
بدون اختيار
ساعت سعد و استشاره
وتصديق اهل
تنجيم نمي
کنند .شاه همه
وقت چند نفري
از اهل تنجيم
در خدمت
داردکه حرکات
و اعمال
شاهانه را به
اراده
يخودشان تقدم
و تا خير مي
کنند." ص91

"از اين
شارلاتانها و
علم فروشان نوع
ديگري در خارج
شهرها و خود
شهرها هستند
.که بناي کار
آنها بر عقايد
باطله ي عوام
الناس باشد
آنها
دراويش و ملا
نماها
هستند.آنها در
مداواي
روحاني خود
اجرت را پيش
از معالجه
گيرند در اين
باب آنچه خود
در تجريش
مشاهده کردم
ذکر مي کنم .

روزي که از
گشت مراجعت
کرده و به منزل
رسيديم چهار
ساعت به ظهر
مانده بود که
در بيرون از
سراي خود
درويشي در
روي سجاده به هيات
مخصوص نشسته
ديديم جمعي از
مردم وي را احاطه
کرده بودند
.اين درويش
پيري بود خوش
رو و صورت که
ريش دراز و
انبوهي داشت ،
قلمداني
بسيار بزرگ به
کمر بسته ، به
دست قلمي
گرفته و به
دست ديگر کاغذ
هاي نوشته ،
بهزنان تقسيم
مي کرد .لمحه
اي توقف کرديم
. چون از خانه
بيرون شديم ،
پرسيديم که
اين مرد در
ميان اين همه
زن چه مي کرد ،
گفتند به هر
يک از آنان قطعه
اي نوشته
ميداد که به
واسطه ي آن ،
بيماريهاي
آنان را علاج
کرده و از همه
ي نا خوشيها
در آينده
محفوظ شوند و
قيمت هر قطعه
از اين کاغذ
را شش پول مي
گيرد ." ص81

‎‎‏ًَُ
"درويش پس از
اتمام کارش به
خانه ي ما
درآمد و گفت
از راه بسياري
به جهت ملاقات
شما آمده ام و
شنيده ام که
شما از اطباي
حاذق
فرنگستان
هستيد . به نا
خوشي فتقي که
پانزده سال
است مرا اذيت
مي کند ، مبتلا
هستم
ومي خوا هم
مرا علاج کنيد
پاسخش داديم
که بسي عجب
دارم کسي که
به مراتب از
ما داناتر است
از ما استعلاج
مي کند . تو به
يک کلمه
معالجه ي
بيماران کني و
ما چندين کلمه
سخن گوييم و
غالب ايام شفا
ندهيم . او مي
گفت تمام
اينها به قدرت
غايي توجه او
و يا الطاف  محمد و
علي عليهم
السلام باشد

چون صحبت او
به پايان رسيد
دوات و قلمي
خواستيم تا ما
نيز از همان
جنس که در ويش
مرده را علاج
کردي ، علاج
کنيم .درويش
به فراست در
يافت و سعي به
ذکر موارد کرد
که حاصل معني
آن بود که حيوانات
و جانوران اتز
يک نوع غذا
پرورش گيرند .
علفها و
گياهان
فراوان باشد
که ساير
حيوانات را
بايد اما عسل
را ماده ديگر
است که نحل آن
تغذي مي کند
من ديگران را
به علفها و
گياهان غذا
دهم
وخود از شما بايد
گلي که غذاي
من در آن باشد
بگيرم."ص82

نويسنده اين
ويژگي را ناشي
از جهل و ناداني
ايرانيان مي داند
که زمينه ي سو
ءاستفاده را  براي عده
اي دقلباز
فراهم ميکند.

اوليويه در
قسمتي ديگر از
سفرنامه ي خود
به غرور و
تکبر در بين
ايرانيان
اشاره مي کند

"هر
چه مي
توانستيم از
احسان نيکي در
حق آنها
مضايقه
نداشتيم با وجود
اينها ،غالبا
از ما نا را ضي
بودند و کم بودند
که شاکر  و
خوشنود باشند
.چون دوايي به
مريضي تجويز
مي کرديم که
به خوردن آن
ميل نداشت ،يا
از شفاي علتي
مانند سقيم
الاعضا و
نابيناييوغيره
اظهار عجز مي
کرديم ، مي
ديديم که
بسيار غضبناک
شده ، سقط
گويان از منزل
بيرون مي
رفتند.گويا
گمان مي کردند
چون ما آمده و
در ميان آنها
منزل کرده ايم
، الزام سپرده
ايم که نه
تنها مجانا
وبا احسان به
علاج بيماران
بپردازيم
،بلکه تمامي
دوا و غذاي
آنها را نيز
بدهيم ،بدون
اينکه اظهار
شکري کنند "ص78

"به خصوص در
ممالک عثماني
چون ترکي مريض
شود ،قدر و
قيمتي بر
معالجات طبيب
نگذارند.چون
به زمان اصل
موعود اعتقاد
دارند و به تاخير
وتقدم معتقد
نباشند ، علاج
وعدم علاج را
يکسان دانند  پس
همواره بر
خلاف تعاليم در
پرستاري خود
اهمال و بي
موالاتي را
روا دارند.اما
ايرانيان به
اين پايه
ستمکار
نيستند .
دراين باب
بهتر از
عثمانيان
هستند و کمتر
به سرنوشت و
قضا وقدر
معتقد باشند
".ص78

در ميان
اطباي ايراني
چيزي به نام تبعيت
از قوانين
علوم پزشکي
وجود ندارد
.آنها اين علم
را مطلقا ظني  مي
دانستند که نمي
تواند
به طور قطع
حکم به
دردي بکند.
علي رغم وجود تاليفات
و تصنيفات
جالينوس و ابن
سينا و ورود موج
تجددو ترقي
خواهي در
ايران به
دنبال ظهور مدرنيته
ايرانيان صرف
نظر از هرگونه
خلاقيتي  به
دنبال تغيير
در بهبود
شرايط نبودند.آنها
در قبال
بيماران  خود
هيچ گونه
احساس
مسئوليتي
نداشتند و
آنچه مهم بود
نفع اقتصادي
بود به عبارت
ديگر ارزش کار
مفيد در ميان  آنها
جا نيفتاده
بود به گونه
اي که اگر فرد
از لحاظ
اقتصادي بي
نياز بود
دليلي براي
کار کردن نداشت
.

"تمامي علم
ودانش اطباي
ايران در اين
است که يقين
سببي که به
تصورات خود از
براي امراض
قرار داده اند
،نمايند و
معالجه به ضد
کنند مثلا اگر
در مريض گرمي
و حرارت جلدي
ببينند وتبي  در وي
مشاهده کنند
،مرض را سبب
برودت گيرند
.بالعکس اگر
در بيمار
احساس تبي
وحرارتي در
جلد کنند ،علت
را از حرارت
دانند.

در اکثر نا
خوشيهاي مزمن
،در تمام علت هاي
دماغي و قلبي
،چون رفتار بر
حسب اتفاق کنند
و ارز علم
تشريح بهره اي
ندارند ، لهذا
در علايم مرص
شبهه شوند
مداوا به خطا
کنند.ليگن چون
هميشه تعيين
علت و سبب مرض
به خطا و جهل
باشد حالت
آنها بسي
مانند آن  به
اطبايي که در
افسانه ها
گويند و چنين
وصف کنند که
در تاريکي
شخصي چوبي در
دست دارد  و بي تفاوت
به يمين ويسار
فرود آرد،اگر
به مريض رسد هلاکش
کند ،واگر به
مرض خورد
نجاتش دهد ."ص80

بنا
به گفته ي اوليويه
در سفرنامه اش
اطبا از دروغ
وتزويردر کار
خود باکي
نداشتند  و در
مواردي با تکيه
بر عقايد باطل
مردم
کار خود را پيش
مي بردند

"فن طبابت را
در بلوکات
ودهات ،اشخاصي
متصدي هستند
که همواره از
دهي به دهي
روند و گشت
زنند و هميشه
اجرت را پيش
از مداوا گيرند
.اگر چه در اين
فن علم
ومهارت
درستي ندارند
اما به لاف  و گزاف
چنان سخن را به
خاطر جمعي و
استادي گويند
که عوام را فريب
دهند و معتقد
خود سازند و
بعد اظهار ياس
کنند و هرگز
خطايي را به
خود نگيرند
."ص81

اوليويه
در بخشي از
سفرنامه ي خود
مشاهدات خود
را در يک
روستااين
گونه بيان ميکند

"در
صورت و هيات
با آنها فرقي
نداشتيم  ام زبا
ني حرف مي
زديم که مفهوم
آنها نبود و
کارهايي مي
کرديم که
نديده بودند  بر
زمين نمي
نشستيم و چون
غذا مي خور
ديم ، از کارد
و چنگال تعجب
مي کردند ، از
بسياري غذا که
در سر سفره مي
آورديم ،حيرت
مي کردند چرا
که تقليل وعدم
تکلف در غذا
بين آنها شايع
بود .بسيار مي
خنديدند وقتي
مشاهده مي
کردند که ما
شير و قند
داخل قهوه
کرده
وبا نان صرف
مي کرد.

اين اشخاص از
رفتاري که
داشتند ،احمق
به نظر
ميآمدند ،اما
احمق نبودند و
بر خلاف هوشيار
و زيرک بودند
.آنهايي که
جسارت صحبت کردن
با ما را
نداشتند ،مي
ديديم که با
هوش بودند و
با اطلاع به
قسمي که در
ميان زارعين
وجود چنين اشخا
صي خلا ف عادت
و عجب بود "ص84

اوليويه طي
مشاهدات خود
از اين روستا
به مقايسه ي
بين رو
ستاييان و
اهالي شهر در
فرنگستان و
ايران مي
پردازد.

"در
فرنگستان
تفاوت بسياري
ميان رو ستاييان
و اهالي شهر
وميان مردمان
متشخص و
ديگران باشد
.در ايران ما
اين تفاوت را
تکثير
نيافتيم .طبقه
ي فقراي شهرها
در هوش واطلاع
و رفتار بسيار
کم فرقي با
روستاييان
دارند.همچنان
در شهر تفاوت
چنداني ميان
اغنيا و فقرا
نباشد .
ميتوانم
بگويم همه را
يک نوع اطلاع
باشد .در
ايران
روستاييان
زيرکتر
،هوشيار تر،
بيکار تر
،مؤدب تر و
آگاه تر از
زارعين و
روستاييان
ارو پا هستند."

اوليويه
نخست علت اين
کمي اختلاف در
آگاهي و اخلاق
را از قصور
آلات تربيت و
نوع تعليم در
ايران مي
دانست.اما در
آخر اين گونه
يافت
که جنگهاي
متواتر و
انقلابات
داخلي
ايرانيان
همواره سبب
اضطراب و علت
اختلاف طبقات
است ،اغنيا در
تربيت تنزل
کرده و فقرا
در آگاهي ترقي
.چون در اين
انقلابات
اغنيا و رؤسا
را از تملق
زير دستان و
فقرا چاره اي
نبوده ،وفقرا
را مراوده و
نزديکي آنها
دست داده،سبب
ترقي آنها گرديده
است .

مقايسه ي
ديگر نويسنده
ميان زنان شهر
وروستاست .

"اين قياس و
تفاوت ميان
زنهاي شهري و
دهات به اين
طور نباشد . زنان
شهري ايران
بسيار هوشيار
و خوشگل و
ظريف ،و به
مراتب از شو
هران خود آگاه
تر هستند .اما زنان
روستايي که فن
طبابت ما
،آنان را به
مراوده مجبور
کرده بود ،به
نظرکمي بي
اطلاع و نادان
وبسيار معتقد
به عقايد
باطله پست تر
از شوهران
خوبش اند."ص 85

غيرت وتعصب
درميان
ايرانيان به
عنوان يک
ويژگي مطلوب
همواره وجود
داشت اما در
پاره اي مواقع
به طور مثال
در بين
روستاييان
شکل افراطي و
جاهلانه به
خود مي گرفت
.به گونه اي که
شخصيت حقيقي
زن رابه سمت
حقارت مي
کشاند و او را
از جامعه دور
مي کرد .

"چون مي
شنيدند که مي
گفتيم زنان در
انسانيت
معادل و نظير
ما بوده، به
همراه ما همه
جا با روي
گشاده آيند
واز خانه ي  خود گشاده
رو ي آيند
وروند ،وبا هر
مردي که
خواهند هم
صحبت شوند و
حجاب و نقابي
استعمال
نکنند ،بسيار
اين آيين را
بد وناپسند مي
شمردند. اينها
با زنان خود
به حقارت و بي
اعتنايي
رفتار کنند
اعم از اينکه
شيفته ي زنان
خود باشند يا
بي ميل . در هر
صورت غيرت و
رشک بي اندازه
درباره انها
به کار برند
."ص 85

با کمي شبهه
در رفتار زنان
از غضب ديوانه
شده و در سر هر
چيز بسيار
قليلي که بر
خلاف رضاي مرد
باشد زنان را
به ضربات
بيازارند وبه
قليل مشکلي
مطلقه سازند
.اگر امري از
بي عفتي ظاهر
شود ،برادران
ضعيفه را
اطلاع داده
وبه استعانت
آنها در هلاک
ضعيفه ميل
کنند .اين
تنها در دهات
نيست بلکه در
تمامي ايران و
مملکت عثماني
اين فقره مجري
است . ص 86

اوليويه در
فصل نهم
سفرنامه ي خود
ملت عثماني
وايراني را با
هم مقايسه مي
کند .اين
مقايسه از آن روست
که در آن ايام
ميان اين دو
مملکت نزاع ها
و برخورد هاي
مکرري اتفاق
افتاده وهنوز
به صلح وصفا
نرسيده بودند

"
اين دو ملت هر
دو مطيع قانون
يک مقصود
ومنقاد فرمان
يک شريعت
هستند ،اما
عجب انکه يکي
وحشي وتنبل
ونادان و
ديگري با
انسانيت و
عاقل و اگاه
است ."ص 151

"
ايرانيان در
آگاهي و صنايع
به پاي اروپاييان
نرسيده اند و
اين نيست مگر
از عادات انها
که امر به
دوري از اهل
ملل خارجه
کنند .اگر
مانند ترکان
عثماني با
فرنگستان همسايه
بودند و اگر
بازار ايران
به سهولت مي
توانست با
فرنگستان
مراوده کند و
اگر افراد ملت
ايران را
مانند ترکان
عثماني قديم
ممکن بودي به مملکت
اروپا سفر
کنند ،حال
مدتي بود که
ايران هم
مانند
فرنگستان شده
بود ."ص 152

اگر چه در
تعصب مذهبي
ايرانيان و عثمانيان
برابرند اما
ايرانيان را
لجاجت کمتر
است ،اما از
حيثي ديگر نيز
در تعصب بيشتر
است و در يک جا با
خارجي مذهب
غذا نخورند و
ظرفي که مسيحي
يا يهودي
ومجوس در ان
غذا بخورند
،در ان ظرف
طعام نکنند
،امااذن دخول
به مساجد خود
دهند . اگر کسي
اعتراض بر
مذهب انها
دارد گوش به
حرف وي داده و
آشفته نشوند
اما عثمانيان
بي درنگ قايل
را هلاک کنند
."ص 152

"در ايران
همچنانکه در
عثماني مرسوم
است کمتر
انقلاب و
آشوبي عمومي
به جهت برانداختن
رئيس و وزيري
و يا حبلس
کاروان
وغرامت شهري
اتفاق بيفتد
.ايرانيان از
حيث اخلاق و
طبيعت عقب تر
از عثمانيان
هستند اگر چه
ايرانيان در
اگاهي و ملايمت
طبع از اتراک
عثماني
بيشترند ."ص 152

" ايرانيان
از عثمانيان
پوشيده دل تر
،مکارتر ، خود
جاي کن تر و
مزاح گوي ترند
.در شکستن
پيمان ودروغ
اموخته تر
باشند . چون بر
تملق و
چاپلوسي عادت
کرده اند .در
صورتي که طمع
منفعتي داشته
باشند به هم
شضان خود
فروتني به
غايت نمايند ."
ص 153

" در مملکت
ايران تجملات
بيشتر از عثماني
است . اين
تجملات در
اثاثالبيت
وطعام کمتر
است . در البسه
و زينتهايي که
حمل ميکنند و
تعداد زنان و
بندگان و
اسبها و
چهارپايان
تجمل گرايند
."ص 155

"
لباس
عثمانيان به
جهت سنگيني و
گشادي و وسعت مانع
از حرکت آنها
مي شود و کم کم
شخص را به تنبلي
و بطالت وا مي
دارد . بر خلاف
آن البسه
ايرانيان سبب
جلدي و چابکي
مي شود . " ص 158

"
تنباکويي که
ايرانيان
استعمال مي کنند
همان است که
ما براي انفيه
استعمال مي کنيم
بسيار سخت تر
از تنباکوي
عثمانيان است
." ص 163

"
بسياري از
قهوه خانه ها
که امروزه در
اصفهان ديده
مي شود ، چيزي
غير از ساقه
ترياک و شربت
خشخاش و شربتي
که از برگ
شاهدانج مي سازند
به حاضرين نمي
دادند .خوردن
ترياک در تهران
بسيار شايع تر
از مملکت
عثماني است .

دسته دوم
علل، علل
اقتصادي‏اند
كه اوليويه در
سفرخود به
ايران
اين‏گونه شرح
مي‏دهد: ” در
ايران صنايع
مانند
فرنگستان
هنوز ترقي نكرده
است، به سبب
اينكه علوم در
ايران پس
مانده است.
اين معلوم است
كه علوم و
صنايع در همه
جا بايد دست
به دست داده و
با هم حركت نمايند.
عقب ماندگي
يكي، سبب
تاخير ديگري
مي‏شود. علوم
هيچ قدمي پيش
نگذارد، الا
اينكه صنايع
نيز قدمي
پيشتر آيد.“ ص 170

نويسنده
در بخش ديگر
ايرانيان و
عثمانيان را روبروي
هم قرار داده
و مي‏گويد: ” ايرانيان
به قدري عشق
به علوم و
صنايع دارند كه
اگر
توانستندي،
با ما مراوده
كرده، به
درجات عاليه
رسيدند. اما
عثمانيان
قبول آگاهي
نكند و دشمن
علم باشند. ص 171

اوليويه
در سفرنامه خط
چندين بار اين
جملات را
تكرار مي‏كند
كه ” اگر
ايرانيان
همسايه
فرنگستان
بودند، حالا مدتي
بود كه نهايت
ترقي و آگاهي
را يافته بودند“
ص 171

اوليويه
پس از صحبت در
صنايع و حرف
ايرانيان به
سبب اينكه
ايرانيان تا
چه حد و پايه
در عمل و كار
كردن صبور و
متحمل هستند.
شمه‏اي در
زراعت آنها، به
عبارت ديگر در
طريق آبياري و
تحصيل آب به جهت
زراعت و اجراي
قنوات سخن
مي‏گويد.

”
اهالي قديم
ايران به
واسطه‏ي
كاريزها، آب را
به مواضعي كه
مرتفع بود و
آب به آنها
نمي‏رسيد،
مي‏رساندند.
لهذا هيچ محلي
در ايران لم
يزرع نبود.
اما انقلابات
داخلي كه از
استيلاي افاغنه
به بعد در
ايران حادث
شد، سبب كم
شدن نفوس و
خرابي املاك و
بريده شدن
مجاريهاي
قنوات و بندها
و نهرها
گرديد. به
گونه‏اي كه امروزه
به قدر ربع
آنچه در ايام
سالفه در ايران
زراعت مي‏شد،
نيست“ ص 176

اوليويه
تجارت را در
ايران چنانكه
در زمان سلاطين
صفويه بود
نمي‏بيند و
توضيح مي‏دهد:

” همه
مي‏دانند در
زمان سلطنت
شاه عباس اول
و سلاطين ديگر
بعد از او،
تجارت به چه
پايه‏اي از
ترقي رسيده بود.
ارامنه و هنود
و يهود در
اصفهان و
شهرهاي ايران
توطن كرده، از
جميع مملكت
هندوستان و جزاير
اطراف، کالاي
خارجي به
ايران حمل
كرده و ياازايران
به ممالك
عثماني و
فرنگستان نقل
كرده‏اند."ص175

امروزه
ديگر کالاي
هندوستان كه
در سابق به ممالك
عثماني
مي‏رفت، از
طريق ايران
عبور نمي‏كند.
از مملكت
ايران امتعه ي
بسيار كمي به
مملكت عثماني
حمل ميِ‏گردد
كه در حقيقت
مثل هيچ است.
يهود و هنود
بالكل از ايران
رفته و تعداد
كمي از ارامنه
باقي
مانده‏اند كه
آنها نيز به
بلاي فقر
گرفتار
شده‏اند. اهالي
فرنگستان نيز
به تدريج
مراوده خود را
از اين مملكت
بريده‏اند.
تنها روسيه با
ايران مراوده
دارد كه آن هم
از سوءظن آقا
محمدشاه
مي‏خواهد قطع
شود.“ ص 176

اوليويه
دليل را در
عدم حسن تدبير
و بي‏كفايتي
شاهان،
مي‏داند و
مي‏گويد:

” اگر
عقل و كفايت
شاه عباس اول
به خلاف مي‏رسيد
اكنون ايران
مركز تجارت تمام
روي زمين با
هندوستان بود
و دولت انگليس
هرگز صاحب اين
اقتدار در
هندوستان
نمي‏شد.“ ص 176

دسته‏بندي
آخر از علل
شامل علل
سياسي است كه
به ساختار
حكومت و منش
حاكمان اشاره
دارد جو جامعه
سياسي ايران
در آن زمان بر
محور ناداني و
نفاق و تباهي
اخلاق بزرگان
ايران مي‏گذشت.

اوليويه
در بافت سياسي
كشور فرهنگ
رشوه را بيش
از خلقيات
ديگر مورد
تأكيد قرار
مي‏دهد به گونه‏اي  كه
اغلب معمول
است كه چون
بزرگي مطلبي
اظهار و
خواهشمند
انجام امري
شود بايد
تعارفي و هديه
دهد.

«باري
هنگامي كه
حاكم نوشته‏
رسمي ما را
نپذيرفت،
درحضور مسيوكارامان
به يكي از
كدخدايان
منزلش چنين
خطاب كرده بود
كه خانه‏اي كه
وسيع و سزاوار
باشد، فوري از
براي ما بيابد
و به صاحب
منصبي نيز امر
كرد. كه جميع
مايحتاج ما و
نياز اسب‏هاي
ما را بدهد.
بعد رو به
مسيوكارامان
كرده و گفته
بود: اين
اشخاص كه از
جانب دولت خود
براي امور
مقاوله و محصه
مأمور
شده‏اند،
قطعاً چيزهاي
نفيس از مملكت
خود براي هديه
همراه دارند».  ص 61

"مسيوكارامان
برحسب سفارش
ما از پيش،
چنين جواب
داد: گمان
نمي‏كنم كه
اكنون از
نفايس به عنوان
هديه همراه
ايشان باشد.
حاكم
متعصبانه چنين
سؤال
كرد: كه اين
چه طور و اين
چه حرفي است
مگر در ممالك
فرانسه الماس
وساعت و جواهر
و مرواريد
وجود ندارد؟"
ص61

لردكروزن
وزير مختار
انگليس نيزدر
بيان اين خصلت
ايرانيان
گفته است كه: "اميركبير
را فرهنگ رشوه
كشت و تا
زمانيكه اين فرهنگ
در بين
ايرانيان
باشد آنها به
هيچ‏گونه
پيشرفتي
نخواهند رسيد."

نويسنده
عدم درايت و
واقع‏بيني در
بين شاهان ايراني
را نيز گوشزد
مي‏كند

«حاكم
به حقارت
نگريسته و
گفت: روس جرأت
و جسارت اين
امر را نخواهد
داشت و قدم به
خاك ايران نتواند
گذاشت، زيرا
فراموش نكرده
كه در عهد نادرشاه،
آنان كه از
اين طايفه به
ايران حمله آوردند،
تمام هلاك شده
و احدي به
سلامت جان
نبردند.

پرسيدم
كه آيا روس
اكنون به
دربند نيامده
است؟ حاكم صدا
را پست كرده،
به آهنگي
اقرار كرد كه
آري همانجا را
سفر كرده‏اند.
با وجود اين
اقرار، باز هم
شروع به
مدايح
پادشاه خود
كرد.» ص 74

بي‏رحمي
و سياست‏هاي ظالمانه
در  سيستم
سياسي کشور
بسيار معمول
بوده اما
غالباً در حق
كساني اجرا
ميشده كه شأن
و مرتبه‏اي
داشته اند
ليكن آقامحمد
شاه در حق خدام
خود چون غضب
كند،
سياست‏هاي
ظالمانه و
رفتاري سخت
نمايد مثلاً
امر به
گشودن و شكافتن
شكم و بيرون
آوردن معده

«در
ميان
اسبابهايي كه
از مشهد تحصيل
كرده بودند،
صورت «شاهرخ
شاه » بود كه
يكي از نقاشان
فرنگي از
قراري كه
مي‏گفتند
بسيار شبيه و
خوب كشيده بود
چون شاه
واردشد و
بارگشاده
گرديد شيشه
صورت شكسته و
مختصر عيبي هم
به خود صورت
رسيده بود به
محض ديدن شاه
به غضب رفته.
پيش از آنكه
حرفي ازآ‏ن بيچاره
بشنود، يا
عذري بپذيرد
امر كرد تا
چشمهاي وي را
كندند و تمام
مايملك وي را
ضبط كردند و
از تهران
بيرون
فرستادند» ص92

اوليويه
در وصف شاه
ايران
آقامحمدشاه
مي‏گويد:

«آقامحمدشاه،
آدمي كه در
ايام شباب خطي
و لذتي غير از
لجاجت و ضديت
نداشت، در سن
كمال جز القاي
وحشت و هراس
در قلوب خدام
خويش از چيزي
لذت نبرد.
چنين كسي كه
از عشق ومحبت
بهر‏ه‏اي
نداشت و چنين
كسي كه هرگز
دلش به دوستي
كسي نتپيده بود
چون به رتبه
سلطنت رسيد
باعث اختلاس
خوش بختي از
رعاياي خود شد
و به عيش و
عشرت ديگران
حسد برد. او به
اسم شريعت منع
كرد و قتل را
پاداش نهاد».
ص93

«آقامحمد
شاه به تفليس
هجوم برد و
تصرف كرد و به
قتل وغضب
فرمان داد. از
پيران
و مريضان،
آنچه به جاي
مانده بود
كشتند و آنچه
جوان از زن  و مرد
يافتند به
اسيري گرفتند
و جمعي از
طايفه روسي كه
در ميان اسرا
بودند. با وجود
اينكه به
اسلحه داشتند
و نه نيت آنها
خصومت با دولت
ايران بود، با
كمال بي‏رحمي
و وحشيگري، آن
بيچارگان را
كشتند.» ص 93

در
قسمت ديگر
اوليويه به
عدم شايسته
سالاري حاكم
برنظام
حكومتي ايران
مي‏پردازد.

«هر
قدر بيشتر
درايران توقف
كرديم و هرچند
زيادتر مطلع
شديم بر تعجب
و حيرت ما مي‏افزوده
شخصي مانند
آ‏قامحمد شاه
در سن دوازده
و سيزده سالگي
مقطوع‏العضو
شده و تا سن
چهل سالگي در
شرارت محجوس
بوده است و
فقط پسر يك نفر
حاكم بلوك
ولايتي و بدون
شجاعت و قوه
جسماني و بدون
فضيلت و
نيروي
روحاني است
با وجود
شكست‏هاي
متوالي و
مغلوبيت وي از
دشمنان و عدم
علم سپاه كشي
اين سؤال را
مطرح كسي را
به تاج و تخت
رسانيد؟» ص 96

نتيجه‏گيري

آنچه
در پاسخ به
پرسش اساسي
مقاله از
سفرنامه اوليويه
به دست آمد را
مي‏توان در سه
دسته علل افول
ايرانيان از
دوران طلايي
تمدن خويش خلاصه
كرد.

1-
علل
فرهنگي

2-
علل
اقتصادي

3-
علل
سياسي

1-علل
فرهنگي

-خرافه پرستي

-غرور وتکبر

-دروغ و
تزوير

-غيرت وتعصب
نا بجا

-انعطاف نا
پذيري و عدم
اصلاح رويه در
پيش گرفته

-رواج فساد
در جامعه

2    -علل
اقتصادي

با
توجه به متن
سفرنامه
دلايل
اقتصادي شامل
موارد زير مي‏شوند

-رشد
ناهماهنگ
علوم و صنايع

-عدم
ارتباط و
مراوده‏ي
لازم با جوامع
صاحب علم.
نويسنده در
اين زمينه با
اشاره به عشق
و اشتياق
ايرانيان به
علم، فقدان
ارتباط لازم
با فرهنگ را
عامل رشد كند
علمي ايران
مي‏داند.

-بي‏‏كفايتي
و بي‏تدبيري
شاهان در اداره
نظام اقتصادي
كشور

3-علل
سياسي

در اين
دسته‏بندي
علل مرتبط با
ساختار حكومتي
مورد توجه
قرارگرفته
است و دلايل
انحطاط سياسي
در دسته‏بندي
زير بيان
مي‏شوندبا
توجه به متن
سفرنامه
دلايل
اقتصادي شامل
موارد زير مي‏شوند

-
رسوخ
فرهنگ تعارف و
رشوه در
دستگاه سياسي
كشور

-
عدم
درايت و
واقع‏بيني
شاهان

-
پيش
گرفتن
سياست‏هاي
ظالمانه و
وحشيانه توسط
سردمداران
سياست كشور

-
قدرت
مطلق و
نامحدود شاه
به عبارت ديگر
استبداد و خود
كامگي حاكم بر
نظام سياسي
كشور

-
فقدان
اشرافيت به
عنوان
پايه‏هاي
قدرت در تمايز
و هماهنگي با
شاه و مانع در
جهت خود  كامگي
و قدرت سياسي
متمركز

-
فقدان
آموزش و پرورش
سياسي براي
وليعهد به گونه‏اي
كه وليعهدان
اكثر اوقات تا
قبل از ورود به
سلطنت در
حرمسرا در
كنار زنان و
خواجگان بزرگ
مي‏شدند.

نتيجه
گيري

با
بررسي صعودها
و سقوط‏ها در
تمدن اسلامي
در چهار عرصه
مدل تمدني
يعني «ماوراء
طبيعت،
طبيعت، نفس و
انسانهاي
جوامع ديگر به
خوبي مشخص مي
شود
كه دولت نبوي
از آنها كه در
پي تحقق اسلام
حقيقي بوده در
هرچهار عرصه
مدل تمدني
ارتباط
منظم و منطقي
برقرار كرد و
آنها را پيش
برد محورهاي
تمدني منظم بر
قالب يك مربع
قرار مي‏گيرد

اما در
مقاطعي از
تاريخ ايران
مانند همين
دوره بررسي شده
در مقاله
محورهاي
تمدني صعود
اعتدالي و منظم
ندارند و
جامعه اسلامي
ازطبيعت و
انسانهاي
جوامع ديگر
غافل مي‏شود و
در اين عرصه
جامعه از نظر
زمينه‏هاي
علم و معرفت
در سطح خوبي
است در حاليكه
در زمينه فن و
تكنيك از رشته
كافي
برخوردار
نيست و بدين
صورت مدل
تمدني به صورت
عمومي تك محور
مي‏شود.

اين
مطالبي است كه
تمدن غرب در
جهت عكس، تمدن
خود را براساس
شناخت طبيعت و
انسانهاي
جوامع ديگر
قرار مي‏دهد.
لذا تمدن غرب
به صورت افقي تك
محور شده است.

نقد
ديدگاه
نويسنده

نويسنده
كتاب كه بيشتر
قضاوتهاي خود
منصفانه به
خلقيات منفي
ايرانيان
نگاه كرده است
و مبناي نگاه
خود را در
موادري نظام
ارزشي مبتني
بر توسعه و در
موارد ديگر
قياسي با
مملكت خود قرار
داده است.

من
با بررسي‏اي
كه در علل
عقب‏ماندگي
ايرانيان
داشتم بيشتر
علل ذكر شده در
اين سفرنامه
را مكرر
مشاهده كردم و
اين علل به
عنوان علل
برخاسته از
جامعه ايراني
ايراد خاصي
ندارند.

پاره‏اي
از اين علل در
عقب ماندگي
هويت فعلي ايرانيان
هنوز دخيلند.
به طور مثال:
فرهنگ رشوه و
تعارف در نظام
اداري كشور،
رسوخ پاره‏اي
خرافات در
اقشار
گوناگون جامعه،
عدم تعادل در
رشد علوم و
صنايع.

منابع
ديگر

1-طباطبايي،
جواد (1380)، تأملي
درباره ايران.
تهران: مؤسسه
نگاه معاصر

2-رجايي،
فرهنگ (1382)، مشكل
هويت
ايرانيان
امروز،
تهران: ني

3-دانش
پژوه، منوچهر
(1380)، سفرنامه…تا
پخته شود خامي،
تهران: ثالث