working paper- mohsen jafari'

د= انشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

سرزمين توالت هاي تميز

نگاهی به کتاب عطر سنبل، عطر کاج، نوشته ف= 740;روزه جزایری دوما

محسن جعفري مقدم<= /strong>

Mohsen.jaafari@gmail.com<= /strong>

ك= ارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: خلقیات منفی = 575;یرانیان در سفرنامه ه= 575;

ز= ير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

د= ی 1386

مشخصا= ;ت کتاب: ج= 586;ايري دوما، فيروز= 07; (1384) .عطر سنبلš= 8; عطر کاج. ترجمه محمد سليمان= 10; نيا. تهران: نش&= #1585; قصه. 192ص

مقدمه

    خلق و خو از عناصر اساسي تشکيل = 583;هنده هويت و سازند= 607; بخشي از فرهن= 711; جوامع و مردم= 575;ن است. تأثير اين خلق و خو و مؤلفه هاي فرهنگي همرا= 07; آن در زندگي فردي و اجتماعي انسان ها و همچنين اثر سياست، اجتماع و اقتصاد بر روند تکوين اخلاق اجتماعي انکار ناپذي= 85; است. اما بحث مهم ارزش گذاري و صحبت از اخلاق منف= 610; يا مثبت است. طبيعتا چنين تفکيکي بايستي با کم= 705; گرفتن از شاخ= 589; يا شاخص هايي صورت گيرد که به نوبه خود مي تواند دين و ديگر نظام هاي ارزشي، علم، عقلاني= 78; و يا شاخص هاي ديگري باشد. ا&#= 1605;ا آنچه محرز به نظر مي رسد اخلاق اجتماعي مثب= 78; و منفي نيز مانند بسيار= 10; از دوگانه ها= 610; ديگر در براب= 585; يکديگر است ک= 607; معنا مي يابن= 583; و تفسير مي شوند. البته نسبي کردن بي= 588; از حد اين قضيه نيز کار درستي به نظر نمي رسد. چنان&#= 1705;ه در اينجا نيز شاخصه ما مواردي مواردي چون ا= 585;زش هاي انساني، علم، مدرنيت= 07; و تطابق با توسعه است. اين مسئله در دنياي امروز هم از جهت عقب ماندگي ايرا= 06; و تآثير احتمالي چني= 06; مؤلفه هاي فرهنگي اجتماعي در آ= 606; و از جهت تقاب&#= 1604; فرهنگي ايرا= 06; و امريکا و در سطح کلان آن غ&#= 1585;ب و خاورميانه = 608; تصويري که از هر کدام به ديگري ارائه مي شود حائز اهميت است. دغدغه اصلي م= 606; در اين مقاله بررسي صفات اخلاقي مطرح شده در اين کتاب و رويکر= 583; نويسنده آن نسبت به فرهن= 711; و جامعه ايراني است ت= 575; در پايان بتوان تصوير= 10; روشن از هويت ايراني و تآثير آن در عقب ماندگي جامعه مان ارائه داد.

معرفي کتاب

    عطر سنبل، عطر کا= 580; در اصل ترجمه کتاب= = Funny in farsi(خنده دار به فارسي) است که توانسته جزو پرفروش هاي کتاب آمريکا در دو سال گذشته باشد و جوايز متعددي را کس= 576; کند، از جمله يکي از سه کانديداي نهايي جايزة تربر (معتبرترين جايزة کتاب هاي طنž= 6; آمريکا) و کانديداي جايزة<= strong>= pen آمري&= #1705;ا در بخش= آثار خلاقه غيرتخيلي در سال 2005. در ايرا= 06; هم اين کتاب تا امروز به چاپ ي&= #1575;زدهم رسيده<= strong> است. در آمريکا خيلي از معلم هاي درس زبان انگ= 604;يسي، کتاب را به عنوان تکليف به= بچه ه&#= 1575;، براي خواندن توصيه کرده اند.(همشهري ج&#= 1608;ان75، به نقل از سايت کتاب نيوز)

    همانطور كه نويسنده م= 610; گويد ، «عطر سنبل ، عطر كاج» خاطرات و سرگذشت اوست = 603;ه آن را تجربه و حس كرده است. او سعي مي كند در اثر خود همراه با ارايه طنزهاي ظريف ،ضمن بيان سرگذشت خود د= 585; غربت ، آن را براي مخاطب ش= 610;رين و خواندني كند. در يادداشت نويسنده بر ت= 585;جمه‌ فارسي آمده است: «وقتي خردسال بودم= 48; پدرم آن قدر از ماجراهاي دوران كودكيR= 04;اش در اهواز و شوشتر برايم تعريف مي‌كر= 83; كه حس مي‌كرد= 605; آن دوران را همراه او گذرانده‌ام. زماني كه خود= 605; صاحب فرزنداني شدم، خواستم = 570;نها ماجراهاي من را بدانند. به همين دليل بو= 583; كه اين كتاب را نوشتم.»(ص7) <= /o:p>

    فيروزه جزايري متول= 83; 1965 و دانش آموخته تاري= 82; هنر دانشگاه = 576;رکلي است كه در هفت سالگي به دلي= 604; شغل پدر به ام&#= 1585;يکا مهاجرت کرده = 608; از اين رو بيشتر عمرش ر= 575; خارج از ايرا= 606; گذرانده؛ ام= 75; مي‌گويد ايران هنوز د= 585; رگهاي من جار= 610; است. فرهنگ و آداب و سنني كه به واسطه خويشان و فاميلي بزرگ به او منتقل شده است كه روي هم اصالت ايراني را به نمايش مي‌گذ= 75;رد: «بدون خويشانم من ي= 603; رشته نخ هستم= 548; با همديگر، ي= 603; فرش ايراني رنگارنگ و پرنقش و نگار مي‌سازيم.»(ص103= )

بحث اصلي

از آنجا که ما در اين کتاب به دنبال خلقيا= 78; منفي ايرانيان هستيم، بحث ها و انتقادهاي مطرح شده در کتاب پيرامو= 06; خلقيات ايراني ها را مي توان در دو بخش بررسي کرد. بخشي از آن ها متوجه فرهنگ و جامع= 607; ايراني است و بخش اعظم ديگ= 585; در ارتباط با پدر، مادر و بقيه فاميل ک= 607; بخش اول مستقيما به خلقيات جامع= 07; ايراني برمي گردد و بخش دوم غير مستقيم به اي= 606; مسئله اشاره مي کند.

الف) نقد فرهنگ و جامعه ايران= 10;:

تلاش برا¡= 0; يافتن شوهر:

    «هر رسمي ک= 07; به يافتن شوه= 585; مربوط شود به سرعت و سهولت در فرهنگ ما جا مي افتد.= » (ص155)

اهميت دادن به بيني:=

    «در فرهنگ ايراني، بين= 10; يک زن بسيار مهم تر از يک ابزار تنفسي است. سرنوشت اوست...هيچ مقداري از جذابيت، استعداد و هو= 588; نمي تواند دماغ نازيبا را براي يک دختر جبران کند، بي برو برگرد بايد تصحيح شود.» (ص165)
اهميت غذ= 5; در فرهنگ ايراني:

    «... عمو علي نخستين فرد فاميل بود که با يک غير اير&#= 1575;ني ازدواج کرده بود. وقتي در امريکا رزيد= 06;ت پزشکي بود با ليندا- يک پرستار بلون= 83; – آشنا شده بود. در آغاز نگراني هاي زيادي راجع ب= 607; انتخاب او وج= 608;د داشت. هيچ يک از ما ليندا را نديده بوديم، اما بديهي بود که او نمي تواند غذاي ايراني بپزد. چه بر سر عمو علي مي آمد؟ آيا يک مرد ايراني م= 610; تواند بدون پلو با گوشت بره زنده بماند؟» (ص149 و ص150)

ب) نقد خانواده = 608; خويشاوندان:

تآکيد بر خنگي و نمايش حقارت :

    «... هنوز تمام بچ= 607; ها به ما خيره بودند، نه تنها با مادر= 605; آمده بودم مدرسه، نه تنها نمي توانستيم به زبان آن ها حرف بزنيم، بلکه به وضوح خنگ بوديم. به خصوص از دست مادر عصباني بودم، ... تصميم گرفتم از فرد= 575; او توي خانه بماند.» (ص11)

    «يک= 10; از آن ها پرسيد: اين ديگر چه اسمي است؟ و من محکوم بودم براي باقي عمرم، بارها = 608; بارها به اين پرسش جواب بدهم.» (ص26)

شکست ها ر= 75; به گردن شانس و ديگران انداختن:

    «با= 86;ي ضعيفش( اشاره به پدر) را به گردن همه چيز &#= 1575;نداخت، از نورپرداز= 10; استوديو گرفته تا رانندگي طولاني.» (ص21)

    «به زودي دستگير= 05; شد که با ساعتي يک دلار، اين کا= 585; مرا به جايي نمي رساند. بعضي از دوستانم که خوش شانس تر بودند، براي خانواده هاي= 10; بچه داري مي کردند که باقيمانده ي تا ساعت بعدي را هم حساب مي کردند يا مثل= 575; دو دلار اضاف= 607; مي دادند.»<= em> (ص122)
افراط و تفريط و عدم تعادل :

    «با کمال تآسف، پدر به کلي صحبت درباره = 610; افتخارهاي آموزش شنايش را متوقف کرد. مي دانست هيچ داستان چشمگيري نمي تواند بر شکس= 578; بزرگ، يعني من، سرپوش بگذارد. دست آخر به جهانيان – يع= 606;ي به عمه ها و عموها و بچه هاشان – اعلا= 605; کرد بعضي آدم ها قادر به يادگيري شنا = 606;يستند. ونتيجه گرفت: فيروزه يکي ا= 586; آن هاست.» (ص77)

تحت تآثيž= 5; قرار گرفتن و مرعوب شدن در برابر هر چيز کوچکي :

    «از ناتز بري فار= 605; تا مارين ورلد، از جشنواره خرم= 75; تا جشنواره سير، همه را سياحت کرديم. در طول مسير بستني سير، کيک خرما، دس= 585; گيلاس و خوراکي هاي د= 610;گر را مي چشيديم که اسمشان را به ياد نداريم، اگر چه دل درد بعدش را هنوز فراموش نکرد= 07; ايم.» (ص23)

    «بر= 75;ي ما تازه واردها نه فق= 591; جاذبه هاي مه= 605; بلکه چيز هاي جزئي هم ديدن= 610; بود – فروشندگان خوش برخورد، توالت هاي تميز وعلائم راهنمايي واضح. وقتي از تماشاي جاکل= 10;دي ها توي فروشگاه هدايا لذت مي برديم، معلو= 05; بود از هر چيز ديگري هم خوشمان مي آيد.» (ص23)

فرصت طلب¡= 0; :

    «او(= 662;در)، همچنان نفس بريده، گفت فکر کرده مرا دزديده اند. رمز موفقيت د= 585; استفاده از فرصت هاست، و فهميدم که الان وقتش است. پرسيدم: مي شود برويم اسباب بازي ف= 585;وشي؟ جواب داد: تو جون بخواه.» (ص28)

خساست :=

    «پدر، که بيزاريش از خريد معروف است، عقيده د= 575;رد هر چيز که قيمتش بيش از آن باشد که در سال 1946 در اهواž= 6; بود گران است.» (ص50)

خرافاتي بودن و تضاد در رفتارها :

    «در مهمترين بخش مراسم، مادر قرآن را مي گرفت بالا= 610; چارچوب در و يکي يکي از زيرش رد مي شديم.با اين کار خيال پدر= 608; مادر راحت مي شد که سفري امن و بدون جريمه رانندگي خواهيم داشت. من هميشه از توسل به مذهب در رابطه با لاس وگاس معذ= 576; مي شدم. مطمئنم پيامبر هرگز چنين جايي را تأييد نمي کرد.» (ص56)

عدم مراعات حقوق ديگران :

    «توي فاميل ما مدت اقامت با واحد فصل شمرده مي شد.ک&#= 1587;ي به خودش زحمت نمي داد نصف کره زمين را ط&#= 1610; کند تا فقط ماه دسامبر ر= 575; بماند. ... مهم نبود که خانه براي خودمان هم به زحمت جا داشت. شعار پد&#= 1585; اين بود: «جا به دله. «شعار دلپذيري به نظر مي رسيد، ولي ترجمه مي شد به صف طولاني= جلوي دستشويي و لباس هاي شستني بيشتر براي مادر.» (ص30 و ص31)

شناخت و امتحان فضاهاي جديد با غذا :

    «بعضي ها سرزمين بيگانه را از طريق موزه ها ومناظر تاريخي مي شناسند، اما براي فاميل م= 606; آمريکا بايد با پرزهاي زبان امتحان مي شد.» (ص32)

تنبلي :=

    «کس&#= 1610; که بيش از همه از هجوم ما به غذاهاي فوري = 582;وشحال شد مادر بود، که دور از مواد اوليه ايراني و زهرا، علاقه اي به آشپزي در آمريکا نداشت.» (ص32)=

دروغگويي= ; :

    «هميشه داستان هاي جذابش را با اين جمله تما= 605; مي کرد. " بايد خودتان آنجا بوديد. " همگي خوشحال بودي= 05; که آنجا نبوديم.» (ص75)

    «...(پدر) ادامه داد: "ولي يک چيز حيف شد.» <= em>در جواب داد زدم: «چي؟» <= em>نبايد همه پرچم ها را مي انداختم. مطمئنم به ان= 583;ازه همه کلاستان جمع کرده بودم. جواب دادم: « اشکالي ندارد. اگر بخ&#= 1608;اهي مي توانيم برگرديم.» (ص115)=

شايعه و غيبت :

    «بعد آخرين اخبار فاميل رد و بدل مي شود. معمولا شايعاتي درباره اينک= 07; کي قراراست ب= 575; کي عروسي کند.» (ص80)

رفتارهاي ديکتاتورمآ= 6;انه :

    «بعد از اينکه پدر براي تمام موارد رآي گيري تصميم گرفت، اعمال دموکراسي مي کند و براي محکم کاري کم= 610; چاشني ديکتاتوري ه= 05; اضافه مي کند: براي مادر تعيين مي کند که چه رآيي بدهد.» (ص119)
عدم تعهد = 08; مسئوليت پذيري بدون تجربه :

    «مدتي بعد خانواده ديگري از من خواست براي د= 607; روز از گربه هاي خانگي شا= 606; مواظبت کنم. به جز ماهي قرمزي که هر س&#= 1575;ل براي عيد مي خريديم من هيچوقت حيوا= 06; خانگي نداشت= 05;. ولي کار را پذيرفتم.» (ص126)
نپذيرفتن اشتباهات و عدم عذرخواه= 10; :

    « ... پدر جواب داد: « چيزها را که نگه مي دارد. <= /em>» قابليتي که براي عذرخواهي نکردن از اشتباهات فاحش دارد، د= 585; موقعيت ديگر= 10; مي توانست خدمت مناسبي به او کند. شايد در سياست.» (ص190)

نتيجه و تحليل نهاي= 610;

    بايد گفت آنچه در اين کتاب آمد= 607; بيش از آنکه ا&#= 1586; سر حقارت يا در جهت توهين به فرهنگ و جامعه ايران= 10; باشد توصيف تقابل هاي فرهنگي و موقعيت هاي پيش آمده مرتبط با آن است. واقع بيني نويسند= 07; که با چاشني ط&#= 1606;ز نيز همراه شد= 607; ستودني است. به عبارت ديگ= 585; بسياري از موقعيت ها و وقايع پيش آمده تا حد زي&#= 1575;دي طبيعي است و انتقادات مطرح شده تنه= 575; در ارتباط با ايراني ها نيست و امريکايي ها = 608; حتي فرانسوي ها را نيز در بر مي گيرد. اما اين توصي= 601; انتقادي تحت تأثير شناخت ناقص نويسند= 07; از فرهنگ ايراني تصويري منفي در ذهن خوانن= 583;ه به جاي مي گذارد. بخش اعظم کتاب گزارش و نقد ر&#= 1608;حيات و اخلاقيات پدر و مادر است و ظاهرا نويسنده به دليل آنکه سا= 604; هاي کمي را در ايران بوده دچار شناختي سطحي در برخي موارد است و داده هايش را از پدر و مادر و فاميل مي گي&#= 1585;د. يعني به نوعي آنان نمايندگان سنت و فرهنگ ايراني واقع مي شود. پس شايد بتوان برخي از توصي= 601;ات را شخصي تر تلقي کرده و کمتر به جامع= 607; نسبت داد.

    چنانکه گفتم بسياري از موقعيت ها طبيعي بوده (ه&#= 1585; چند قابل نقد) و ناشي از شکاف هاي فرهنگي به وج= 608;د آمده در سرزمين موعو= 83; است. اما نويسنده مرعوب شده و با بروز دادن شرم وحقارت خود بر خنگي و نفهمي پدر و مادر و اطرافيان ني= 86; صحه مي گذارد. <= o:p>

    در واقع فيروزه چيزي بين هفت تا ده سال را در اير&#= 1575;ن بوده و مابقي عمرش را که افزون بر سي سال است در امريکا گذرانده است. آنچه فيروزه از ايران در ذهن دارد بيشتر شامل گرماي طاقت فرساي آبادا= 06; و نيش پشه هاي آن، توالت ها= 610; بدبوي بازار= 48; اتوبوس هاي قراضه و خاک و خل اهواز است. بنابراين طبيعي است که قدر زندگي در امريکا را بداند و از بابت آنچه به دست آورده شکرگزار باش= 83;. اما رابطه دو قطبي شديد به اين معنا که همه چيز براي= 588; خوب است الا نزديکانش، ر= 75; قبول ندارم. فيروزه يادگاري هاي خوبش از ايرا= 606; همچون شناکردن برا= 10; اولين بار در درياي خزر يا خاطراتش از خانه عمه صديقه را از ياد نمي برد. در قسمت «با اين همه فاميل» پيوندهاي نز= 83;يک و انسجام مثا= 604; زدني فاميل ر= 575; به زيبايي تصوير مي کند. کما اينکه مواردي چون ض= 593;ف زباني امريکايي ها= 48; سينما رفتن و مصرف افراطي ذرت بوداده آ= 606; ها و کم ظرفيتي دانش آموزان امري= 05;ايي در تفريح را نيز ذکر مي کند. بايد پذي&#= 1585;فت که نوعي از تقابل هميشگ= 10; بين فيروزه و پدرش وجود دارد. آن ها در مواردي چون بازديداز موزه و آثار تاريخي، خري= 83; کردن و رأي دا&#= 1583;ن اختلاف نظر دائمي دارند. يعني با وجود اينکه نقد او از پدر و مادر در اغلب موار= 583; مشمئز کننده است، اما حدي از اعتدال هم در نگاهش به پيرامون به چشم مي خورد. به نحوي که نمي توان آن ر&#= 1575; به حساب تنفر ذاتي از نزديکان و شي= 601;تگي مطلق در براب= 585; امريکا گذاش= 78;.

    اينکه فيروزه علت مشکلات را چه مي داند به نوع نگاه وي بر مي گردد. آنچه از متن کتاب بر مي آيد، بخش اعظ= 605; آن ها قطعا به ايراني بودن بر مي گردد. مطمئنا انقلاب ايرا= 06; يا گروگان گيري در سفار= 578; امريکا در تهران بر ترک ها يا روس ها اثر منفي نمي گذارد و تاوا= 606; آن را ايراني= 575;ن مهاجر بايست= 10; بپردازند. چنانکه فيروزه مي گو= 610;د:«حالا مهرباني ها ر= 575; بيش ار هر وقتي به ياد مي آوريم، چو= 606; مي دانيم خويشان ما که سال هاي بعد به اين کشور مهاجرت کردن= 83; با همان امري= 705;ا مواجه نشدند. ...خويشان من فکر نمي کردن= 583; که امريکايي ها بسيار مهربان هستند.»(ص42)

    هم اوست که در فرودگاه پاريس پس از دستگيري و بازجويي به کسي که به استقبالش آم= 83;ه مي گويد:«من يک VIP<= /span> هستم، يک = very Iranian person، و تشريفات براي ما کمي بيشتر طول مي کشد.= »(ص134)

    از نگاه فيروزه ايراني بودن از دو جهت عامل عقب ماندگي است. يکي به خاطر آنچه در ايرا= 606; رخ مي دهد و گريبان ايرانيان خارج از کشور خاصه در امريکا را مي گيرد. ديگري که بيشتر به کار ما مربوط است، بر مي گردد به خلقي= 575;ت و فرهنگ ايراني که نق= 583; هاي تيز و نيشدار آن در جاي جاي کتاب ديده مي شود. البته برخي ا= 586; اين خلقيات ک= 607; در بستر فرهن= 711; ايراني شکل گرفته و به خوبي با ديگر اجزاي آن پيو= 606;د دارند، لزوم= 75; منفي به حساب نمي آيند و کارکردهاي خاص خود را دارند. اما بسياري از آن ها نيز ارتبا= 591; محکمي با عقب ماندگي ايرا= 06; دارند و هنگا= 605;ي که در مقايسه با آنچه در امريکا وجود دارد قرار مي گيرند، زشتي = 608; پلشتي خود را بهتر نشان مي دهند.

    رويهم رفته بخش بزرگي از صفا= 578; مطرح شده در ارتباط با فرهنگ ايران= 10; را مي توان در زمره خلقيات منفي ايرانيان آورد که دارا= 610; علل، ريشه ها و پيامدهايي است. بسياري از آن ها از اوضاع و شراي= 591; خاص اجتماعي در ايران نشئ= 578; مي گيرد و مي تواند جزء عو= 575;مل توسعه نيافتگي ايران قرار گيرد. جامعه ا&#= 1610; که مي خواهد توالت هاي تميز داشته باشد بايد ارزش هايي چو= 606; آزادي، برابري، اعتماد به نف= 587;، احترام به حقوق و دانست= 607; هاي ديگران، مسئوليت پذيري و ... در آ = 6; نهادينه شود.