دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

سرزمين
توالت هاي
تميز

نگاهی به
کتاب عطر
سنبل، عطر
کاج، نوشته فیروزه
جزایری دوما

محسن
جعفري مقدم

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقیات منفی ایرانیان
در سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی
1386

مشخصات
کتاب: جزايري
دوما، فيروزه
(1384) .عطر سنبل،
عطر کاج. ترجمه
محمد سليماني
نيا. تهران: نشر
قصه. 192ص

مقدمه

خلق
و خو از عناصر
اساسي تشکيل دهنده
هويت و سازنده
بخشي از فرهنگ
جوامع و مردمان
است. تأثير
اين خلق و خو و
مؤلفه هاي
فرهنگي همراه
آن در زندگي
فردي و
اجتماعي
انسان ها و
همچنين اثر
سياست،
اجتماع و
اقتصاد بر
روند تکوين
اخلاق
اجتماعي
انکار ناپذير
است. اما بحث
مهم ارزش
گذاري و صحبت
از اخلاق منفي
يا مثبت است.
طبيعتا چنين
تفکيکي
بايستي با کمک
گرفتن از شاخص
يا شاخص هايي
صورت گيرد که
به نوبه خود
مي تواند دين
و ديگر نظام
هاي ارزشي،
علم، عقلانيت
و يا شاخص هاي
ديگري باشد. اما
آنچه محرز به
نظر مي رسد
اخلاق
اجتماعي مثبت
و منفي نيز
مانند بسياري
از دوگانه هاي
ديگر در برابر
يکديگر است که
معنا مي يابند
و تفسير مي
شوند. البته
نسبي کردن بيش
از حد اين
قضيه نيز کار
درستي به نظر
نمي رسد. چنانکه
در اينجا نيز
شاخصه ما
مواردي
مواردي چون ارزش
هاي انساني،
علم، مدرنيته
و تطابق با
توسعه است.
اين مسئله در
دنياي امروز
هم از جهت عقب
ماندگي ايران
و تآثير
احتمالي چنين
مؤلفه هاي
فرهنگي
اجتماعي در آن
و از جهت تقابل
فرهنگي ايران
و امريکا و در
سطح کلان آن غرب
و خاورميانه و
تصويري که از
هر کدام به
ديگري ارائه
مي شود حائز
اهميت است.
دغدغه اصلي من
در اين مقاله
بررسي صفات
اخلاقي مطرح
شده در اين
کتاب و رويکرد
نويسنده آن
نسبت به فرهنگ
و جامعه
ايراني است تا
در پايان
بتوان تصويري
روشن از هويت
ايراني و
تآثير آن در
عقب ماندگي
جامعه مان
ارائه داد.

معرفي
کتاب

عطر
سنبل، عطر کاج
در اصل ترجمه
کتاب Funny in farsi(خنده دار
به فارسي) است
که توانسته
جزو
پرفروش هاي
کتاب آمريکا
در دو سال گذشته
باشد و جوايز
متعددي را کسب
کند، از جمله
يکي از سه
کانديداي
نهايي جايزة تربر
(معتبرترين
جايزة
کتاب هاي طنز
آمريکا) و
کانديداي
جايزة pen آمريکا
در بخش آثار
خلاقه
غيرتخيلي در
سال 2005. در ايران
هم اين کتاب
تا امروز به
چاپ يازدهم
رسيده است. در
آمريکا خيلي
از معلم هاي
درس زبان انگليسي،
کتاب را به
عنوان تکليف
به بچه ها،
براي خواندن
توصيه کرده
اند.(همشهري جوان75،
به نقل از
سايت کتاب
نيوز)

همانطور
كه نويسنده مي
گويد ، «عطر
سنبل ، عطر
كاج»
خاطرات و
سرگذشت اوست كه
آن را تجربه و
حس كرده است.
او سعي مي كند
در اثر خود  همراه
با ارايه
طنزهاي ظريف
،ضمن بيان
سرگذشت خود در
غربت ، آن را
براي مخاطب شيرين
و خواندني
كند. در
يادداشت
نويسنده بر ترجمه‌
فارسي آمده
است: «وقتي
خردسال بودم،
پدرم آن قدر
از ماجراهاي
دوران كودكي‌اش
در اهواز و
شوشتر برايم
تعريف مي‌كرد
كه حس مي‌كردم
آن دوران را
همراه او
گذرانده‌ام.
زماني كه خودم
صاحب
فرزنداني
شدم، خواستم آنها
ماجراهاي من
را بدانند. به
همين دليل بود
كه اين كتاب
را نوشتم.»(ص7)

فيروزه
جزايري متولد
1965 و دانش
آموخته تاريخ
هنر دانشگاه برکلي
است كه در هفت
سالگي به دليل
شغل پدر به امريکا
مهاجرت کرده و
از اين رو
بيشتر عمرش را
خارج از ايران
گذرانده؛ اما
مي‌گويد
ايران هنوز در
رگهاي من جاري
است. فرهنگ و
آداب و سنني
كه به واسطه
خويشان و
فاميلي بزرگ
به او منتقل
شده است كه
روي هم اصالت
ايراني را به
نمايش مي‌گذارد:
«بدون
خويشانم من يك
رشته نخ هستم،
با همديگر، يك
فرش ايراني
رنگارنگ و
پرنقش و نگار
مي‌سازيم.»(ص103)

بحث
اصلي

از
آنجا که ما در
اين کتاب به
دنبال خلقيات
منفي
ايرانيان
هستيم، بحث
ها و
انتقادهاي
مطرح شده در
کتاب پيرامون خلقيات
ايراني ها را
مي توان در دو
بخش بررسي
کرد. بخشي از
آن ها متوجه
فرهنگ و جامعه
ايراني است و
بخش اعظم ديگر
در ارتباط با
پدر، مادر و
بقيه فاميل که
بخش اول
مستقيما به
خلقيات جامعه
ايراني برمي
گردد و بخش
دوم غير
مستقيم به اين
مسئله اشاره
مي کند.

الف)
نقد فرهنگ و
جامعه ايراني:

تلاش براي
يافتن شوهر:

«هر رسمي که
به يافتن شوهر
مربوط شود به
سرعت و سهولت
در فرهنگ ما
جا مي افتد.» (ص155)

اهميت
دادن به بيني:

«در
فرهنگ
ايراني، بيني
يک زن بسيار
مهم تر از يک
ابزار تنفسي
است. سرنوشت
اوست...هيچ
مقداري از
جذابيت،
استعداد و هوش
نمي تواند
دماغ نازيبا
را براي يک
دختر جبران
کند، بي برو
برگرد بايد
تصحيح شود.» (ص165)

اهميت غذا
در فرهنگ
ايراني:

«...
عمو علي
نخستين فرد
فاميل بود که
با يک غير ايراني
ازدواج کرده
بود. وقتي در
امريکا رزيدنت
پزشکي بود با
ليندا- يک
پرستار بلوند
– آشنا شده
بود. در آغاز
نگراني هاي
زيادي راجع به
انتخاب او وجود
داشت. هيچ يک
از ما ليندا
را نديده
بوديم، اما
بديهي بود که
او نمي تواند
غذاي ايراني
بپزد. چه بر سر
عمو علي مي
آمد؟ آيا يک
مرد ايراني مي
تواند بدون
پلو با گوشت
بره زنده
بماند؟» (ص149 و ص150)

ب)
نقد خانواده و
خويشاوندان:

تآکيد بر
خنگي و نمايش
حقارت :

«...
هنوز تمام بچه
ها به ما خيره
بودند، نه
تنها با مادرم
آمده بودم
مدرسه، نه
تنها نمي
توانستيم به
زبان آن ها
حرف بزنيم،
بلکه به وضوح
خنگ بوديم. به
خصوص از دست
مادر عصباني
بودم، ... تصميم
گرفتم از فردا
او توي خانه
بماند.» (ص11)

«يکي
از آن ها
پرسيد: اين
ديگر چه اسمي
است؟ و من
محکوم بودم
براي باقي
عمرم، بارها و
بارها به اين
پرسش جواب
بدهم.»
(ص26)

شکست ها را
به گردن شانس
و ديگران
انداختن:

«بازي
ضعيفش( اشاره
به پدر) را به
گردن همه چيز انداخت،
از نورپردازي
استوديو
گرفته تا
رانندگي
طولاني.» (ص21)

«به
زودي دستگيرم
شد که با
ساعتي يک
دلار، اين کار
مرا به جايي
نمي رساند.
بعضي از
دوستانم که
خوش شانس تر
بودند، براي
خانواده هايي
بچه داري مي
کردند که
باقيمانده ي
تا ساعت بعدي
را هم حساب مي
کردند يا مثلا
دو دلار اضافه
مي دادند.» (ص122)

افراط و
تفريط و عدم
تعادل :

«با
کمال تآسف،
پدر به کلي
صحبت درباره ي
افتخارهاي
آموزش شنايش
را متوقف کرد.
مي دانست هيچ
داستان
چشمگيري نمي
تواند بر شکست
بزرگ، يعني
من، سرپوش
بگذارد. دست
آخر به
جهانيان – يعني
به عمه ها و
عموها و بچه
هاشان – اعلام
کرد بعضي آدم
ها قادر به
يادگيري شنا نيستند.
ونتيجه گرفت:
فيروزه يکي از
آن هاست.» (ص77)

تحت تآثير
قرار گرفتن و
مرعوب شدن در
برابر هر چيز
کوچکي :

«از
ناتز بري فارم
تا مارين
ورلد، از
جشنواره خرما
تا جشنواره
سير، همه را
سياحت کرديم.
در طول مسير
بستني سير،
کيک خرما، دسر
گيلاس و
خوراکي هاي ديگر
را مي چشيديم
که اسمشان را
به ياد
نداريم، اگر
چه دل درد
بعدش را هنوز
فراموش نکرده
ايم.»
(ص23)

«براي
ما تازه
واردها نه فقط
جاذبه هاي مهم
بلکه چيز هاي
جزئي هم ديدني
بود –
فروشندگان
خوش برخورد،
توالت هاي
تميز وعلائم
راهنمايي
واضح. وقتي از
تماشاي جاکليدي
ها توي
فروشگاه
هدايا لذت مي
برديم، معلوم بود
از هر چيز
ديگري هم
خوشمان مي
آيد.»
(ص23)

فرصت طلبي :

«او(پدر)،
همچنان نفس
بريده، گفت
فکر کرده مرا
دزديده اند.
رمز موفقيت در
استفاده از
فرصت هاست، و
فهميدم که
الان وقتش
است. پرسيدم:
مي شود برويم
اسباب بازي فروشي؟
جواب داد: تو
جون بخواه.» (ص28)

خساست :

«پدر، که
بيزاريش از
خريد معروف
است، عقيده دارد
هر چيز که
قيمتش بيش از
آن باشد که در
سال 1946 در اهواز
بود گران است.» (ص50)

خرافاتي
بودن و تضاد
در رفتارها :

«در مهمترين
بخش مراسم،
مادر قرآن را
مي گرفت بالاي
چارچوب در و
يکي يکي از
زيرش رد مي
شديم.با اين
کار خيال پدرو
مادر راحت مي
شد که سفري
امن و بدون
جريمه
رانندگي
خواهيم داشت.
من هميشه از
توسل به مذهب
در رابطه با
لاس وگاس معذب
مي شدم.
مطمئنم
پيامبر هرگز
چنين جايي را
تأييد نمي
کرد.» (ص56)

عدم
مراعات حقوق
ديگران :

«توي فاميل
ما مدت اقامت
با واحد فصل
شمرده مي شد.کسي
به خودش زحمت
نمي داد نصف
کره زمين را طي
کند تا فقط
ماه دسامبر را
بماند. ... مهم
نبود که خانه
براي خودمان
هم به زحمت جا
داشت. شعار پدر
اين بود: «جا به دله. «شعار
دلپذيري به
نظر مي رسيد،
ولي ترجمه مي
شد به صف
طولاني
جلوي
دستشويي و
لباس هاي
شستني بيشتر
براي مادر.» (ص30 و ص31)

شناخت و
امتحان
فضاهاي جديد
با غذا :

«بعضي ها
سرزمين
بيگانه را از
طريق موزه ها
ومناظر
تاريخي مي
شناسند، اما
براي فاميل من
آمريکا بايد
با پرزهاي
زبان امتحان
مي شد.» (ص32)

تنبلي :

«کسي
که بيش از همه
از هجوم ما به
غذاهاي فوري خوشحال
شد مادر بود،
که دور از
مواد اوليه
ايراني و
زهرا، علاقه
اي به آشپزي
در آمريکا
نداشت.» (ص32)

دروغگويي :

«هميشه
داستان هاي
جذابش را با
اين جمله تمام
مي کرد. " بايد
خودتان آنجا
بوديد. " همگي
خوشحال بوديم
که آنجا
نبوديم.» (ص75)

«...(پدر) ادامه
داد: "ولي يک
چيز حيف شد.» در جواب داد
زدم: «چي؟» نبايد همه
پرچم ها را مي
انداختم.
مطمئنم به اندازه
همه کلاستان
جمع کرده
بودم. جواب
دادم: « اشکالي
ندارد. اگر بخواهي
مي توانيم
برگرديم.» (ص115)

شايعه و
غيبت :

«بعد آخرين
اخبار فاميل
رد و بدل مي
شود. معمولا
شايعاتي
درباره اينکه
کي قراراست با
کي عروسي کند.» (ص80)

رفتارهاي
ديکتاتورمآبانه
:

«بعد از
اينکه پدر
براي تمام
موارد رآي
گيري تصميم
گرفت، اعمال
دموکراسي مي
کند و براي
محکم کاري کمي
چاشني
ديکتاتوري هم
اضافه مي کند:
براي مادر
تعيين مي کند
که چه رآيي
بدهد.» (ص119)

عدم تعهد و
مسئوليت
پذيري بدون
تجربه :

«مدتي بعد
خانواده
ديگري از من
خواست براي ده
روز از گربه
هاي خانگي شان
مواظبت کنم.
به جز ماهي
قرمزي که هر سال
براي عيد مي
خريديم من
هيچوقت حيوان
خانگي نداشتم.
ولي کار را
پذيرفتم.» (ص126)

نپذيرفتن
اشتباهات و
عدم عذرخواهي
:

« ... پدر جواب
داد: « چيزها را که
نگه مي دارد. » قابليتي که
براي
عذرخواهي
نکردن از
اشتباهات
فاحش دارد، در
موقعيت ديگري
مي توانست
خدمت مناسبي
به او کند.
شايد در
سياست.» (ص190)

نتيجه
و تحليل نهايي

بايد
گفت آنچه در
اين کتاب آمده
بيش از آنکه از
سر حقارت يا
در جهت توهين
به فرهنگ و
جامعه ايراني
باشد توصيف
تقابل هاي
فرهنگي و
موقعيت هاي
پيش آمده
مرتبط با آن
است. واقع
بيني نويسنده
که با چاشني طنز
نيز همراه شده
ستودني است.
به عبارت ديگر
بسياري از
موقعيت ها و
وقايع پيش
آمده تا حد زيادي
طبيعي است و
انتقادات
مطرح شده تنها
در ارتباط با
ايراني ها
نيست و
امريکايي ها و
حتي فرانسوي
ها را نيز در
بر مي گيرد.
اما اين توصيف
انتقادي تحت
تأثير شناخت
ناقص نويسنده
از فرهنگ
ايراني
تصويري منفي
در ذهن خواننده
به جاي مي
گذارد. بخش
اعظم کتاب
گزارش و نقد روحيات
و اخلاقيات
پدر و مادر
است و ظاهرا
نويسنده به
دليل آنکه سال
هاي کمي را در
ايران بوده
دچار شناختي
سطحي در برخي
موارد است و
داده هايش را
از پدر و مادر
و فاميل مي گيرد.
يعني به نوعي
آنان
نمايندگان
سنت و فرهنگ
ايراني واقع
مي شود. پس
شايد بتوان
برخي از توصيفات
را شخصي تر
تلقي کرده و
کمتر به جامعه
نسبت داد.

چنانکه
گفتم بسياري
از موقعيت ها
طبيعي بوده (هر
چند قابل نقد)
و ناشي از
شکاف هاي
فرهنگي به وجود
آمده در
سرزمين موعود
است. اما
نويسنده
مرعوب شده و
با بروز دادن
شرم وحقارت
خود بر خنگي و
نفهمي پدر و
مادر و
اطرافيان نيز
صحه مي گذارد.

در واقع
فيروزه چيزي
بين هفت تا ده
سال را در ايران
بوده و مابقي
عمرش را که
افزون بر سي
سال است در
امريکا
گذرانده است.
آنچه فيروزه
از ايران در
ذهن دارد
بيشتر شامل
گرماي طاقت
فرساي آبادان
و نيش پشه هاي
آن، توالت هاي
بدبوي بازار،
اتوبوس هاي
قراضه و خاک و
خل اهواز است.
بنابراين
طبيعي است که
قدر زندگي در
امريکا را
بداند و از
بابت آنچه به
دست آورده
شکرگزار باشد.
اما رابطه دو
قطبي شديد به
اين معنا که
همه چيز برايش
خوب است الا
نزديکانش، را
قبول ندارم.
فيروزه
يادگاري هاي
خوبش از ايران
همچون
شناکردن براي
اولين بار در
درياي خزر يا
خاطراتش از
خانه عمه
صديقه را از
ياد نمي برد.
در قسمت «با
اين همه
فاميل»
پيوندهاي نزديک
و انسجام مثال
زدني فاميل را
به زيبايي
تصوير مي کند.
کما اينکه
مواردي چون ضعف
زباني
امريکايي ها،
سينما رفتن و
مصرف افراطي
ذرت بوداده آن
ها و کم
ظرفيتي دانش
آموزان امريکايي
در تفريح را
نيز ذکر مي
کند. بايد پذيرفت
که نوعي از
تقابل هميشگي
بين فيروزه و
پدرش وجود
دارد. آن ها در
مواردي چون
بازديداز
موزه و آثار
تاريخي، خريد
کردن و رأي دادن
اختلاف نظر
دائمي دارند.
يعني با وجود
اينکه نقد او
از پدر و مادر
در اغلب موارد
مشمئز کننده
است، اما حدي
از اعتدال هم
در نگاهش به
پيرامون به
چشم مي خورد.
به نحوي که
نمي توان آن را
به حساب تنفر
ذاتي از
نزديکان و شيفتگي
مطلق در برابر
امريکا گذاشت.

اينکه
فيروزه علت
مشکلات را چه
مي داند به
نوع نگاه وي
بر مي گردد.
آنچه از متن
کتاب بر مي
آيد، بخش اعظم
آن ها قطعا به
ايراني بودن
بر مي گردد.
مطمئنا
انقلاب ايران
يا گروگان
گيري در سفارت
امريکا در
تهران بر ترک
ها يا روس ها
اثر منفي نمي
گذارد و تاوان
آن را ايرانيان
مهاجر بايستي
بپردازند.
چنانکه
فيروزه مي گويد:«حالا
مهرباني ها را
بيش ار هر
وقتي به ياد
مي آوريم، چون
مي دانيم
خويشان ما که
سال هاي بعد
به اين کشور
مهاجرت کردند
با همان امريکا
مواجه نشدند.
...خويشان من
فکر نمي کردند
که امريکايي
ها بسيار
مهربان
هستند.»(ص42)

هم
اوست که در
فرودگاه
پاريس پس از
دستگيري  و
بازجويي به
کسي که به
استقبالش آمده
مي گويد:«من
يک VIP هستم، يک very
Iranian person،
و تشريفات
براي ما کمي
بيشتر طول مي
کشد.»(ص134)

از
نگاه فيروزه
ايراني بودن
از دو جهت
عامل عقب
ماندگي است.
يکي به خاطر
آنچه در ايران
رخ مي دهد و
گريبان
ايرانيان
خارج از کشور
خاصه در
امريکا را مي
گيرد. ديگري
که بيشتر به
کار ما مربوط
است، بر مي
گردد به خلقيات
و فرهنگ
ايراني که نقد
هاي تيز و
نيشدار آن در
جاي جاي کتاب
ديده مي شود.
البته برخي از
اين خلقيات که
در بستر فرهنگ
ايراني شکل
گرفته و به
خوبي با ديگر
اجزاي آن پيوند
دارند، لزوما
منفي به حساب
نمي آيند و
کارکردهاي
خاص خود را
دارند. اما
بسياري از آن
ها نيز ارتباط
محکمي با عقب
ماندگي ايران
دارند و هنگامي
که در مقايسه
با آنچه در
امريکا وجود
دارد قرار مي
گيرند، زشتي و
پلشتي خود را
بهتر نشان مي
دهند.

رويهم
رفته بخش
بزرگي از صفات
مطرح شده در
ارتباط با
فرهنگ ايراني
را مي توان در
زمره خلقيات
منفي
ايرانيان
آورد که داراي
علل، ريشه ها
و پيامدهايي
است. بسياري
از آن ها از
اوضاع و شرايط
خاص اجتماعي
در ايران نشئت
مي گيرد و مي
تواند جزء عوامل
توسعه
نيافتگي
ايران قرار
گيرد. جامعه اي
که مي خواهد
توالت هاي
تميز داشته
باشد بايد
ارزش هايي چون
آزادي،
برابري،
اعتماد به نفس،
احترام به
حقوق و دانسته
هاي ديگران،
مسئوليت
پذيري و ... در آن
نهادينه شود.