دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

خلاصه و
نقد سفر نامه
سایکس یا ده
هزار میل در ایران

سمانه
بهرامی

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع:
خلقیات منفی ایرانیان
در سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی
1386

مشخصات کتاب:
سایکس، پرسی (1336)
.سفرنامه سایکس.
ترجمه حسین
سعادت نوری.
تهران:
انتشارات
کتابخانه ابن
سینا.  486
صفحه

مقدمه

در
گذشته که سفر
با مخاطرات
فراوانی
همراه بوده و
هر کسی تن به این
مخاطرات نمی
سپرده،
سفرنامه نویسی
هم راهی برای
جاودانه کردن
و شهرت یافتن
نام افراد و
هم راهی برای
مطلع کردن دیگران
از نا شناخته
های دنیا بوده
است. سفر نامه
نویسان
همواره متوجه
رفتار مردم
منطقه ای که
به آن سفر می
کردند، بوده
اند و اکثراً
به بیان نقاط
منفی رفتار ها
پرداخته اند.
البته قابل
ذکر است که گاهی
این منفی
پردازی بیشتر
ناشی از تفاوت
فرهنگی و نگاه
خود مدارانه و
قوم مدارانه و
تعصب نویسنده
بوده تا اینکه
بیان گر واقعیت
باشد. کما کان
که در بسیاری
از سفر نامه
هایی که نویسندگان
خارجی درباره ی
ایران نوشته
اند، شاهد این
وضعیت می باشیم.

در عین
حال نمی توان
رفتار های معیوب
ایرانیان را
هم به کلی رد
کرد، چنانکه
اگر دقیق بنگریم
ایرانیان در
رفتار خود از
گذشته تا به
امروز دچار مشکل
بوده و هستند.
منظور از مشکل
ویژگی است که
نتایج منفی به
بار آورده و
باعث سر شکستگی
ایران و ایرانی
است. این
مشکلات ریشه ای
تاریخی دارند
و بیشتر نیازمند
اصلاح فرهنگی
به جای
اصلاحات سیاسی
و اقتصادی
هستند. البته
نواقص فرهنگی
در تمامی
فرهنگ ها
موجود است و
نمی توان تنها
ایران را به
پای میز
محاکمه کشاند.
تصور بر این
است که همگی این
مشکلات را می
بینیم ولی جز
مواردی نادر،
به دنبال رفع
آن بر نمی آییم.

نمی
توان منکر شد
که سفر نامه
ها ما را به دنیا
معرفی کرده
اند. چنان که
هنوز هم می
توان کسانی را
یافت که صرفاً
به این دلیل
که در سفر
نامه ای به
قتل و تاراج بین
ایرانی ها
اشاره شده، ایرانیان
را قومی وحشی
و بی تمدن می
دانند و در
زمان فعلی هم
با این تصور
به خود اجازه
می دهند هر
قضاوتی راجع
به ما داشته
باشند. این
سفرنامه ها از
ابتدا تا کنون
در دسترس
همگان قرار
گرفته و دیدی
پدید آورده که
تغییر دادن آن
کاری بس دشوار
ولی شدنی است.
چرا ایرانی
نباید به
اصلاح بیندیشد
در حالی که
عمق برداشت بد
از خود را درک
کرده است. پس
چرا به پویا
کردن هویت خود
مبادرت
نورزد؟ لزومی
ندارد که در پی
ابرقدرتی و
سروری جهان
باشیم، بلکه
باید در پی
احقاق حق مان
باشیم و با
عقل و منطق،
در کنار حفظ میهن
پرستی و
احترام به سنت
ها و ارزش های
صحیح و درست،
بدی های اجین
شده با خودمان
را به دور
افکنیم.

در این
مقاله، به
بررسی یک سفر
نامه از میان
هزاران سفر
نامه پرداخته
ام تا بتوانم
به شناسایی
عناصر
نامطلوب
رفتار ایرانی
که در نظر نویسنده
جلوه کرده
است،
بپردازم؛ زیرا
برای حل هر
مشکلی، ابتدا
باید آن مشکل
را شناخت تا
برای حل آن به
مانعی برخورد
نکنیم.

در پایان
باید ذکر کنم
که این مقاله
تمامی عناصر
منفی را معرفی
نمی کند ولی می
تواند نیروی
محرک خوبی برای
حرکت به سمت
اصلاحات باشد.

معرفی کتاب و
نویسنده آن

این
کار تحقیق و
تخصصی در سفر
نامه ژنرال سر
پرسی سایکس،
نوشته ژنرال
سر پرسی سایکس
است که در 1902 میلادی
( 1281 هـ.ش ) به نام «
ده هزار میل
در ایران یا
هشت سال در کشور
شاهنشاهی[1]
» در یک جلد به
رشته ی تحریر
در آمده و حسین
سعادت نوری به
نام سفر نامه ی
سایکس ابتدا
در دو جلد
ترجمه نموند و
سپس به دلیل
نایابی کتاب،
به پیشنهاد
ابراهیم
رمضانی،
مسئول
کتابخانه ابن
سینا پس از
تجدید نظر و
حواشی و تعلیقات
و فهرست ها،
در یک جلد به
چاپ دوم رسید.

پرسی
سایکس متولد 1867
میلادی، پس از
تحصیل در
آموزشگاه رگبی
و دانشکده
افسری
ساندهرست، در
1892 به عنوان
سروان هنگ های
ارتش
هندوستان با
هند، ایران و
زبان فارسی
آشنایی یافت و
پس از تمرین
بسیار کاملاً
در این زبان
مسلط شد و به
دلیل همین
تسلط خود
شخصاً با مردم
ایران تماس می
گرفت و به
مطالعه کتب ایرانی
می پرداخت.

وی از 1893
تا دسامبر 1918 میلادی
در ایران بود
و فعالیت های
وی در این مدت
تأسیس
کنسولگری
انگلیس در
کرمان،
انعقاد کمیسیون
سرمدی کلات،
انتصاب به
مقام سرکنسول
انگلیس در
خراسان و تشکیل
تیپ های نظامی
در کرمان،
فارس و بندر
عباس بود.

قابل
ذکر است که سایکس
تألیفات
متعددی داشت و
آن طور که در
کتاب سفر نامه
ی سایکس در
بخش معرفی پرسی
سایکس آورده
شده ، چند
کتاب از وی به
فارسی ترجمه
شده است. این
کتاب ها شامل:

1-
ده
هزار میل در ایران
یا « سفر نامه
سایکس » ( تاریخ
انتشار: 1902 میلادی
)

2-
تاریخ
کرمان ( تاریخ
انتشار: 1322 قمری )

3-
تاریخ
مختصر ایران (
تاریخ انتشار:
1312 هـ . ش )

سایر
تألیفات وی
عبارتند از:

کشاورزی
در خراسان،
افتخار عالم
تشیع، تاریخ
افغانستان،
تاریخ
اکتشافات
عالم، واحات و
صحاری آسیای
مرکزی.

پرسی
سایکس کتاب
خود را نتیجه
چندین سال
مطالعه و تیبع
و سفرهای
متوالی و
طولانی در ایران
و در کشورهای
همسایه (روسیه
– هند – ترکیه )
می داند[2].

کتاب
مشتمل بر
مقدمه ی
مترجم، شرح
حال سر پرسی
مولسورث سایکس،
مقدمه ی مولف
و 38 فصل به
انضمام
فهرست
نام ها، اماکن،
کتب و مجلات و 8
تصویر سیاه و
سفید است.

هر فصل
عنوانی دارد
که محور اصلی
بحث آن فصل را
معرفی می کند.
در آغاز 14 فصل
مطلبی قبل از
شروع آن فصل
در قسمت بالا
و سمت چپ صفحه و
با فونتی کوچک
تر آورده شده
است که شامل
جملاتی از
کتاب های ایرانی،
غیر ایرانی،
شعر یا ضرب
المثل می باشد
که بیانگر حسن
سلیقه، تسلط
بر کتب و زبان
فارسی، پژوهش
دقیق و همه
جانبه و نکته
بینی مؤلف اثر
است زیرا ذکر یک
شعر یا مثل هم
جهت و مرتبط
با محور اصلی
بحث، کاری بس
ظریف است و
طالب تسلط بر
متون مختلف می
باشد.

مؤلف
کتاب بیشتر به
بررسی نواحی
شرقی و جنوب
شرقی ایران از
جمله کرمان و
بلوچستان
پرداخته است و
تصاویر معدود
مندرج در کتاب
هم مربوط به
همین نواحی
است.

مترجم
کتاب، آقای حسین
سعادت نوری، می
نویسد:

«
سفرنامه سایکس
از چند لحاظ
قابل کمال
توجه می باشد،
نخست از آن رو
که مؤلف اوضاع
تاریخی و
جغرافیایی هر
نقطه را با
منتهای دقت
مطالعه و ضبط
نموده و ضمن
اظهار عقیده
نسبت به اوضاع
اجتماعی، مثل
سایر
جهانگردان بیگانه
گرد اغراض
آلوده به سموم
عداوت و دشمنی
و تهمت و
افترا نگردیده
– دوم چون
زبان فارسی را
خوب می دانسته
شخصاً با مردم
تماس گرفته و
از روی کتب و
تواریخ قدیم و
سیاحت نامه های
جهانگردان
سابق اوضاع
جغرافیایی و
تاریخی هر
نقطه را پژوهش
و سفر نامه ی
خود را تألیف
نموده است[3].
»

به
وضوح مشخص
نشده است که آیا
کتاب حاصل یادداشت
های سفر
روزانه است یا
پس از روز
بازگشت نوشته
شده ولی چنین
می توان
برداشت کرد که
حاصل مرتب
کردن یادداشت
های سفر به
همراه افزودن
مطالب اندکی
پس از سفر است
و به طور کلی بیشتر
با دید سیاسی
نوشته شده
است.

نکات منفی
ذکر شده ی
رفتار ایرانیان:

·  « ایلخانی
کنونی آن ها
که لارد کرزن
در صفحه 94 جلد
اول کتاب خود
موسوم به ایران
به او اشاره
کرده همواره ی
اوقات یا مست
نوشابه های
الکلی یا غرق
کیف تریاک و
سایر مکفیات
است، ص 28»

·  « گداهای این
نقطه برای اولین
مرتبه مزاحم اینجانب
شدند و برای
تحریک
احساسات من به
انواع تشبثات
مبادرت می
کردند، ص 28»

·
« در بین
جمعیت کاروان سرا
انسان برای اینکه
جای خلوتی
داشته باشد
ناچار به نصب
چادر می شود و
اشخاص ولگرد و
بیکار که
اتصال این طرف
و آن طرف پرسه
می زنند تصور
می کنند فرنگی
حیوان عجیب و
غریبی است که
بایستی دنبال
او راه بیفتند
و حرکات و
سکنات او را
تماشا کنند، ص
35»

·
« بنا بر
روایتی یکی از
پادشاهان شهر
لوط با عاشق
خود به این
محل فراری و
پناهنده گردید
و خود را
داروغه
خوانده و از
عابرین باج می
گرفته است، ص
49»

·
« ... سپس به جیرفت
رفته به قتل و
غارت و نهب و
تاراج اهالی
پرداخته از آن
پس به نرماشیه
متوجه شدند و
سکنه ی بیچاره
ی آن جا را تحت انواع
و اقسام شکنجه
و عذاب قرار
دادند من جمله
خاکستر گرم به
حلقوم آن ها
فرو ریخته بدین
وسیله مردم را
به قتل می
رسانیدند، ص
78»

·
« ... وجود
خانواده های
پست ایکتیوفاجی
یا ماهی
خواران در
کنار دریا که
هرگز به کشتی
شکستگان
کوچکترین
تفقدی ابراز
نداشته اند و
هر یک از طرفی
مسافر بیچاره
را در خلیج
تهدید می کند،
ص 114»

·
« تنها
موضوع قابل
تذکر تا این
اواخر این بود
که بلوچ ها هر
کس را اسیر می
کردند، چون
بازار برده
فروشی
نداشتند،
فوراً به قتل
می رسانیدند و
اگر ندرتاً
اسرای خود را
برای نوکری و
غلامی نگاه می
داشتند آن ها
را ناقص
الاعضاء می
کردند که دیگر
موفق به فرار
نشوند، ص 127»

·
« از اصل و
نسب طایفه ی
بلوچ اطلاع صحیحی
در دست نیست زیرا
که این قبیله
گذشته از این
که فاقد ادبیات
قدیمی هستند بی
اندازه جاهل و
نادان و در عین
حال متکبرند،
ص 127»

·
«
اهالی لار به
سایر بلوچ ها
از هر حیث
رجحان دارند و
اگر چه این ها
نیز بوئی از
تمدن به
مشامشان نرسیده
ولی از لحاظ قیافه
و اندام و
گشاده روئی
ابداً با بلوچ
های دیگر که
حریص، طماع و
زبان نفهمند
طرف مقایسه نمی
باشند، ص 154»

·
« اهالی
قاسم آباد که
بی اندازه فقیه
و پریشان حال
اند دسته دسته
لخت و عور دم
چادر ما می
آمدند و می
گفتند وضع ما
را ببینید و
به ما رحم کنید،
ص 155»

·
« در موقع
مسافرت ما
مردم این محل
ظاهراً با فقر
و فاقه ی فوق
العاده ای دست
به گریبان
بودند زیرا
عده ی زیادی
گدا دور
چادرهای ما
حلقه زده
استمداد می
نمودند، ص 183»

·
« در این
تاریخ یزد حاکم
نداشت و وضع
اروپایی ها
نهایت مشکل و
دشوار بود
خاصه این که
در این اواخر
لایحه ی بی
امضائی در شهر
انتشار داده
بودند مبنی بر
این که اگر
فرنگی ها
سواره از
بازار عبور
کنند جانشان
به معرض خطر
افتاده هدف
گلوله واقع
خواهند شد، ص
185»

·
« هوای نا
سالم و عقرب
های جرار و
مردم جبون و
ترسو اختصاص
به این شهر
دارد ...، ص 188»

·
« یهودی های
کرمان که دارای
وضع ادباری می
باشند اغلب
خرده فروشی می
کنند و بی
اندازه خسیس و
لئیم الطبع و
منفعت طلبند،
ص 231»

·
« بیشتر
زرتشتی ها
بدبختانه در
گرداب جهالت و
نادانی
سرنگون گردیده
... ، ص 232»

·
« ایرانی
ها به طور کلی
مؤدب و متعارف
و در عین حال
ظریف و بذله
گو و حاضر
جواب می
باشند، ص 238»

·
« راستی
گاهی نیز سر و
کار نگارنده
با بعضی اشخاص
لجوج می افتاد
که تذکر آن
خالی از تفریح
نیست مثلاً
روزی به رئیس
گمرک اطلاع
دادم که طبق
مقاوله نامه و
قرارداد منعقده
فی ما بین
دولتین ایران
و بریتانیا،
من نباید بیش
از صدی پنج
گمرک بپردازم
ولی او جواب
داد قرارداد
کدامست؟! من
که قرارداد امضاء
نکرده ام!!، ص 240»

·
« ایرانی
ها نسبت به
معارف کاملاً
بی علاقگی و
لاقیدی نشان می
دهند و بعضی
از پسرها فقط
به خواندن چند
جزوه ی قرآن
که به زبان
عربی است و
معنی آن را نمی
فهمند اکتفا می
کنند، ص 240»

·
« تعصب خشک
اهالی این
منطقه نیز
متدرجاً به
درستی و
ملاطفت که جبلی
مردم کرمان
است، تبدیل می
شود، ص 291»

·
« اوضاع
داخلی گوادر
مغشوش و درهم
و برهم بود و
طایفه ی معروف
به رند نیز در
اغتشاش شرکت
کرده و غوغای
غریبی بر پا
ساخته بودند،
ص 317»

·
« در این جا
ورود سایر
همسفرها به
تأخیر افتاد و
بعد معلوم شد
هشت نفر
بهارلو که با
تفنگ های هارتینی
مسلح بوده اند
آن ها را
نگهداشته و
درصدد تاراج
اموالشان
بوده اند ...، ص
323»

·
« سکنه ی سیوند
را یک تیره از
عشیره ی لر
تشکیل می دهند
که اکثر به وسیله
ی دزدی و
راهزنی امرار
معاش می کنند
و معمولاً
اثاثیه والی
معزولی را که
از شیراز به
طهران مراجعت
می کنند تاراج
می نمایند، ص
344»

·
« تریاک نیز
بدبختانه زیاده
از حد کشت و
زرع می شود و
جای تأسف است
که محصول
مزبور مشرق ایران
را خراب و ویران
ساخته و اکثر
اهالی بالاخص
طبقه ی اول به
کشیدن آن عادت
کرده اند، بدیهی
است وقتی پدر
و مادر به این
سم مهلک معتاد
شدند فرزندان
آنها نیز اشتیاق
تامی به آن پیدا
می کنند و هر
چه زودتر به
آن خو می گیرند
و از این بدتر
که بعضی شیره
تریاک می کشند
و برخی چراغی
استعمال می
کنند و با این
که خود تریاکی
ها هم به آن
زهر جانگداز شیرافکن
لقب داده اند،
معلوم نیست
چرا این عادت
زشت را ترک نمی
کنند و به دست
خود تدریجاً
انتحار می نمایند،
ص 401»

·
« بنا بر
روایتی وی به
همان بلائی
گرفتار شده
است که برخی
در میان ایل
هزاره بان
مبتلا می شوند
به این معنی
که هر مسافری
که در ناحیه
او علائم ورع
و تقوی مشاهده
شود فوراً به
دست یکی از
افراد این قبیله
به قتل می
رسد، ص 429»

طبقه بندی
صفحات:

اکنون
به طبقه بندی
این صفحات منفی
می پردازیم،
در حالی که نویسنده
هیچ علت، راه
اصلاح و یا
اولویت بندی
ذکر ننموده
است.

صفت

تعداد
دفعات اشاده
شده

شهر یا
منطقه

گروه،
قوم و یا فرد

گدایی

3

قوچان-
قریه قاسم
آباد- زرند

مردم
قوچان- اهالی
قاسم اباد-
اهالی زرند

تاراج

4

قفقاز-
کرمان- ده نو-
بلوچستان

داروغه
منطقه دربند
قفقاز- قبیله غزهای
کرمان- بلوچ
ها- طایفه
بهارلوها

قتل

2

بلوچستان-
سیرجان

بلوچ ها-
مردم سعید
آباد سیرجان

تهدید

2

اطراف
خلیج فارس- یزد

خانواده
های ایکیتوفاجی-
مردم یزد

جهل و
نادانی

4

بلوچستان
(2 بار)- کرمان-
کلاً ایرانی
ها

بلوچ ها-
زرتشتی های کرمان

دید زدن

1

تربت

اهالی
کاروانسرایی
در تربت

به نوکری
گرفتن اسرا

1

بلوچستان

بلوچ ها

ترسویی

1

کاشان

مردم
کاشان

خساست

1

کرمان

یهودی
های کرمان

حاضر
جوابی

1

کلاً ایرانی
ها

کلاًً ایرانی
ها

لجاجت

1

کلاً ایرانی
ها

کلاً ایرانی
ها

تعصب

1

اهواز

اعراب
اهواز

ایجاد
اغتشاش

1

گوادر

طایفه ی
رند

راهزنی

1

سیوند

تیرهای
از عشیره ی  لر

اعتیاد

2

قائن-
زغفرانلوهای
قوچان

مردم
قائن- ایلخان
زعفرانلوها

v
در
مورد باج گیری
و تاراج منطقه
ی دربند قفقاز
(ص 49)، این
ارتباط به
صورت عمودی
است و پادشاه
مردم منطقه را
تاراج می کرده
است.

v
در
مورد قتل و
ناقص العضو
کردن در منطقه
بلوچستان (ص 127)،
این ارتباط به
صورت عمودی
است و مردم،
غلام های خود
را ناقص العضو
می کردند.

v
در
مورد تاراج در
منطقه
بلوچستان (ص 138)،
این ارتباط به
صورت عمودی
است و بلوچ ها
افغان ها را
تاراج نمودند.

نتیجه گیری:

اکنون
که به بیان و
طبقه بندی منفی
هویت ایرانی
پرداختیم،
زمان آن رسیده
تا دیدگاه نویسنده
نسبت به این
هویت را بازگو
کرده و به
بررسی و نقد
آن بپردازیم.

در
سراسر این
سفرنامه، یک ویژگی
تکرار می شود
و آن این است
که نویسنده به
جای مقایسه ی
ایران با
اروپا، بیشتر
به بیان پیشینه
ی تاریخی هر
منطقه
پرداخته و علی
رغم این که در
بسیاری از
موارد از نزدیک
با مردم مناطق
مختلف ایران
برخورد رو در
رو داشته است،
کمتر به بیان
رفتار های
اجتماعی آنان
پرداخته است و
کمتر در مقام یک
قاضی ظاهر شده
و گونه ای به
سفرنامه نویسی
پرداخته که گویی
درصدد جلب
توجه سیاستمداران
بوده و خود در
فصل آخر می نویسد:«
... امیدوار است
که این مطالب
برای کسانی که
خود را هادی
افکار عمومی می
دانند، مفید و
سودمند واقع
شود، ص 450»

به سبب
برخوردش با
مردم هر دسته
و طبقه، بیشتر
از سایر
جهانگردان
پرشتاب، خود
را واجد صلاحیت
می داند تا
نسبت به آداب
و اخلاق مردم
ایران داوری
نماید، هر چند
که آن چنان که
باید و شاید
به این کار
نپرداخته است.
خود او به
نکته ی جالبی
اشاره کرده و می
نویسد:

« تا
کنون کتاب های
متعددی از طرف
بعضی اشخاص
نوشته شده که
چند روزی
معدود، آن هم
با عدم آشنایی
به زبان فارسی
در ایران بوده
و تصادفاً با
مستخدم حقه
بازی که نظایر
آن ها در همه
جا یافت می
شود سر و کار
داشته اند.
انصافاً
اذعان باید
کرد که نوشته
جات این قبیل
اشخاص نباید
ملاک و مأخذ
آداب و اخلاق
عمومی ایرانیان
قرار داده
شود، چنان که
رفتار عمومی
مردم پاریس و
لندن را هم
نباید از روی
تند خوئی و بد
اخلاقی سورچی
های این دو پایتخت
بزرگ دنیا
قضاوت کرد، ص
451»

از روی
این قبیل
اشارات می
توان گفت که
نویسنده نگاهی
قوم مدارانه
به ایران
نداشته تا
مانند بسیاری
دیگر مردم ایران
را، مردمی وحشی
و بی تمدن
بداند که تنها
به سبب عدم
آشنایی با ایرانیان
و فرهنگ ایرانی
همه ی عناصر این
فرهنگ را منفی
تلقی می کنند.
ژنرال سایکس
هر جا به ایرادی
اشاره کرده
است، حتماً به
منطقه ای که این
ایراد و خلق
منفی را
مشاهده کرده
است نیز
پرداخته که می
توان نتیجه
گرفت که همه ی
ایران را به یک
چشم نمی دیده
و رفتار منفی
گروهی از مردم
یک منطقه در ایران
را به تمام
مردم ایران
تعمیم نداده
است تا آنجا
که در فصل آخر
کتاب خود می
نویسد:

« یکی
از مأمورین سیاسی
پکن گفت:« در
مملکت چین
اروپائی ها باید
هنگام عبور از
کوچه و بازار
انواع و اقسام
اهانت ها را
تحمل نمایند و
چون چینی ها
تا کنون فقط یک
مرتبه لاشه ی
گربه ی مرده
بر سر من
انداخته اند،
من خوشبخت تر
از سایر
همکاران سیاسی
می باشم. در
صورتی که در ایران
عموم طبقات با
اروپایی ها
خاصه اگر زبان
فارسی را هم
بدانند، با قیافه
ی خندان و در
کمال ادب و
احترام رفتار
می کنند، ص 453»

پس باید
بگوییم که
ژنرال سایکس
با نگاهی
منصفانه به
تألیف
پرداخته و در
کنار اشاره به
ایرادات
رفتار های ایرانیان،
جنبه های مثبت
رفتار هایشان
را هم ذکر کرده
و حتی برای تأیید
نظرات خود از
گفته ی سایر
هموطنانش
استفاده کرده
وحتی بیشتر به
ذکر رفتار های
مثبت پرداخته
است.
برای مثال در
کتاب خود
آورده که :

« سر هنری رالینوسن
که راجع به ایران
و ایرانیان
تتبعات
گرانبها و
قابل تحسینی
نموده می نویسد
ایرانیان به
سایر ملل آسیا
اعم از هند و
ترک و روس امتیاز
و تفوق دارند،
ص 451»

هم چنین
نویسنده در
قسمت های
مختلف سفر
نامه ی خود بیشتر
به ایراداتی
اشاره کرده که
مسبب آن را
دولت وقت ایران
می داند و در
واقع کمتر به
رفتار و هویت
ایرانی مربوط
دانسته است.
مثلاً:

« اینجانب
به هزاران دلیل
معتقد است که
مردم ایران از
هر جهت به کلیه
ی سکنه ی مغرب
آسیا امتیاز و
تفوق دارند. ایرانیان
با وجود شیوع
بلای مبرم
رشاء و ارتشاء
که فعلاً دولت
با ان مشغول
مبارزه است و
با وجود
نداشتن فرهنگ
و آموزش و
پرورش صحیح و
همچنین فقدان
وسایل ترقیات
عصر جدید از
قبیل خط راه
آهن و خطوط
شوسه باز از
با استعدادترین
و مترقی ترین
ملل آسیای غربی
به شمار می
روند و دها و
نبوغ خود را
هنگام مهاجرت
به سایر
کشورها عملاً
به اثبات می
رسانند. ایرانیانی
که در بمبئی و
زنگبار و حتی
در جزایر دور
افتاده سیکلز
توطن اختیار
کرده اند شاهد
زنده ی
اظهارات اینجانب
می باشند، ص 451»

ژنرال
پرسی سایکس،
سفر نامه ی
خود را این
طور به پایان
می رساند:

« در پایان
پس از اغماض
بعضی معایب بسیار
جزئی ملتی که
درگذشته خیلی
دور دارای مجد
و عظمت تاریخی
بوده و هنگامی
که انگلیس ها
در توحش و
بربریت به سر
می برده اند
به منطقه ی وسیعی
از دنیای آن
زمان حکومت می
کرده است اینک
که در وطن
مألوف یادگار
ذی قیمت ایام
مسافرت را از
نظر می گذرانم
در حالی که در
میان چهار دیوار
اتاق خود که
با کاشی های
ممتاز و نفیس
قدیم ایران مزین
گردیده و روی
قالی های
اعلاء و
گرانبها که هیچ
یک از
کارخانجات
اروپا قادر به
تهیه ی نظایر
آنها نیستند،
نشسته ام، ترقی
و تعالی ایران
و پیشرفت روز
افزون ایرانیان
را از صمیم
قلب آرزو می
کنم و این امید
سفر نامه ی
خود را خاتمه
داده، قلم را
کنار می
گذارم، ص 453»

نویسنده
بدون هیچ تعصبی
و با نگاهی
منصفانه به
تألیف
پرداخته است و
از این جهت بر
بسیاری از سفر
نامه نویسان
برتری دارد. با
توجه به مطالب
ذکر شده و
مباحث ارائه
شده هر کلاس
درباره ی تأثیر
عناصر منفی که
در سده های پیشین
وجود داشته،
در هویت ایرانیان
و عقب ماندگی،
می توانم بگویم
اکثر عناصر
منفی که در بین
ایرانیان
مشاهده می شود
را نمی توان
صرفاً مختص
فرهنگ ایرانی
دانست بلکه بسیاری
از فرهنگ های
نزدیک هم دچار
این مشکل
هستند.

در
مجموع عوامل
انحطاط
هویت ایرانی
از نظر اینجانب
به صورت زیر
قابل بحث است:

1-
محیط:
چون هویت از
محیط هم تأثیر
می پذیرد، در
نتیجه می توان
برخی جنبه های
هویت ایرانی
را به آب و هوای
گرم و خشک و
وضعیت جغرافیایی
ربط داد.
مثلاً مردم
نقاط کویری
مثل کویر ساکت
و آرام هستند
و کمتر در پی
اغتشاشات می
باشند، البته
محیط تنها
عامل مؤثر بر
هویت نیست
بلکه مؤثرترین
عامل هم نیست،
تنها می توان
آن را یک عامل
دخیل در کنار
وراثت دانست.

2-
فرهنگ:
مهمترین عامل
شکل دهی به هویت،
فرهنگ است که
خود با تاریخ،
دین، سیاست،
جامعه و ... گره
خورده است.
نظام فرهنگی ایران،
نظام گسترده و
پیچیده ای
است. برخی
عادات و ارزش
های همین
نظام، به گونه
ای است که خود
سبب عقب ماندگی
می شود و عمل
نکردن به این
ارزش ها به
مثابه ی فاجعه
است. البته من
در پی نفی
کردن تمام
جنبه های
فرهنگ نیستم
بلکه به دنبال
محکوم کردن
عناصر منفی این
فرهنگ می
باشم. انحطاط
فرهنگی همچون
ریشه ی درختی
است که شاخه
هایش عقب
ماندگی
اقتصادی، سیاسی،
اجتماعی و ...
است.

جالب این
است که اکثر
ارزش های
مخرب، درون ما
نهادینه شده
اند، مثل
تعارفات عجیب
و غریب! مهمان
نوازی ایرانیان
همواره
زبانزد بوده و
هست ولی در عین
حال خود ایرانیان
هم با پوزخند
از تعارفات
خود صحبت می
کنند. در حالی
که مهمان نوازی
بدون تعارفات
بی حد و حصر نیز
ممکن است و این
دو لزوماً نباید
با هم بیایند.

فرهنگ
در نگرش های
ما تأثیر می
گذارد و نگرش
های ما
دررفتارهای
مان متبلور می
شود. اگر نگرشی
اشتباه و یا
ناسالم باشد،
رفتار هم
اشتباه و
ناسالم می
شود. نگرش ما
به دیگران،
اتفاقات، دین،
دنیا، جمهوری،
کار، تحصیل
علم، ناموس و ...
جهت گیری
رفتاری ما را
نسبت به همه ی
این موارد
مشخص می کند.

جریانات
فرهنگی که در
طول زمان در ایران
بوده، هیچگاه
کنترل نشده تا
عناصر منفی و
نامطلوب از آن
زدوده شود.
البته عدم خود
آگاهی ملت نیز
سبب این عدم
اصلاح است. ایرانیت
ملت ما زیر
رسوبات تاریخ،
بسیاری از
جنبه های پویای
خود را از دست
داده و به
خاطره ای دور
مبدل شده است؛
تا آنجا که
هالیوود با
نگرشی گزینشی
همین خاطره ها
را هم پس زد و فیلم
300 را به دنیا
عرضه نمود.
عدم خود آگاهی
فرهنگی ایرانیان،
به نظر من،
مجوز خوبی برای
ساخت این فیلم
بود. ایرانی
هنوز هم گاهی
طوری در باره ی
پیشینه تاریخی
و فرهنگی خود
حرف می زند که
خودش هم متوجه
نمی شود چه
گفته و چه
منظوری داشته
است؛ گاه
اصلاً حرف هایش
معنا ندارد.
وقتی خود حرف
فهمیده و معنا
دار نمی زند
چه طور باید
انتظار حرف
معنا دار از
هالیوود
داشته باشد؟

نظام
فرهنگی ما بسیار
متنوع است ولی
در انتقال نسل
به نسل، تا حدی
به دست فراموشی
سپرده شد. وقتی
از پیشینه ی
فرهنگی خود بی
خبر هستیم،
چطور می توانیم
انتظار بلوغ
فکری را داشته
باشیم. در تأیید
این حرف می
توان از کسانی
یاد کنم که همیشه
می گویند ما کی
دوره ی آبادانی
و طلایی داشتیم
که حالا عقب
مانده شده ایم؟
از اول هم عقب
مانده بودیم.
در صورتی که
دوران شکوفایی
ایران
در تاریخ
شناخته و ثبت
شده است. ایران
در دروه هایی
پیشرفته ترین
کشورها بود و
قدرت بزرگی
محسوب می شد.
خوب؛ با وجود
چنین افرادی
که از پیشینه ی  خود بی
خبرند و با حق
به جانبی چنین
سخن می رانند
چه می توان
کرد و از آن ها
چه انتظاری می
توان داشت؟
چطور ممکن است
پلی روی
رودخانه ای
ساخته شود در
حالی که پایه
های آن پل در
آب متزلزل
است.

فرهنگ
فقط معماری و
شعر و نقاشی نیست،
بلکه باید در
رفتار ها هم
تبلور یابد.
چرا باید دنیا
به کاشی ها و
نقاشی های ما
غبطه بخورد ولی
رفتار هایمان
را مضحک
بداند؟ علی
رغم اینکه
دستگاه های
فرهنگی زیر
نظر دولت است
ولی دولت
مسئولیت اندیشیدن
هر فرد را
برعهده ندارد
و نمی تواند
به افراد اندیشه،
ایده و معنا
تزریق کند. به
نظر من چون
حاکمان و دولت
نیز از بین
خود ما هستند،
اشتباه است که
ایرادات را  فقط
متوجه آن ها
بدانیم. نمی
توان انسان ها
را مجبور کرد
که این طور بیندیشید،
این طوررفتار
کنید، این طور
حرف بزنید و این
طور برخورد کنید
زیرا دیگر
نامشان انسان
نخواهد بود،
ماشین می
شوند. هویت
قومی، ملی و
فردی ما باید
از طریق فرهنگ
تولید، حفظ ،
تجهیزو
پرورانده شود
تا مورد حمایت
نخبگان و توده
های مردم
باشد.بهتر است
همین توده ی
مردم را خرد
کنیم و هر کس
از خودش شروع
کند و ذره بین
را روی خودش
بگیرد.

3-
استعمار،
تهاجم و
مداخله ی سایر
کشور ها: از
حمله ی اعراب،
حمله ی مغول
ها، حمله ی
افغان ها و ... تا
حمله ی رژیم
بعث عراق در
زمان جنگ تحمیلی
و تحریم های
دنیای امروز،
همگی سبب شده
اند که ایرانیان
در حسرت زندگی
کنند. ملتی که
مدام در حسرت
زندگی کند،
فقط برخوردهای
عاطفی از خود
نشان می دهد
در حالی که نیازمند
حرف زدن به
زبان دنیای
امروز است،
زبان منطقی و
عاقلانه و نه
زبانی سرشار
از بد بینی و
پریشان گویی و
بد دهنی. حسرت
خوردن می
تواند به غرب
زدگی و شرق
زدگی منجر شود
که خود عامل
مهمی در سوق
دادن یک ملت
به سوی انحطاط
و عقب ماندگی
است.

ایران
حسرت زده که
از فرهنگ خود
نا امید شده،
ناگهان با مدل
فرهنگی روبرو
می شود که
ابتدای آن یک
تمدن آرمانی
به نام ایران
باستان است و
بعد مخدوش می
شود به طوری
که بازسازی آن
عملی نیست، پس
با یک برخورد
عاطفی، خود را
محکوم به تبعیت
از مدل های
غربی و شرقی می
کند، بدون این
که بداند کیست،
چیست و کجاست!
این مدل هم
تحفه ی همان
غرب و شرق است
نه زاییده ی
ذهن روشن ایرانی.

نمی
توان و نباید
شکست ها را
انکار کرد.
شکست عدم موفقیت
نیست بلکه
تنها تأخیر در
پیروزی است.
اما باید در
آرامش و با
نگاهی
خردمندانه در
پی فهم شکست
ها و دلایلشان
باشیم و بدین
وسیله مانع
شکست امروز و
فردایمان شویم.

ما فقط یاد
گرفته ایم به
بچه هایمان
بگوییم ببین،
مورچه اگر
هزار بار دانه
اش به زمین بیفتد
هزار بار آن
را بر می دارد
و هر چه این
بچه ها بزرگ
تر می شوند
کلمه های محال
است و نمی شود
و ای کاش  را بیشتر
بر زبان می
آورند. یادمان
نرود که بچه
ها همواره از
بزرگترانشان چیز
یاد می گیرند
و وقتی
بزرگترانشان
چیزی جزحرف های
در هم و برهم و
پراکنده که بسیاریشان
ریشه در
خرافات
دارند
به آن ها یاد
نمی دهند، چه
طور باید
انتظار
سازندگی
ازشان داشته
باشیم؟ عالم بی
عمل اصطلاح
خوبی برای خیل
عظیمی از ایرانی
هاست. بارها
با کسانی
مواجه شدیه ایم
که به بچه هایشان
می گویند روی
زمین آشغال نریز
و خودشان جلوی
بچه همین کار
رامی کنند و
جالب این که
همواره پاسخی
در آستین
دارند و
کارشان را به
شکلی مسخره
توجیه می
کنند. این
دسته افراد در
درجه ی اول
فهم و شعور و
عقل انسانی و
در درجه ی دوم
فرهنگ و شخصیت
ایرانی را زیر
سوال می برند.

در آخر
به عنوان جمع
بندی می توانم
بگویم که ما ایرانی
ها معمولاً به
ریشه بسیاری
از نابسامانی
های اجتماعی و
عقب افتادگی
نسبی ایران را
در خارج از
خودمان می جوییم
و به گردن
دوستان و
دشمنان می
اندازیم، در
حالی که مشکل
در رفتارهای
فرهنگی و در
درون ما است.
در فرهنگ ایرانی
بارها به این
مسأله اشاره
شده: از ماست
که بر ماست.  بهتر
است چشم ها را
بشوییم و جور
دیگر ببینیم و
با لبخند و سر
تکان دادن، با
بی تفاوتی از
کنار این مسایل
عبور نکنیم.
برای تغییر
دادن دید دنیا
نسبت به
خودمان، بایستی
ابتدا دید خودمان
را نسبت به
خودمان تغییر
دهیم. وقتی به
کسی اشاره می
کنیم باید در
نظر داشته باشیم
که سه
انگشتمان به
سمت خودمان
است. برای
درست کردن
خودمان هم باید
دست از حب و
بغض، پیش داوری،
خرافه پرستی،
تکروی، ظاهر بینی،
دروغ گویی به
خودمان و سایرین،
تعصب، وسواس،
خود بزرگ بینی،
شکوه و شکایت،
تقدیرگرایی،
زرنگ نمایی،
متهم کردن دیگران
به خاطر پیشرفت
هایشان یا به
خاطر
اشتباهات ما،
دیگر پرستی،
مرده پرستی،
توجیه های نا
درست، بد گویی
و ... را کنار
بگذاریم. به
امید روزی که
ایرانی شکوه
خود را باز یابد.

سایر
منابع

1-
مقاله
ی آقای حنیف بیات
موجد، دانشجوی
دکترای شیمی –
فیزیک تئوری
دانشگاه
تورنتوی
کانادا / ویرایش
17 آذر 1385 . www.hanifworld.com

2-
روزنامه
ی اعتماد ملی،
شماره ی 107 – پنج
شنبه 25 خرداد 1385

3-
مقاله
ی آقای علی
اصغر حق دار،
بازشناسی
عوامل انحطاط
فرهنگی ایران
( نگاهی به
کتاب در جستجوی
امر قدسی) ، از
سایت: haghdar.com

[1]  The Thousand Miles in Persian or 8 years in Iran

[2]  سایکس،
پرسی (1336).
سفرنامه سایکس.
حسین سعادت
نوری. تهران:
انتشارات
کتابخانه ابن
سینا – ص 1.

[3]  سایکس،
پرسی (1336).
سفرنامه سایکس.
حسین سعادت
نوری. تهران:
انتشارات
کتابخانه ابن
سینا – مقدمه
مترجم.