دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

خلقیات
منفی
ایرانیان در سفرنامه
گروته

مهسا اكبري

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
مباني تاريخ
اجتماعي
ايران

موضوع: خلقیات
منفی
ایرانیان در
سفرنامه ها

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

مشخصات
کتاب: گروته،  هوگو (1342) .سفرنامه
گروته. ترجمه مجيد
جليلوند. تهران:
نشر مركز.

مقدمه

ايران
در گذشته
داراي تمدني
با شكوه و
فرهنگي غني
بوده است. اين عوامل
به همراه
موقعيت
جغرافيايي
استثنايي موجب
مي شد كه در
طول تاريخ
همواره مورد
توجه مردمان
مختلف جهان
قرار گيرد.
ايران به
همراه تمدن
هاي چين و هند
و مصر و تمدن
هاي آمريكاي جنوبي،
مهدهاي تمدني
در گذشته بوده
اند. اما امروز
در جهان معاصر
جزو كشورهاي
در حال توسعه
محسوب مي
شوند. علاوه
بر اين، اين
چنين به نظر
مي رسد كه
ايران نسبت به
گذشته ي خود
نيز دچار افول
شده است چرا
كه در گذشته،
ايران از لحاظ
علمي، كشوري
توليد كننده
بود اما امروز
به كشوري مصرف
كننده تبديل
شده است.

در
اينجا اين
سؤال مطرح مي
شود كه چرا
ايران با چنين
گذشته
درخشاني دچار
چنين ركودي
شده است؟

براي
بررسي اين امر
مي توان موضوع
را در دو سطح
مورد مطالعه
قرار داد؛ يكي
در سطح مردمي
و ملت و ديگري
در سطح حكومتي
و دولت. از
آنجا كه ملت
بخش اصلي و
وسيع تر جامعه
را تشكيل مي
دهد و در نوع
دموكراسي
حكومت، اين
خود مردم
هستند كه
حاكميت را در
دست مي گيرند،
بررسي موضوع
در سطح مردمي
و ملت از
اهميت بيشتري برخوردار
است. يكي از
مهم ترين و
عميق ترين لايه
هاي اين سطح
اخلاق
اجتماعي مردم
است كه خود مي
تواند ريشه ي
بسياري از
مشكلات و
مسائل باشد.

امروز
ايرانيان به
خود آمده و در صدد
رفع اين مسائل
و مشكلات و
احياي خويش
برآمده اند.
يكي از اين
عواملي كه
موجب بيداري
آنها شد،
برخورد آنها
با كشورهاي
پيشرفته بود
كه از طريق
آمدن مردمان
آنها به ايران
و رفتن ايراني
ها به كشور
آنها صورت
گرفت (اين
هميشه ديگري
است كه انسان
را متوجه خود
مي سازد.)

در طي
همين رفت و
آمدها
سفرنامه هايي
توسط افراد
مختلف نوشته
شد كه بيانگر
وضعيت
اجتماعي ، فرهنگي،
سياسي ،
اقتصادي و...
ايران و اين
كشورها و
مقايسه ي اين
دو با يكديگر
است كه هر يك
از ويژگي هاي
بيان شده در
اين كتابها
خود مي تواند
در شناخت بهتر
وضعيت فعلي ايران
و در نتيجه
بهبود و رفع
نقايص آن كمك
شاياني كند.
چرا كه وضعيت
فعلي ايران در
زمينه هاي مختلف
اعم از
اجتماعي و
فرهنگي
ريشه در
گذشته دارد.
با مطالعه
گذشته و روند
طي شده
مي توان پي
برد كه هر يك
از ويژگي هاي
ايرانيان از
چه نشأت گرفته
و اگر تا به
امروز تداوم
پيدا كرده علت
آن چه بوده
است؟ چرا كه
هر چه شناخت
يك امر كامل
تر باشد،
برخورد با آن
و حفظ يا
تغيير آن راحت
تر خواهد بود.

سؤالي
كه مطرح است و
در اين مقاله
سعي شده به آن
پاسخ داده شود
اين است که
عناصر منفي
اخلاق
اجتماعي
ايرانيان
چيست؟ علت اين
رفتار ها
چيست؟ و آيا
راه حلي براي
اصلاح آنها
وجود دارد؟

در
اين مقاله به
خلاصه و نقد
سفرنامه
گروته، جغرافيدان
و قوم شناس
مشهور
آلماني،
درباره ي خلقيات
منفي
ايرانيان
پرداخته
خواهد شد.

معرفي
كتاب

دكتر هوگو
گروته، جغرافيدان
و قوم شناس مشهور
آلماني است كه
در 15 اوت 1869 در شهر
ماگدبورگ به دنيا
آمد. سفرهاي متعددي
به كشورهاي آسيا،
آفريقا، آمريكاي
جنوبي انجام داد
و تحقيقات ارزشمندي
در مورد جغرافيا
و قوم شناسي و وضع
اقتصادي و اجتماعي
اين مناطق، از
جمله درباره ي
خاور نزديك، بالكان
و جنوب برزيل،
از خود به يادگار
گذاشت.

وي بنيانگذار
«انجمن سياست فرهنگي
آلمان» و انستيتوي
مطالعات خارجي
در لاپزيگ و برلن
بود و از 1913 تا 1945 مديريت
آنها را بر عهده
داشت. همين مؤسسه
اخير را پس از جنگ
جهاني دوم تحت
عنوان «انستستوي
فرهنگ شناسي و
تحقيقات خارجي»
از 1948 تا زمان در گذشتش
در 1951 اداره مي كرد.
وي مدير بنياد
پژوهش درباره مهاجرت
و جغرافياي فرهنگي
فردريش راتسل بوده
و از سال 1913 تا 1944 مجله
اي نيز به نام «تمدن
آلمان در جهان»
منتشر مي كرده
است.

آثار اصلي
او عبارتند از:
«خط آهن بغداد
و دهقانان شوبيايي
در ماوراء قفقاز
و فلسطين»، «سفر
تحقيقاتي به آسياي
نزديك در 1906/7»، «آلمانيان
در ماوراء بحار»،
«فرهنگ لغات آلمانيان
مرزنشين و خارج»،
«در جدال با جنگهاي
برزيل جنوبي»

هوگو گروته
در سال 1907(1325ه.ق) كه يكي
از بحراني ترين
سالهاي سلطنت قاجاريه
است از راه بين
النهرين به ايران
آمد. نخست از پشتكوه
كه در آن تاريخ
توسط غلامرضاخان
والي (آخرين والي
پشتكوه) اداره
مي شد ديدن كرد.
پس از سير و سياحت
در پشتكوه و ملاقات
با غلامرضاخان
كه حاكم مطلق اين
منطقه به شمار
مي رفت و ساليانه
فقط بيست هزار
تومان به عنوان
خراج به دولت ايران
مي داد، قصد داشت
از خرم آباد نيز
ديدن كند. اما والي
به علت وجود اغتشاشات
و ناامني اين اجازه
را به وي نداد. به
همين دليل از آنجا
به كرمانشاه رفت.
سپس از راه همدان
و سلطان آباد و
قم خود را به تهران
رساند. بعد از مدتي
توقف در تهران
ملاقات با شاه
و احتشام السلطنه
رئيس مجلس شوراي
ملي، به تبريز
رفت. در آنجا نيز
با فرمانفرما،
حكمران آذربايجان
كه درگير با مشكلات
شورش كردها و تجاوز
عثماني به ساوجبلاغ
بود، ملاقات كرد
و كمي قبل از كودتاي
محمد علي شاه از
راه جلفا از ايران
خارج شد.

مسافرت
گروته به ايران
حدود شش ماه طول
كشيد. وي در يكي
از بحراني ترين
دوره هاي تاريخ
ايران به كشور
ما آمد. وقتي وارد
ايران شد، مدت
كوتاهي از مرگ
مظفرالدين شاه
و به تخت نشستن
محمد علي شاه مي
گذشت. دوراني كه
وي در ايران بود
مقارن با قيام
سالارالدوله عليه
برادرش محمد علي
شاه، قتل ميرزا
علي اصغر خان اتابك،
و انعقاد قرارداد
تقسيم ايران به
دو منطقه نفوذ
توسط روسيه و انگلستان
و كشاكش بين مجلس
نوبنياد و شاه
و رويدادهايي بود
كه سرانجام به
كودتاي محمد علي
شاه و به توپ بستن
مجلس منجر شد. از
آنجا كه چندي بعد
در آلمان هنگامي
كه بادداشتهايش
را براي چاپ آماده
مي كرد، در ايران
رويدادهاي مهمي
نظير كودتاي محمد
علي شاه، بازداشت
آزاديخواهان در
تهران، قيام تبريز
و سرانجام رشت
و اصفهان و بالاخره
فتح تهران و عزل
محمد علي شاه به
وقوع پيوست، آنها
را نيز به اختصار
در كتاب خود آورده
است.

محرك اصلي
گروته در اين سفر،
كه  مخارج
آن توسط دولت تأمين
مي شده، بيشتر
مطالعات جغرافيايي
و اقتصادي و تجاري
بوده است. وي در
اين كتاب، بنا
به گفته خود، تا
حد امكان به بيان
مطالب و اطلاعات
جغرافيايي و مردم
شناسي پرداخته
اما بيشتر روي
مناظر طبيعي و
مردماني تأكيد
كرده كه در اين
سفر با آنها برخورد
داشته است.

"سفرنامه
گروته" نخستين
بار در سال 1910 ميلادي
تحت عنوان "مسافرت
در ايران، خاطرات
و مشاهدات" (Wanderungen in Perisien
Erletes und erschautes)
در شهر برلين
به چاپ رسيد.
اين كتاب شامل
پنج فصل مي
باشد كه بر
اساس ايالاتي
كه گروته در
آنها اقامت
داشته تقسيم
بندي شده و يك
بخش تعليقات
شامل كارهاي فرهنگي
و انسان
دوستانه
كشورهاي
خارجي در
ايران و قانون
اساسي
مورخ1324ه.ق كه در
پايان كتاب
آمده است. (
سفرنامه
گروته: صفحه 7)

در
اينجا ابتدا
به بيان موردی
خلقيات منفی
ايرانيان که
در کتاب ذکر
شده (به ترتيب
شماره صفحه)
می پردازيم
سپس اين موارد
را طبقه بندی
و بررسی می
کنيم.

خلقيات
منفی
ايرانيان

(در
خواندن جدول
به شماره
گذاری های اين
قسمت توجه
شود.)

1. «هر وقت
كار كردن افرادي
را كه در بغداد
استخدام كرده ام
مي بينم، خود به
خود ياد محمود
و فاضل دو قاطرچي
وظيفه شناس و باوفاي
ترك مي افتم كه
در «قونيه» به
استخدامم درآمدند
و كارشان را واقعاً
بي عيب و نقص انجام
مي دادند. بخصوص
رفتارشان با حيواناتي
كه به آنها سپرده
بودم شفقت آميز
بود و هميشه عليقشان
را به موقع مي دادند
و به درستي از آنها
مواظبت مي كردند.
به عكس نزد خدمتكاران
ايراني و عرب كوچكترين
اثري از حس وظيفه
شناسي مشاهده نمي
كنم. اينها فقط
به فكر پول هستند
و ارباب به نظرشان
منبع پول و درآمد
است و همگي بدون
اسثتنا از زير
كار در مي روند.
از اين رو مسافري
كه باروبنه اش
زياد است و مي خواهد
با اسبهاي خود
سفركند، ناچار
است دربين النهرين
و ايران دو برابر
آسياي صغير خدمتكار
و مهتر استخدام
كند.» ص29

2. «تجمل
و عظمت دوستي ايرانيان
كه در نگهداري
عده زيادي خدمتكار
بي مصرف متجلي
مي شود به پشتكوه
نيز سرايت كرده
است. معمولاً تعداد
اين خدمتكاران
با كاري كه انجام
مي دهند هيچ تناسبي
ندارد و از آنجا
كه اربابها حقوقشان
را يا نامرتب يا
اصلاً نمي پردازند
ناچارند يا از
راه سرقت اموالي
كه به آنها سپرده
شده و يا از طريق
دريافت انعام،
هديه و رشوه از
ارباب رجوع و مهمانان
امرار معاش كنند.»
ص52

3. «والي
پشتكوه نيز مانند
بيشتر شاهان و
بزرگان ايران،
به ساختن قصر علاقه
خاصي دارد. معمار
ايراني، نظر به
اين كه همه چيز
اين دنيا فاني
است، با وجود ذوق
و سليقه قابل تحسيني
كه در تزيينات
و ريزه كاري ها
به كار مي برد و
علي رغم وسعت و
بزرگي عمارتها،
اهميت چنداني به
استحكام بنا و
استفاده از مصالح
مرغوب نمي دهد.
اعيان و مالكين
هم به جاي آنكه
با تعميرات جزئي
از خراب شدن قصر
يا عمارتي كه از
پدر يا برادرشان
به ارث برده اند،
يا حتي خودشان
ده سال پيش ساخته
اند، جلوگيري كنند،
ترجيح مي دهند
بناي تازه اي بسازند
كه معرف خودشان
باشد.» ص53

4. «وانگهي
وقتي يك اروپايي
مهمان يكي از بزرگان
ايران است و مي
خواهد شئونات و
آبروي خود و كشورش
را حفظ كند، بالاجبار
مخارجش زياد خواهد
شد.زيرا به زودي
تمام خدمتكاران
و انواع و اقسام
بيكاراني كه در
خانه او هستند
وارد صحنه مي شوند
و با خوشخدمتي
و انجام كارهاي
كوچك، انسان را
وادار مي كنند
به آنها انعام
كلاني بدهد....

براي سركردگانشان
از قبل، هدايايي
نظير ساعت، قطب
نما، دوربين و
چاقو تهيه كرده
بودم. ليكن اغلب
پول نقد را ترجيح
مي دادند. چندين
نفر انعامي كه
به آنها دادم،
كمتر از شأن خود
مي دانستند و تقاضاي
انعام بيشتري مي
كردند.
مثلاً قهوه چي
والي، كه سياه
پوستي درشت اندام
بود و دو سه بار
چند فنجان قهوه
به چادرم آورده
بود، وقتي سه مجيديه
(حدود ده مارك) به
عنوان «بخشش» در
دستش گذاشتم، لبخندزنان
پول را روي ميز
گذاشت و بدون رودربايستي
گفت كه كم است. هنگامي
كه علت اين رفتار
وقيحانه را از
او سؤال كردم،
با رنجيدگي اظهار
داشت كه عدم پذيرش
اين مبلغ «كم»
را نبايد توهين
به خود تلقي كنم.
به عكس اين يك نوع
احترامي است كه
او به من گذاشته،
زيرا مقام مرا
خيلي بالاتر از
آن دانسته كه فقط
سه مجيديه انعام
بدهم! جمع انعام
ها و قيمت هدايا،
به انضمام قيمت
تفنگي كه به والي
هديه دادم، بيش
از هزار مارك مي
شد. اما بايد در
نظر داشت كه در
اين مناطق، دادن
اين هدايا، طبق
قوانين قرون وسطي،
به منزله عوارضي
است كه مسافر جهت
امنيت و عبور آزادانه
اش از يك منطقه
به حكمران محل
مي پردازد. معمولاً
در لرستان رئيس
ايل پس از دريافت
هديه اي از مسافر،
او را يكي از اتباع
خويش بشمار مي
آورد و از جان و
مالش حفاظت مي
كند.» ص66

5. «در يكي
از اين بازارها
شاهد رفتار تعصب
آميز يك دكاندار
بودم. آشپز يونانيم
كه براي ادامه
سفرمان مشغول خريد
آذوقه بود، به
كله قندهاي جلو
مغازه دست زد و
كاغذ آبي رنگشان
را باز كرد تا از
خوبي قندها اطمينان
حاصل كند. صاحب
مغازه خشمگين شد
با عصبانيت از
او خواست كه تمام
كله قندها را بخرد
زيرا در اثر تماس
با دست هاي اوكه
يك فرنگي است،
نجس شده اند و ديگر
نمي توان آنها
را به هيچ مسلمان
مؤمني فروخت. بر
اثر مشاجره اين
دو، بعد از مدتي،
عده اي كنجكاو
جلوي مغازه جمع
شدند. خدمتكار
يونانيم كه به
برتري هوشش اطمينان
داشت، رفتار غير
عادي ايرانيان
را به رخشان كشيد
و گفت: «اگر تماس
دست يك فرنگي قند
ها را كثيف مي كند،
پس شما اصلاً نبايد
قند بخوريد، زيرا
تمام قندهايي كه
در بازارهايتان
به فروش مي رسد،
توسط فرنگي ها
توليد شده است!»
به جاي جواب قانع
كننده چند مشت
به پهلويش زدند.
سرانجام موفق به
ميانجگري شدم و
خدمتكارم را از
نوش جان كردن كتكي
مفصل نجات دادم.»
ص95

6. «اين
پيكره هاي بزرگ
در نظر بينندگان
ساده قدرتي فوق
بشري را مجسم مي
كنند. خدمتكاران
ايرانيم يكي پس
از ديگري كلماتي
حاكي از تعجب به
زبان مي رانند.
تنها آشپز يونانيم
با تحسين مجسمه
را تماشا مي كند
و با اتكا به نفس
به من مي گويد: «چنين
كاري فقط از عهده
يونانيان ساخته
است.» ص109

7. «مسافر
در اين شاهراهها
با طبقات مختلف
و نژادهاي گوناگون
ساكن ايران برخورد
مي كند. ساكنين
محل به مسافران
خارجي كه اغلب
با تعداد زيادي
خدمه مسافرت مي
كنند هر چند غيرصميمانه
ولي با ديده احترام
مي نگرند. چون در
نظر آنها شخص «فرنگي»
كه در ايران مسافرت
مي كند يا مقام
خيلي مهمي دارد
و يا حتماً آنقدر
ثروتمند است كه
صرفاً براي تفريح
و سرگرمي به سير
و سياحت پرداخته
است. اين كه شخص
مي تواند به دلايل
علمي و براي كسب
دانش از شهرها،
انسانها، كوهها
و گياهان ديدن
كند، براي ايرانيان
و به طور كلي مشرق
زمينيان امري نا
مفهوم و نا شناخته
است». ص136

8.. «در نظر
ايرانيان متعصب،
تمام اشيائي كه
توسط اروپاييان
لمس شود، به استثناي
پول، نجس گرديده
است.» ص 144

9. «اگر
اربابي در ايران
آنقدر ثروتمند
باشد كه سوءاستفاده
هاي خدمتكارانش
را ناديده بگيرد،
به زودي ملقب به
آدم «دست و دلباز»
مي شود. ايرانيان
به آدم ثروتمند
وخراج، دست و دلباز
مي گويند، ولي
از اينها گذشته
خدمتكار ايراني
فردي فوق العاده
زرنگ و مؤدب است
و در پذيرايي و
استقبال از مهمانان
بسيار خوب رفتار
مي كند. او همچنين
مي تواند خيلي
زود خود را با خلق
و خوي ارباب وفق
دهد.» ص155

10. «علاوه
بر اين آنها [بازرگانان
آلماني] بايد در
نظر داشته باشند
كه ايرانيان از
حيث ذوق و سليقه
و عادت، افرادي
فوق العاده محافظه
كارند. اگر محصولي
يكبار مورد پسندشان
قرار گرفت، ديگر
هيچ قدرتي در دنيا
نمي تواند آنها
را وادار نمايد
كه نوع ديگر يا
مارك ديگر يا همان
محصول را از كشور
ديگري خريداري
كنند. مثلاً اگر
يك شهرنشين ايراني
يكبار طمع و مزه
ي كنياك «شتر نشان»
به مذاقش خوش آمد(
هر چند ايرانيان
روي تأثير مشروب
بيش از طمع و مزه
ي آن حساب مي كنند)
ديگر ممكن نيست
همان مشروب را
با مارك‌ «شير
نشان» خريداري
كند.» ص184

11. «...مؤسسه
ي حمل و نقل كه توسط
يك ايراني ثروتمند
تأسيس شده ودر
دليجانهايش 20 تا
30 نفر را با چمدانها
و بارهايشان روي
هم تلنبار مي كنند
و صندليهايشان
چوبي و ناراحت
است از تهران به
قم و سلطان آباد
و كرمانشاه مي
رود. مسافرت با
اين دليجان ها
بسيار ارزان تمام
مي شود. با پرداخت
8/5 تومان مي توان
اين مسير را با
دليجان طي كرد،
در حالي كه براي
يك كالسكه دربست،
كه اين مسير را
در عرض چهار شبانه
روز طي مي كند،
بايد حداقل 150 تومان،
يعني 600 مارك پرداخت.
وانگهي به اين
مبلغ بايد 20 تومان
نيز براي انعام
راننده و مهترها
اضافه كرد. زيرا
سرعت كار مهترها،
كه مسئول تعويض
اسبها هستند به
مقدار انعامي بستگي
دارد كه به آنها
داده مي شود. بنا
بر اين ملاحظه
مي شود كه مسافرت
در ايران چندان
هم ارزان تمام
نمي شود.» ص190

12. «حكيم
و دانشمند معروف
«ابن سينا» ...اگر
بر سر مزار اين
شخص عناويني چون
شيخ الرئيس، امام
الحكما،يا سلطان
الاطبا بنويسند
... كاملاً حق دارند.
در اين يك مورد
نمي توان ادعا
كرد كه تخيلات
شرقي القاب و عناويني
غير واقعي اختراع
كرده است.» ص198

13. «بعد
از گفتگو با محمود
خان، درباره ي
كشورهاي مترقي
و روح يك ملت به
پا خاسته به اين
نتيجه رسيدم كه
طرز فكر يك ايراني
تحصيل كرده به
خصوص اگر دور از
محيط خفقان زاي
كشورش باشد، چقدر
مي تواند به طرز
فكر يك اروپايي
نزديك باشد، اما
طبيعي است، وقتي
قدم به داخل ايران
گذاشتم، نسبت به
اينكه آيا توده
هاي عقب مانده
ي ساكن شهرهاي
كوچك و دهات نيز
مي توانند به ارزش
وظيفه ي بزرگي
كه رهبرانشان به
عهده گرفته اند،
پي ببرند، دچار
شك و ترديد شدم.
بيش از پيش تفاوت
فاحش بين آشنايان
با فرهنگ اروپايي
و توده هاي عقب
مانده و متعصب
شهرستان ها و صاحبان
عناوين كوچك و
بزرگي كه فقط در
فكر منافع خود
هستند برايم آشكار
مي شد. حال چقدر
طول خواهد كشيد،
تا كارمندان دولت
حس وظيفه شناسي
و درستي را سرمشق
خود قرار دهند
و چقدر زمان لازم
است تا توده ي مردم
از اين عقيده ي
تعصب آميز كه هر
فرد غير شيعي را
نجس و هر شيئي را
كه او لمس مي كند
غير قابل استفاده
مي دانند، دست
بكشند.» ص219

14. «هر يك
از حكمرانان چون
ساتراپهاي دوران
باستان، براي خود
يك دربار كوچك
دارد كه از اولين
پيشكارش تا كوچكترين
خدمتكارش صرفاً
به فكر پركردن
جيب هاي خود هستند،
طبيعي است شخص
حكمران نيز كه
براي به دست آوردن
اين شغل مبلغ كلاني
به شاه و وزراء
(اركان مملكت) پيشكش
داده است، مي كوشد
هر چه سريعتر سرمايه
گذاري خود را مستهلك
كند و اضافه بر
آن سودي هم به دست
آورد. معمولاً
مستوفيان تا وقتي
كه حكمرانان بر
سر كارند، نمي
خواهند با موشكافي
در حسابها، آنان
را از خود برنجانند.
در نظر ايرانيان،
اين خورده بيني
ها، بي نزاكتي
تلقي مي شود! بعد
از سه الي چهار
سال، حكمران را
معزول كرده و به
تهران فرا مي خوانند.
حال او دو راه در
پيش رو دارد، يا
بايد قسمت اعظم
از ثروتي را كه
در اين مدت اندوخته
به عنوان پيشكش
به شاه و وزراء
بدهد، يا به عنوان
ظلم و ثروت اندوزي
غيرمجاز، محكوم
گردد. بديهي است
كه او راه نخست
را انتخاب مي كند
و فقط آن مقدار
از اندوخته اش
را، كه براي خريدن
شغل ديگري ضروري
است، نگاه مي دارد»
ص226

15. «تدوين
و تصويب متمم قانون
اساسي و امضاء
آن توسط شاه، بزرگترين
موفقيت مجلس اول
به شمار مي رود.
مجلس كه بعد از
اين پيروزي به
شجاعتش افزوده
شده بود، طبق معمول
ايرانيان كه به
قدرت طلبي و انحصارگري
گرايش دارند، كوشيد
با سلب كامل قدرت
از شاه، خود به
فرمانرواي مطلق
ايران بدل گردد.
ص248

16. مبارزه،
پايداري و استقامت
از خصايص ايرانيان
است، ليكن در مورد
اهالي شهرهاي بزرگ
كه بيشتر از فارسها
تشكيل مي شوند،
چندان صدق نمي
كند.» ص258

17. «پيش
از هر چيز، بايد
هوشمندي ايرانيان
را، كه موجبات
پيدايش افكار آزادي
خواهانه را فراهم
كرد، مورد ستايش
قرار داد. اما متأسفانه
تاكنون از اين
هوش و ذكاوت، فقط
در جهت اصلاحات
نظري و نه عملي،
استفاده شده است.
حس سازماندهي،
كه لازمه ي اصلاحات
اداري است، فقدانش
به چشم مي خورد.
عدم آگاهي از توانايي
هاي واقعي خود،
مسأله ي ديگري
است كه مانع اصلاح
نظام مالي، قضائي
و آموزشي كشور
شده است، ايرانيان
بايد بدانند، كه
بدون كمك كارشناسان
خارجي، هرگز نخواهند
توانست، اين سه
نهاد را، كه اصلاحشان
براي ترقي يك كشور
از واجبات به شمار
مي رود، به شكل
درستي سر و سامان
داده و اصلاح كنند.
ص259

18. احتمالاً
عدم توجه به نقاط
ضعف خود و صرفاً
تكيه بر هوش خدادادي،
براي ايرانيان
در آينده مشكلاتي
پديد خواهد آورد.
مثلاً آنها، از
هم اكنون، معتقدند
كه ديگر براي ادارات
پست و تلگراف و
گمرك احتياجي به
كارشناس خارجي
ندارند! به علاوه
از قانون مربوط
به تأسيس بانك
ملي، به وضوح مي
توان فهميد كه
مليون ايران، كه
از افتادن ايران
به دست روس و انگليس
واهمه دارند. به
نحوي افراطي از
اين شعار گه مي
گويد «ايران را
به ايرانيان بسپاريد»
پيروي مي كنند.»
ص259

19. «يكي
ديگر از مسائل
ايران، مسأله تعليم
و تربيت است. بسياري
از ايرانيان كه
در خيابانهاي تهران
با لباسهاي اروپايي
ديده مي شوند و
خود را طرفداران
فرهنگ و تمدن غربي
مي دانند، آشناييشان
با فرهنگ و تمدن
مغرب زمين، از
دانستن ناقص زبانهاي
فرانسه، انگليسي
و يا روسي فراتر
نمي رود. مهم تر
از ايجاد يك ارتش
ملي كه وطن پرستان
دو آتشه مي كوشند،
با تصويب قانون
نظام وظيفه اجباري،
آن را تشكيل دهند،
بدون شك اصلاح
نظام آموزشي كشور
است. اين امر موجب
خواهد شد تا سطح
فرهنگ مردم بالا
برود.» ص259

20. «تا كنون
در مورد شخصيت
ايرانيان، قضاوت
هاي سخت و نا عادلانه
اي شده است. مقامات
رسمي انگلستان
به سال 1909م. با انتشار
گزارشي كه به مجلسين
آن كشور تقديم
شد، تصوير غم انگيزي
از اوضاع داخلي
ايرن، بعد از تحولات
اخير، ارائه كرده
اند. در اين گزارش
آمده است كه «ديگر
مثل گذشته از عدالت،
فداكاري و شجاعت
خبري نيست و آنچه
كه به چشم مي خورد،
خودپرستي، مال
دوستي و فساد بي
حد و حساب است. همه
از آزادي حرف مي
زنند ولي در اصل
به فكر منافع خودشان
مي باشند. هيچ كس
حاضر نيست براي
آزادي كوچكترين
قدمي بر دارد. اصلاحات
مجلس منتج به بي
نظمي، از هم گسيختگي
و مختل شدن امور
شده است. انجمن
هاي ايالتي به
جاي اين كه براي
بهبود اوضاع ايالتشان
كار كنند، بيشتر
كوشش هايشان در
جهت منافع  شخصي سران
انجمن و دشمني
هاي تنگ نظرانه
بوده است. كساني
كه به «ايرانيان
جوان» شهرت دارند،
هر چند با فرهنگ
و تمدن غربي اندكي
آشنايي پيدا كرده
اند، ليكن از طرف
ديگر، پيوندشان
با مردم خود قطع
شده و از احتياجات
واقعي آنان به
كلي بي اطلاع هستند.
مجلس، كه به ظاهر
مظهر اراده ي ملت
است، قادر نيست
اصلاحات بنيادين
را پايه ريزي كند.
روحانيوني كه در
مجلس اكثريت كرسيها
را اشغال كرده
اند، كوچكترين
اطلاعي از ماهيت
و عملكرد يك پارلمان
ندارند.»» ص260

21. «نظريات
يك فرانسوي به
نام ادموند مورل
نيز كه به سال 1907م.،
از طرف اطاق بازرگاني
شهر ليون، جهت
بررسي اوضاع اقتصادي،
به ايران سفر كرد،
چندان خوشبينانه
نيست. وي درباره
ي ايرانيان مي
نويسد: «نژادي
از لحاظ اخلاقي
منحط، نژاد حرافان
و زبان بازان،
رشوه خواران زبر
دست، توانا براي
ويرانگري و سبعيت
ولي ناتوان براي
سازندگي و كار
و كوشش مثبت، طبقات
بالاي اجتماع حريص
و طماع، طبقات
پايين زبون و بي
حال. با وجود اين،
عناصر ملي گرائي
نيز هستند كه تلاش
مي كنند، انقلابي
، به شيوه ي انقلاب
عثماني، به ثمر
برسانند. ليكن
اگر اين گروه قدرت
سياسي و اقتصادي
را به دست گيرد،
بي شك شعارش اين
خواهد بود كه «ايران
را به ايرانيان
بسپاريد».» ص262

22. «در مقابل
اين اظهار نظرها
بايد خاطر نشان
ساخت كه كشاورزان
و حتي صنعتگران
ايران، يعني توده
مردم، افرادي زحمتكش
و فعال هستند. اينها
از لحاظ اخلاقي
نيز به مراتب پاك
تر و منزه تر از
ساكنان شهرهاي
بزرگ و قشر بالاي
جامعه مي باشند.
بنابر اين گزافه
نيست، اگر بگوييم
كه ملت ايران،
اگر توسط گروهي
روشنفكر اداره
شود، قابليت رشد
و پذيرش فرهنگ
و تمدن اروپايي
را خواهد داشت.
بديهي است ملتي
كه در اثر دخالت
هاي تجاوزكارانه
ي همسايگان شمالي
و جنوبيش، روسيه
و انگلستان، مدت
چند دهه جلو رشد
و توسعه اش مسدود
شده است، ملتي
كه صدها سال زير
فشار استبداد و
استثمار خرد شده
و هميشه شاهد ثروت
اندوزي هاي ظالمانه
بوده و به علاوه
از نعمت آزادي
و تعليم و تربيت
نيز محروم بوده
است، نمي تواند
و نبايد از او انتظار
داشت كه در عرض
چند سال، خصوصيات
و ماهيت طبيعي
خود را تغيير دهد.
سال ها و حتي يك
نسل تمام طول خواهد
كشيد تا با كار
و كوشش همه جانبه
و برنامه ريزي
شده، ايران به
كشوري مدرن و آباد
مبدل شود. حال به
عهده رهبران و
سياست مداران ايران
است تا توانايي
خود را در فراهم
نمودن مقدمات نوسازي
كشورشان به اثبات
رسانند.» ص262

طبقه
بندی صفات

نداشتن
حس وظيفه
شناسي

«هر وقت كار كردن
افرادي را كه در
بغداد استخدام
كرده ام مي بينم،
خود به خود ياد
محمود و فاضل دو
قاطرچي وظيفه
شناس و باوفاي
ترك مي افتم كه
در «قونيه» به
استخدامم درآمدند
و كارشان را واقعاً
بي عيب و نقص انجام
مي دادند. بخصوص
رفتارشان با حيواناتي
كه به آنها سپرده
بودم شفقت آميز
بود و هميشه عليقشان
را به موقع مي دادند
و به درستي از آنها
مواظبت مي كردند.
به عكس نزد خدمتكاران
ايراني و عرب كوچكترين
اثري از حس وظيفه
شناسي مشاهده
نمي كنم. اينها
فقط به فكر پول
هستند و ارباب
به نظرشان منبع
پول و درآمد است
و همگي بدون اسثتنا
از زير كار در مي
روند. از اين رو
مسافري كه باروبنه
اش زياد است و مي
خواهد با اسبهاي
خود سفركند، ناچار
است دربين النهرين
و ايران دو برابر
آسياي صغير خدمتكار
و مهتر استخدام
كند.» ص29

«...مؤسسه
ي حمل و نقل كه
توسط يك ايراني
ثروتمند تأسيس
شده ودر دليجانهايش
20 تا 30 نفر را با چمدانها
و بارهايشان روي
هم تلنبار مي كنند
و صندليهايشان
چوبي و ناراحت
است از تهران به
قم و سلطان آباد
و كرمانشاه مي
رود. مسافرت با
اين دليجان ها
بسيار ارزان تمام
مي شود. با پرداخت
8/5 تومان مي توان
اين مسير را با
دليجان طي كرد،
در حالي كه براي
يك كالسكه دربست،
كه اين مسير را
در عرض چهار شبانه
روز طي مي كند،
بايد حداقل 150 تومان،
يعني 600 مارك پرداخت.
وانگهي به اين
مبلغ بايد 20 تومان
نيز براي انعام
راننده و مهترها
اضافه كرد. زيرا
سرعت كار مهترها،
كه مسئول تعويض
اسبها هستند به
مقدار انعامي
بستگي دارد كه
به آنها داده مي
شود. بنا بر اين
ملاحظه مي شود
كه مسافرت در ايران
چندان هم ارزان
تمام نمي شود.»
ص190

«بعد از گفتگو
با محمود خان،
درباره ي كشورهاي
مترقي و روح يك
ملت به پا خاسته
به اين نتيجه رسيدم
كه طرز فكر يك ايراني
تحصيل كرده به
خصوص اگر دور از
محيط خفقان زاي
كشورش باشد، چقدر
مي تواند به طرز
فكر يك اروپايي
نزديك باشد، اما
طبيعي است، وقتي
قدم به داخل ايران
گذاشتم، نسبت
به اينكه آيا توده
هاي عقب مانده
ي ساكن شهرهاي
كوچك و دهات نيز
مي توانند به ارزش
وظيفه ي بزرگي
كه رهبرانشان
به عهده گرفته
اند، پي ببرند،
دچار شك و ترديد
شدم. بيش از پيش
تفاوت فاحش بين
آشنايان با فرهنگ
اروپايي و توده
هاي عقب مانده
و متعصب شهرستان
ها و صاحبان عناوين
كوچك و بزرگي كه
فقط در فكر منافع
خود هستند برايم
آشكار مي شد. حال
چقدر طول خواهد
كشيد، تا كارمندان
دولت حس وظيفه
شناسي و درستي
را سرمشق خود قرار
دهند و چقدر زمان
لازم است تا توده
ي مردم از اين عقيده
ي تعصب آميز كه
هر فرد غير شيعي
را نجس و هر شيئي
را كه او لمس مي
كند غير قابل استفاده
مي دانند، دست
بكشند.» ص219

«هر يك از
حكمرانان چون
ساتراپهاي دوران
باستان، براي
خود يك دربار كوچك
دارد كه از اولين
پيشكارش تا كوچكترين
خدمتكارش صرفاً
به فكر پركردن
جيب هاي خود هستند،
طبيعي است شخص
حكمران نيز كه
براي به دست آوردن
اين شغل مبلغ كلاني
به شاه و وزراء
(اركان مملكت) پيشكش
داده است، مي كوشد
هر چه سريعتر سرمايه
گذاري خود را مستهلك
كند و اضافه بر
آن سودي هم به دست
آورد. معمولاً
مستوفيان تا وقتي
كه حكمرانان بر
سر كارند، نمي
خواهند با موشكافي
در حسابها، آنان
را از خود برنجانند.
در نظر ايرانيان،
اين خورده بيني
ها، بي نزاكتي
تلقي مي شود! بعد
از سه الي چهار
سال، حكمران را
معزول كرده و به
تهران فرا مي خوانند.
حال او دو راه در
پيش رو دارد، يا
بايد قسمت اعظم
از ثروتي را كه
در اين مدت اندوخته
به عنوان پيشكش
به شاه و وزراء
بدهد، يا به عنوان
ظلم و ثروت اندوزي
غيرمجاز، محكوم
گردد. بديهي است
كه او راه نخست
را انتخاب مي كند
و فقط آن مقدار
از اندوخته اش
را، كه براي خريدن
شغل ديگري ضروري
است، نگاه مي دارد»

مال
دوستي و پول
پرستي

«هر وقت كار كردن
افرادي را كه در
بغداد استخدام
كرده ام مي بينم،
خود به خود ياد
محمود و فاضل دو
قاطرچي وظيفه
شناس و باوفاي
ترك مي افتم كه
در «قونيه» به
استخدامم درآمدند
و كارشان را واقعاً
بي عيب و نقص انجام
مي دادند. بخصوص
رفتارشان با حيواناتي
كه به آنها سپرده
بودم شفقت آميز
بود و هميشه عليقشان
را به موقع مي دادند
و به درستي از آنها
مواظبت مي كردند.
به عكس نزد خدمتكاران
ايراني و عرب كوچكترين
اثري از حس وظيفه
شناسي مشاهده
نمي كنم. اينها
فقط به فكر پول
هستند و ارباب
به نظرشان منبع
پول و درآمد است
و همگي بدون اسثتنا
از زير كار در مي
روند. از اين رو
مسافري كه باروبنه
اش زياد است و مي
خواهد با اسبهاي
خود سفركند، ناچار
است دربين النهرين
و ايران دو برابر
آسياي صغير خدمتكار
و مهتر استخدام
كند.» ص29

«وانگهي وقتي
يك اروپايي مهمان
يكي از بزرگان
ايران است و مي
خواهد شئونات
و آبروي خود و كشورش
را حفظ كند، بالاجبار
مخارجش زياد خواهد
شد.زيرا به زودي
تمام خدمتكاران
و انواع و اقسام
بيكاراني كه در
خانه او هستند
وارد صحنه مي شوند
و با خوشخدمتي
و انجام كارهاي
كوچك، انسان را
وادار مي كنند
به آنها انعام
كلاني بدهد....براي
سركردگانشان
از قبل، هدايايي
نظير ساعت، قطب
نما، دوربين و
چاقو تهيه كرده
بودم. ليكن اغلب
پول نقد را ترجيح
مي دادند. چندين
نفر انعامي كه
به آنها دادم،
كمتر از شأن خود
مي دانستند و تقاضاي
انعام بيشتري
مي كردند. مثلاً قهوه
چي والي، كه سياه
پوستي درشت اندام
بود و دو سه بار
چند فنجان قهوه
به چادرم آورده
بود، وقتي سه مجيديه
(حدود ده مارك)
به عنوان «بخشش»
در دستش گذاشتم،
لبخندزنان پول
را روي ميز گذاشت
و بدون رودربايستي
گفت كه كم است.
هنگامي كه علت
اين رفتار وقيحانه
را از او سؤال كردم،
با رنجيدگي اظهار
داشت كه عدم پذيرش
اين مبلغ «كم»
را نبايد توهين
به خود تلقي كنم.
به عكس اين يك نوع
احترامي است كه
او به من گذاشته،
زيرا مقام مرا
خيلي بالاتر از
آن دانسته كه فقط
سه مجيديه انعام
بدهم! جمع انعام
ها و قيمت هدايا،
به انضمام قيمت
تفنگي كه به والي
هديه دادم، بيش
از هزار مارك مي
شد. اما بايد در
نظر داشت كه در
اين مناطق، دادن
اين هدايا، طبق
قوانين قرون وسطي،
به منزله عوارضي
است كه مسافر جهت
امنيت و عبور آزادانه
اش از يك منطقه
به حكمران محل
مي پردازد. معمولاً
در لرستان رئيس
ايل پس از دريافت
هديه اي از مسافر،
او را يكي از اتباع
خويش بشمار مي
آورد و از جان و
مالش حفاظت مي
كند.» ص66

«در نظر ايرانيان
متعصب، تمام اشيائي
كه توسط اروپاييان
لمس شود، به استثناي
پول، نجس گرديده
است.» ص 144

«اگر اربابي
در ايران آنقدر
ثروتمند باشد
كه سوءاستفاده
هاي خدمتكارانش
را ناديده بگيرد،
به زودي ملقب به
آدم «دست و دلباز»
مي شود. ايرانيان
به آدم ثروتمند
وخراج، دست و دلباز
مي گويند، ولي
از اينها گذشته
خدمتكار ايراني
فردي فوق العاده
زرنگ و مؤدب است
و در پذيرايي و
استقبال از مهمانان
بسيار خوب رفتار
مي كند. او همچنين
مي تواند خيلي
زود خود را با خلق
و خوي ارباب وفق
دهد.» ص155

«هر يك از
حكمرانان چون
ساتراپهاي دوران
باستان، براي
خود يك دربار كوچك
دارد كه از اولين
پيشكارش تا كوچكترين
خدمتكارش صرفاً
به فكر پركردن
جيب هاي خود هستند،
طبيعي است شخص
حكمران نيز كه
براي به دست آوردن
اين شغل مبلغ كلاني
به شاه و وزراء
(اركان مملكت) پيشكش
داده است، مي كوشد
هر چه سريعتر سرمايه
گذاري خود را مستهلك
كند و اضافه بر
آن سودي هم به دست
آورد. معمولاً
مستوفيان تا وقتي
كه حكمرانان بر
سر كارند، نمي
خواهند با موشكافي
در حسابها، آنان
را از خود برنجانند.
در نظر ايرانيان،
اين خورده بيني
ها، بي نزاكتي
تلقي مي شود! بعد
از سه الي چهار
سال، حكمران را
معزول كرده و به
تهران فرا مي خوانند.
حال او دو راه در
پيش رو دارد، يا
بايد قسمت اعظم
از ثروتي را كه
در اين مدت اندوخته
به عنوان پيشكش
به شاه و وزراء
بدهد، يا به عنوان
ظلم و ثروت اندوزي
غيرمجاز، محكوم
گردد. بديهي است
كه او راه نخست
را انتخاب مي كند
و فقط آن مقدار
از اندوخته اش
را، كه براي خريدن
شغل ديگري ضروري
است، نگاه مي دارد»
ص226

«تا كنون
در مورد شخصيت
ايرانيان، قضاوت
هاي سخت و نا عادلانه
اي شده است. مقامات
رسمي انگلستان
به سال 1909م. با انتشار
گزارشي كه به مجلسين
آن كشور تقديم
شد، تصوير غم انگيزي
از اوضاع داخلي
ايرن، بعد از تحولات
اخير، ارائه كرده
اند. در اين گزارش
آمده است كه «ديگر
مثل گذشته از عدالت،
فداكاري و شجاعت
خبري نيست و آنچه
كه به چشم مي خورد،
خودپرستي، مال
دوستي و فساد بي
حد و حساب است.
همه از آزادي حرف
مي زنند ولي در
اصل به فكر منافع
خودشان مي باشند.
هيچ كس حاضر نيست
براي آزادي كوچكترين
قدمي بر دارد. اصلاحات
مجلس منتج به بي
نظمي، از هم گسيختگي
و مختل شدن امور
شده است. انجمن
هاي ايالتي به
جاي اين كه براي
بهبود اوضاع ايالتشان
كار كنند، بيشتر
كوشش هايشان در
جهت منافع  شخصي سران
انجمن و دشمني
هاي تنگ نظرانه
بوده است. كساني
كه به «ايرانيان
جوان» شهرت دارند،
هر چند با فرهنگ
و تمدن غربي اندكي
آشنايي پيدا كرده
اند، ليكن از طرف
ديگر، پيوندشان
با مردم خود قطع
شده و از احتياجات
واقعي آنان به
كلي بي اطلاع هستند.
مجلس، كه به ظاهر
مظهر اراده ي ملت
است، قادر نيست
اصلاحات بنيادين
را پايه ريزي كند.
روحانيوني كه
در مجلس اكثريت
كرسيها را اشغال
كرده اند، كوچكترين
اطلاعي از ماهيت
و عملكرد يك پارلمان
ندارند.»» ص260

«نظريات
يك فرانسوي به
نام ادموند مورل
نيز كه به سال
1907م.، از طرف اطاق
بازرگاني شهر
ليون، جهت بررسي
اوضاع اقتصادي،
به ايران سفر كرد،
چندان خوشبينانه
نيست. وي درباره
ي ايرانيان مي
نويسد: «نژادي
از لحاظ اخلاقي
منحط، نژاد حرافان
و زبان بازان،
رشوه خواران زبر
دست، توانا براي
ويرانگري و سبعيت
ولي ناتوان براي
سازندگي و كار
و كوشش مثبت، طبقات
بالاي اجتماع
حريص و طماع، طبقات
پايين زبون و بي
حال. با وجود اين،
عناصر ملي گرائي
نيز هستند كه تلاش
مي كنند، انقلابي
، به شيوه ي انقلاب
عثماني، به ثمر
برسانند. ليكن
اگر اين گروه قدرت
سياسي و اقتصادي
را به دست گيرد،
بي شك شعارش اين
خواهد بود كه «ايران
را به ايرانيان
بسپاريد».» ص262

تجمل
و عظمت دوستي

«تجمل و عظمت
دوستي ايرانيان
كه در نگهداري
عده زيادي خدمتكار
بي مصرف متجلي
مي شود به پشتكوه
نيز سرايت كرده
است. معمولاً تعداد
اين خدمتكاران
با كاري كه انجام
مي دهند هيچ تناسبي
ندارد و از آنجا
كه اربابها حقوقشان
را يا نامرتب يا
اصلاً نمي پردازند
ناچارند يا از
راه سرقت اموالي
كه به آنها سپرده
شده و يا از طريق
دريافت انعام،
هديه و رشوه از
ارباب رجوع و مهمانان
امرار معاش كنند.»
ص52

«والي پشتكوه
نيز مانند بيشتر
شاهان و بزرگان
ايران، به ساختن
قصر علاقه خاصي
دارد. معمار ايراني،
نظر به اين كه همه
چيز اين دنيا فاني
است، با وجود ذوق
و سليقه قابل تحسيني
كه در تزيينات
و ريزه كاري ها
به كار مي برد و
علي رغم وسعت و
بزرگي عمارتها،
اهميت چنداني
به استحكام بنا
و استفاده از مصالح
مرغوب نمي دهد.
اعيان و مالكين
هم به جاي آنكه
با تعميرات جزئي
از خراب شدن قصر
يا عمارتي كه از
پدر يا برادرشان
به ارث برده اند،
يا حتي خودشان
ده سال پيش ساخته
اند، جلوگيري
كنند، ترجيح مي
دهند بناي تازه
اي بسازند كه معرف
خودشان باشد.»
ص53

«هر يك از
حكمرانان چون
ساتراپهاي دوران
باستان، براي
خود يك دربار كوچك
دارد كه از اولين
پيشكارش تا كوچكترين
خدمتكارش صرفاً
به فكر پركردن
جيب هاي خود هستند،
طبيعي است شخص
حكمران نيز كه
براي به دست آوردن
اين شغل مبلغ كلاني
به شاه و وزراء
(اركان مملكت) پيشكش
داده است، مي كوشد
هر چه سريعتر سرمايه
گذاري خود را مستهلك
كند و اضافه بر
آن سودي هم به دست
آورد. معمولاً
مستوفيان تا وقتي
كه حكمرانان بر
سر كارند، نمي
خواهند با موشكافي
در حسابها، آنان
را از خود برنجانند.
در نظر ايرانيان،
اين خورده بيني
ها، بي نزاكتي
تلقي مي شود! بعد
از سه الي چهار
سال، حكمران را
معزول كرده و به
تهران فرا مي خوانند.
حال او دو راه در
پيش رو دارد، يا
بايد قسمت اعظم
از ثروتي را كه
در اين مدت اندوخته
به عنوان پيشكش
به شاه و وزراء
بدهد، يا به عنوان
ظلم و ثروت اندوزي
غيرمجاز، محكوم
گردد. بديهي است
كه او راه نخست
را انتخاب مي كند
و فقط آن مقدار
از اندوخته اش
را، كه براي خريدن
شغل ديگري ضروري
است، نگاه مي دارد»
ص226

سرقت
و رشوه خواری

«تجمل و عظمت
دوستي ايرانيان
كه در نگهداري
عده زيادي خدمتكار
بي مصرف متجلي
مي شود به پشتكوه
نيز سرايت كرده
است. معمولاً تعداد
اين خدمتكاران
با كاري كه انجام
مي دهند هيچ تناسبي
ندارد و از آنجا
كه اربابها حقوقشان
را يا نامرتب يا
اصلاً نمي پردازند
ناچارند يا از
راه سرقت اموالي
كه به آنها سپرده
شده و يا از طريق
دريافت انعام،
هديه و رشوه از
ارباب رجوع و مهمانان
امرار معاش كنند.»
ص52

«اگر اربابي
در ايران آنقدر
ثروتمند باشد
كه سوءاستفاده
هاي خدمتكارانش
را ناديده بگيرد،
به زودي ملقب به
آدم «دست و دلباز»
مي شود. ايرانيان
به آدم ثروتمند
وخراج، دست و دلباز
مي گويند، ولي
از اينها گذشته
خدمتكار ايراني
فردي فوق العاده
زرنگ و مؤدب است
و در پذيرايي و
استقبال از مهمانان
بسيار خوب رفتار
مي كند. او همچنين
مي تواند خيلي
زود خود را با خلق
و خوي ارباب وفق
دهد.» ص155

«هر يك از
حكمرانان چون
ساتراپهاي دوران
باستان، براي
خود يك دربار كوچك
دارد كه از اولين
پيشكارش تا كوچكترين
خدمتكارش صرفاً
به فكر پركردن
جيب هاي خود هستند،
طبيعي است شخص
حكمران نيز كه
براي به دست آوردن
اين شغل مبلغ كلاني
به شاه و وزراء
(اركان مملكت) پيشكش
داده است، مي كوشد
هر چه سريعتر سرمايه
گذاري خود را مستهلك
كند و اضافه بر
آن سودي هم به دست
آورد. معمولاً
مستوفيان تا وقتي
كه حكمرانان بر
سر كارند، نمي
خواهند با موشكافي
در حسابها، آنان
را از خود برنجانند.
در نظر ايرانيان،
اين خورده بيني
ها، بي نزاكتي
تلقي مي شود! بعد
از سه الي چهار
سال، حكمران را
معزول كرده و به
تهران فرا مي خوانند.
حال او دو راه در
پيش رو دارد، يا
بايد قسمت اعظم
از ثروتي را كه
در اين مدت اندوخته
به عنوان پيشكش
به شاه و وزراء
بدهد، يا به عنوان
ظلم و ثروت اندوزي
غيرمجاز، محكوم
گردد. بديهي است
كه او راه نخست
را انتخاب مي كند
و فقط آن مقدار
از اندوخته اش
را، كه براي خريدن
شغل ديگري ضروري
است، نگاه مي دارد»
ص226

«نظريات
يك فرانسوي به
نام ادموند مورل
نيز كه به سال
1907م.، از طرف اطاق
بازرگاني شهر
ليون، جهت بررسي
اوضاع اقتصادي،
به ايران سفر كرد،
چندان خوشبينانه
نيست. وي درباره
ي ايرانيان مي
نويسد: «نژادي
از لحاظ اخلاقي
منحط، نژاد حرافان
و زبان بازان،
رشوه خواران زبر
دست، توانا براي
ويرانگري و سبعيت
ولي ناتوان براي
سازندگي و كار
و كوشش مثبت، طبقات
بالاي اجتماع
حريص و طماع، طبقات
پايين زبون و بي
حال. با وجود اين،
عناصر ملي گرائي
نيز هستند كه تلاش
مي كنند، انقلابي
، به شيوه ي انقلاب
عثماني، به ثمر
برسانند. ليكن
اگر اين گروه قدرت
سياسي و اقتصادي
را به دست گيرد،
بي شك شعارش اين
خواهد بود كه «ايران
را به ايرانيان
بسپاريد».» ص262

كوته
فكري

«اين پيكره
هاي بزرگ در نظر
بينندگان ساده
قدرتي فوق بشري
را مجسم مي كنند.
خدمتكاران ايرانيم
يكي پس از ديگري
كلماتي حاكي از
تعجب به زبان مي
رانند. تنها آشپز
يونانيم با تحسين
مجسمه را تماشا
مي كند و با اتكا
به نفس به من مي
گويد: «چنين كاري
فقط از عهده يونانيان
ساخته است.» ص109

«مسافر در
اين شاهراهها
با طبقات مختلف
و نژادهاي گوناگون
ساكن ايران برخورد
مي كند. ساكنين
محل به مسافران
خارجي كه اغلب
با تعداد زيادي
خدمه مسافرت مي
كنند هر چند غيرصميمانه
ولي با ديده احترام
مي نگرند. چون در
نظر آنها شخص «فرنگي»
كه در ايران مسافرت
مي كند يا مقام
خيلي مهمي دارد
و يا حتماً آنقدر
ثروتمند است كه
صرفاً براي تفريح
و سرگرمي به سير
و سياحت پرداخته
است. اين كه شخص
مي تواند به دلايل
علمي و براي كسب
دانش از شهرها،
انسانها، كوهها
و گياهان ديدن
كند، براي ايرانيان
و به طور كلي مشرق
زمينيان امري
نا مفهوم و نا شناخته
است». ص136

اهل
حرف بودن و
عمل نكردن

«پيش از هر
چيز، بايد هوشمندي
ايرانيان را،
كه موجبات پيدايش
افكار آزادي خواهانه
را فراهم كرد،
مورد ستايش قرار
داد. اما متأسفانه
تاكنون از اين
هوش و ذكاوت، فقط
در جهت اصلاحات
نظري و نه عملي،
استفاده شده است.
حس سازماندهي،
كه لازمه ي اصلاحات
اداري است، فقدانش
به چشم مي خورد.
عدم آگاهي از توانايي
هاي واقعي خود،
مسأله ي ديگري
است كه مانع اصلاح
نظام مالي، قضائي
و آموزشي كشور
شده است، ايرانيان
بايد بدانند،
كه بدون كمك كارشناسان
خارجي، هرگز نخواهند
توانست، اين سه
نهاد را، كه اصلاحشان
براي ترقي يك كشور
از واجبات به شمار
مي رود، به شكل
درستي سر و سامان
داده و اصلاح كنند.
ص259

تعصب
(نجس دانستن
غير مسلمان)

«در يكي از
اين بازارها شاهد
رفتار تعصب آميز
يك دكاندار بودم.
آشپز يونانيم
كه براي ادامه
سفرمان مشغول
خريد آذوقه بود،
به كله قندهاي
جلو مغازه دست
زد و كاغذ آبي رنگشان
را باز كرد تا از
خوبي قندها اطمينان
حاصل كند. صاحب
مغازه خشمگين
شد با عصبانيت
از او خواست كه
تمام كله قندها
را بخرد زيرا در
اثر تماس با دست
هاي اوكه يك فرنگي
است، نجس شده اند
و ديگر نمي توان
آنها را به هيچ
مسلمان مؤمني
فروخت. بر اثر مشاجره
اين دو، بعد از
مدتي، عده اي كنجكاو
جلوي مغازه جمع
شدند. خدمتكار
يونانيم كه به
برتري هوشش اطمينان
داشت، رفتار غير
عادي ايرانيان
را به رخشان كشيد
و گفت: «اگر تماس
دست يك فرنگي قند
ها را كثيف مي كند،
پس شما اصلاً نبايد
قند بخوريد، زيرا
تمام قندهايي
كه در بازارهايتان
به فروش مي رسد،
توسط فرنگي ها
توليد شده است!»
به جاي جواب قانع
كننده چند مشت
به پهلويش زدند.
سرانجام موفق
به ميانجگري شدم
و خدمتكارم را
از نوش جان كردن
كتكي مفصل نجات
دادم.» ص95

«در نظر ايرانيان
متعصب، تمام اشيائي
كه توسط اروپاييان
لمس شود، به استثناي
پول، نجس گرديده
است.» ص 144

«بعد از گفتگو
با محمود خان،
درباره ي كشورهاي
مترقي و روح يك
ملت به پا خاسته
به اين نتيجه رسيدم
كه طرز فكر يك ايراني
تحصيل كرده به
خصوص اگر دور از
محيط خفقان زاي
كشورش باشد، چقدر
مي تواند به طرز
فكر يك اروپايي
نزديك باشد، اما
طبيعي است، وقتي
قدم به داخل ايران
گذاشتم، نسبت
به اينكه آيا توده
هاي عقب مانده
ي ساكن شهرهاي
كوچك و دهات نيز
مي توانند به ارزش
وظيفه ي بزرگي
كه رهبرانشان
به عهده گرفته
اند، پي ببرند،
دچار شك و ترديد
شدم. بيش از پيش
تفاوت فاحش بين
آشنايان با فرهنگ
اروپايي و توده
هاي عقب مانده
و متعصب شهرستان
ها و صاحبان عناوين
كوچك و بزرگي كه
فقط در فكر منافع
خود هستند برايم
آشكار مي شد. حال
چقدر طول خواهد
كشيد، تا كارمندان
دولت حس وظيفه
شناسي و درستي
را سرمشق خود قرار
دهند و چقدر زمان
لازم است تا توده
ي مردم از اين عقيده
ي تعصب آميز كه
هر فرد غير شيعي
را نجس و هر شيئي
را كه او لمس مي
كند غير قابل استفاده
مي دانند، دست
بكشند.» ص219

محافظه
كاري

«علاوه بر
اين آنها [بازرگانان
آلماني] بايد در
نظر داشته باشند
كه ايرانيان از
حيث ذوق و سليقه
و عادت، افرادي
فوق العاده محافظه
كارند. اگر محصولي
يكبار مورد پسندشان
قرار گرفت، ديگر
هيچ قدرتي در دنيا
نمي تواند آنها
را وادار نمايد
كه نوع ديگر يا
مارك ديگر يا همان
محصول را از كشور
ديگري خريداري
كنند. مثلاً اگر
يك شهرنشين ايراني
يكبار طمع و مزه
ي كنياك «شتر نشان»
به مذاقش خوش آمد(
هر چند ايرانيان
روي تأثير مشروب
بيش از طمع و مزه
ي آن حساب مي كنند)
ديگر ممكن نيست
همان مشروب را
با مارك‌ «شير
نشان» خريداري
كند.» ص184

انعام
خواهي

«تجمل و عظمت
دوستي ايرانيان
كه در نگهداري
عده زيادي خدمتكار
بي مصرف متجلي
مي شود به پشتكوه
نيز سرايت كرده
است. معمولاً تعداد
اين خدمتكاران
با كاري كه انجام
مي دهند هيچ تناسبي
ندارد و از آنجا
كه اربابها حقوقشان
را يا نامرتب يا
اصلاً نمي پردازند
ناچارند يا از
راه سرقت اموالي
كه به آنها سپرده
شده و يا از طريق
دريافت انعام،
هديه و رشوه از
ارباب رجوع و مهمانان
امرار معاش كنند.»
ص52

«وانگهي وقتي
يك اروپايي مهمان
يكي از بزرگان
ايران است و مي
خواهد شئونات
و آبروي خود و كشورش
را حفظ كند، بالاجبار
مخارجش زياد خواهد
شد.زيرا به زودي
تمام خدمتكاران
و انواع و اقسام
بيكاراني كه در
خانه او هستند
وارد صحنه مي شوند
و با خوشخدمتي
و انجام كارهاي
كوچك، انسان را
وادار مي كنند
به آنها انعام
كلاني بدهد....براي
سركردگانشان
از قبل، هدايايي
نظير ساعت، قطب
نما، دوربين و
چاقو تهيه كرده
بودم. ليكن اغلب
پول نقد را ترجيح
مي دادند. چندين
نفر انعامي كه
به آنها دادم،
كمتر از شأن خود
مي دانستند و تقاضاي
انعام بيشتري
مي كردند. مثلاً قهوه
چي والي، كه سياه
پوستي درشت اندام
بود و دو سه بار
چند فنجان قهوه
به چادرم آورده
بود، وقتي سه مجيديه
(حدود ده مارك)
به عنوان «بخشش»
در دستش گذاشتم،
لبخندزنان پول
را روي ميز گذاشت
و بدون رودربايستي
گفت كه كم است.
هنگامي كه علت
اين رفتار وقيحانه
را از او سؤال كردم،
با رنجيدگي اظهار
داشت كه عدم پذيرش
اين مبلغ «كم»
را نبايد توهين
به خود تلقي كنم.
به عكس اين يك نوع
احترامي است كه
او به من گذاشته،
زيرا مقام مرا
خيلي بالاتر از
آن دانسته كه فقط
سه مجيديه انعام
بدهم! جمع انعام
ها و قيمت هدايا،
به انضمام قيمت
تفنگي كه به والي
هديه دادم، بيش
از هزار مارك مي
شد. اما بايد در
نظر داشت كه در
اين مناطق، دادن
اين هدايا، طبق
قوانين قرون وسطي،
به منزله عوارضي
است كه مسافر جهت
امنيت و عبور آزادانه
اش از يك منطقه
به حكمران محل
مي پردازد. معمولاً
در لرستان رئيس
ايل پس از دريافت
هديه اي از مسافر،
او را يكي از اتباع
خويش بشمار مي
آورد و از جان و
مالش حفاظت مي
كند.» ص66

«...مؤسسه
ي حمل و نقل كه
توسط يك ايراني
ثروتمند تأسيس
شده ودر دليجانهايش
20 تا 30 نفر را با چمدانها
و بارهايشان روي
هم تلنبار مي كنند
و صندليهايشان
چوبي و ناراحت
است از تهران به
قم و سلطان آباد
و كرمانشاه مي
رود. مسافرت با
اين دليجان ها
بسيار ارزان تمام
مي شود. با پرداخت
8/5 تومان مي توان
اين مسير را با
دليجان طي كرد،
در حالي كه براي
يك كالسكه دربست،
كه اين مسير را
در عرض چهار شبانه
روز طي مي كند،
بايد حداقل 150 تومان،
يعني 600 مارك پرداخت.
وانگهي به اين
مبلغ بايد 20 تومان
نيز براي انعام
راننده و مهترها
اضافه كرد. زيرا
سرعت كار مهترها،
كه مسئول تعويض
اسبها هستند به
مقدار انعامي
بستگي دارد كه
به آنها داده مي
شود. بنا بر اين
ملاحظه مي شود
كه مسافرت در ايران
چندان هم ارزان
تمام نمي شود.»
ص190

دادن
القاب و
عناوين غير
واقعي

«اين پيكره
هاي بزرگ در نظر
بينندگان ساده
قدرتي فوق بشري
را مجسم مي كنند.
خدمتكاران ايرانيم
يكي پس از ديگري
كلماتي حاكي از
تعجب به زبان مي
رانند. تنها آشپز
يونانيم با تحسين
مجسمه را تماشا
مي كند و با اتكا
به نفس به من مي
گويد: «چنين كاري
فقط از عهده يونانيان
ساخته است.» ص109

«حكيم و دانشمند
معروف «ابن سينا»
...اگر بر سر مزار
اين شخص عناويني
چون شيخ الرئيس،
امام الحكما،يا
سلطان الاطبا
بنويسند ... كاملاً
حق دارند. در اين
يك مورد نمي توان
ادعا كرد كه تخيلات
شرقي القاب و عناويني
غير واقعي اختراع
كرده است.» ص198

منفعت
طلبي

«بعد از گفتگو
با محمود خان،
درباره ي كشورهاي
مترقي و روح يك
ملت به پا خاسته
به اين نتيجه رسيدم
كه طرز فكر يك ايراني
تحصيل كرده به
خصوص اگر دور از
محيط خفقان زاي
كشورش باشد، چقدر
مي تواند به طرز
فكر يك اروپايي
نزديك باشد، اما
طبيعي است، وقتي
قدم به داخل ايران
گذاشتم، نسبت
به اينكه آيا توده
هاي عقب مانده
ي ساكن شهرهاي
كوچك و دهات نيز
مي توانند به ارزش
وظيفه ي بزرگي
كه رهبرانشان
به عهده گرفته
اند، پي ببرند،
دچار شك و ترديد
شدم. بيش از پيش
تفاوت فاحش بين
آشنايان با فرهنگ
اروپايي و توده
هاي عقب مانده
و متعصب شهرستان
ها و صاحبان عناوين
كوچك و بزرگي كه
فقط در فكر منافع
خود هستند برايم
آشكار مي شد. حال
چقدر طول خواهد
كشيد، تا كارمندان
دولت حس وظيفه
شناسي و درستي
را سرمشق خود قرار
دهند و چقدر زمان
لازم است تا توده
ي مردم از اين عقيده
ي تعصب آميز كه
هر فرد غير شيعي
را نجس و هر شيئي
را كه او لمس مي
كند غير قابل استفاده
مي دانند، دست
بكشند.» ص219

«هر يك از
حكمرانان چون
ساتراپهاي دوران
باستان، براي
خود يك دربار كوچك
دارد كه از اولين
پيشكارش تا كوچكترين
خدمتكارش صرفاً
به فكر پركردن
جيب هاي خود هستند،
طبيعي است شخص
حكمران نيز كه
براي به دست آوردن
اين شغل مبلغ كلاني
به شاه و وزراء
(اركان مملكت) پيشكش
داده است، مي كوشد
هر چه سريعتر سرمايه
گذاري خود را مستهلك
كند و اضافه بر
آن سودي هم به دست
آورد. معمولاً
مستوفيان تا وقتي
كه حكمرانان بر
سر كارند، نمي
خواهند با موشكافي
در حسابها، آنان
را از خود برنجانند.
در نظر ايرانيان،
اين خورده بيني
ها، بي نزاكتي
تلقي مي شود! بعد
از سه الي چهار
سال، حكمران را
معزول كرده و به
تهران فرا مي خوانند.
حال او دو راه در
پيش رو دارد، يا
بايد قسمت اعظم
از ثروتي را كه
در اين مدت اندوخته
به عنوان پيشكش
به شاه و وزراء
بدهد، يا به عنوان
ظلم و ثروت اندوزي
غيرمجاز، محكوم
گردد. بديهي است
كه او راه نخست
را انتخاب مي كند
و فقط آن مقدار
از اندوخته اش
را، كه براي خريدن
شغل ديگري ضروري
است، نگاه مي دارد»
ص226

«تا كنون
در مورد شخصيت
ايرانيان، قضاوت
هاي سخت و نا عادلانه
اي شده است. مقامات
رسمي انگلستان
به سال 1909م. با انتشار
گزارشي كه به مجلسين
آن كشور تقديم
شد، تصوير غم انگيزي
از اوضاع داخلي
ايرن، بعد از تحولات
اخير، ارائه كرده
اند. در اين گزارش
آمده است كه «ديگر
مثل گذشته از عدالت،
فداكاري و شجاعت
خبري نيست و آنچه
كه به چشم مي خورد،
خودپرستي، مال
دوستي و فساد بي
حد و حساب است.
همه از آزادي حرف
مي زنند ولي در
اصل به فكر منافع
خودشان مي باشند.
هيچ كس حاضر نيست
براي آزادي كوچكترين
قدمي بر دارد. اصلاحات
مجلس منتج به بي
نظمي، از هم گسيختگي
و مختل شدن امور
شده است. انجمن
هاي ايالتي به
جاي اين كه براي
بهبود اوضاع ايالتشان
كار كنند، بيشتر
كوشش هايشان در
جهت منافع  شخصي سران
انجمن و دشمني
هاي تنگ نظرانه
بوده است. كساني
كه به «ايرانيان
جوان» شهرت دارند،
هر چند با فرهنگ
و تمدن غربي اندكي
آشنايي پيدا كرده
اند، ليكن از طرف
ديگر، پيوندشان
با مردم خود قطع
شده و از احتياجات
واقعي آنان به
كلي بي اطلاع هستند.
مجلس، كه به ظاهر
مظهر اراده ي ملت
است، قادر نيست
اصلاحات بنيادين
را پايه ريزي كند.
روحانيوني كه
در مجلس اكثريت
كرسيها را اشغال
كرده اند، كوچكترين
اطلاعي از ماهيت
و عملكرد يك پارلمان
ندارند.»» ص260

قدرت
طلبي و
انحصارگرايي

«تدوين و
تصويب متمم قانون
اساسي و امضاء
آن توسط شاه، بزرگترين
موفقيت مجلس اول
به شمار مي رود.
مجلس كه بعد از
اين پيروزي به
شجاعتش افزوده
شده بود، طبق معمول
ايرانيان كه به
قدرت طلبي و انحصارگري
گرايش دارند،
كوشيد با سلب كامل
قدرت از شاه، خود
به فرمانرواي
مطلق ايران بدل
گردد. ص248

عدم
مبارزه و
پايداري و
استقامت

مبارزه،
پايداري و استقامت
از خصايص ايرانيان
است، ليكن در مورد
اهالي شهرهاي
بزرگ كه بيشتر
از فارسها تشكيل
مي شوند، چندان
صدق نمي كند.» ص258

«تا كنون
در مورد شخصيت
ايرانيان، قضاوت
هاي سخت و نا عادلانه
اي شده است. مقامات
رسمي انگلستان
به سال 1909م. با انتشار
گزارشي كه به مجلسين
آن كشور تقديم
شد، تصوير غم انگيزي
از اوضاع داخلي
ايرن، بعد از تحولات
اخير، ارائه كرده
اند. در اين گزارش
آمده است كه «ديگر
مثل گذشته از عدالت،
فداكاري و شجاعت
خبري نيست و آنچه
كه به چشم مي خورد،
خودپرستي، مال
دوستي و فساد بي
حد و حساب است.
همه از آزادي حرف
مي زنند ولي در
اصل به فكر منافع
خودشان مي باشند.
هيچ كس حاضر نيست
براي آزادي كوچكترين
قدمي بر دارد. اصلاحات
مجلس منتج به بي
نظمي، از هم گسيختگي
و مختل شدن امور
شده است. انجمن
هاي ايالتي به
جاي اين كه براي
بهبود اوضاع ايالتشان
كار كنند، بيشتر
كوشش هايشان در
جهت منافع  شخصي سران
انجمن و دشمني
هاي تنگ نظرانه
بوده است. كساني
كه به «ايرانيان
جوان» شهرت دارند،
هر چند با فرهنگ
و تمدن غربي اندكي
آشنايي پيدا كرده
اند، ليكن از طرف
ديگر، پيوندشان
با مردم خود قطع
شده و از احتياجات
واقعي آنان به
كلي بي اطلاع هستند.
مجلس، كه به ظاهر
مظهر اراده ي ملت
است، قادر نيست
اصلاحات بنيادين
را پايه ريزي كند.
روحانيوني كه
در مجلس اكثريت
كرسيها را اشغال
كرده اند، كوچكترين
اطلاعي از ماهيت
و عملكرد يك پارلمان
ندارند.»» ص260

عدم
آگاهي از
توانايي هاي
واقعي و نقاط
ضعف خود

«پيش از هر
چيز، بايد هوشمندي
ايرانيان را،
كه موجبات پيدايش
افكار آزادي خواهانه
را فراهم كرد،
مورد ستايش قرار
داد. اما متأسفانه
تاكنون از اين
هوش و ذكاوت، فقط
در جهت اصلاحات
نظري و نه عملي،
استفاده شده است.
حس سازماندهي،
كه لازمه ي اصلاحات
اداري است، فقدانش
به چشم مي خورد.
عدم آگاهي از توانايي
هاي واقعي خود،
مسأله ي ديگري
است كه مانع اصلاح
نظام مالي، قضائي
و آموزشي كشور
شده است، ايرانيان
بايد بدانند،
كه بدون كمك كارشناسان
خارجي، هرگز نخواهند
توانست، اين سه
نهاد را، كه اصلاحشان
براي ترقي يك كشور
از واجبات به شمار
مي رود، به شكل
درستي سر و سامان
داده و اصلاح كنند.
ص259

احتمالاً
عدم توجه به نقاط
ضعف خود و صرفاً
تكيه بر هوش خدادادي،
براي ايرانيان
در آينده مشكلاتي
پديد خواهد آورد.
مثلاً آنها، از
هم اكنون، معتقدند
كه ديگر براي ادارات
پست و تلگراف و
گمرك احتياجي
به كارشناس خارجي
ندارند! به علاوه
از قانون مربوط
به تأسيس بانك
ملي، به وضوح مي
توان فهميد كه
مليون ايران،
كه از افتادن ايران
به دست روس و انگليس
واهمه دارند. به
نحوي افراطي از
اين شعار گه مي
گويد «ايران را
به ايرانيان بسپاريد»
پيروي مي كنند.»
ص259

پايين
بودن سطح
فرهنگ و آموزش

احتمالاً
عدم توجه به نقاط
ضعف خود و صرفاً
تكيه بر هوش خدادادي،
براي ايرانيان
در آينده مشكلاتي
پديد خواهد آورد.
مثلاً آنها، از
هم اكنون، معتقدند
كه ديگر براي ادارات
پست و تلگراف و
گمرك احتياجي
به كارشناس خارجي
ندارند! به علاوه
از قانون مربوط
به تأسيس بانك
ملي، به وضوح مي
توان فهميد كه
مليون ايران،
كه از افتادن ايران
به دست روس و انگليس
واهمه دارند. به
نحوي افراطي از
اين شعار گه مي
گويد «ايران را
به ايرانيان بسپاريد»
پيروي مي كنند.»
ص259

تفاوت
فرهنگي بين
طبقات جامعه

«بعد از گفتگو
با محمود خان،
درباره ي كشورهاي
مترقي و روح يك
ملت به پا خاسته
به اين نتيجه رسيدم
كه طرز فكر يك ايراني
تحصيل كرده به
خصوص اگر دور از
محيط خفقان زاي
كشورش باشد، چقدر
مي تواند به طرز
فكر يك اروپايي
نزديك باشد، اما
طبيعي است، وقتي
قدم به داخل ايران
گذاشتم، نسبت
به اينكه آيا توده
هاي عقب مانده
ي ساكن شهرهاي
كوچك و دهات نيز
مي توانند به ارزش
وظيفه ي بزرگي
كه رهبرانشان
به عهده گرفته
اند، پي ببرند،
دچار شك و ترديد
شدم. بيش از پيش
تفاوت فاحش بين
آشنايان با فرهنگ
اروپايي و توده
هاي عقب مانده
و متعصب شهرستان
ها و صاحبان عناوين
كوچك و بزرگي كه
فقط در فكر منافع
خود هستند برايم
آشكار مي شد. حال
چقدر طول خواهد
كشيد، تا كارمندان
دولت حس وظيفه
شناسي و درستي
را سرمشق خود قرار
دهند و چقدر زمان
لازم است تا توده
ي مردم از اين عقيده
ي تعصب آميز كه
هر فرد غير شيعي
را نجس و هر شيئي
را كه او لمس مي
كند غير قابل استفاده
مي دانند، دست
بكشند.» ص219

مبارزه،
پايداري و استقامت
از خصايص ايرانيان
است، ليكن در مورد
اهالي شهرهاي
بزرگ كه بيشتر
از فارسها تشكيل
مي شوند، چندان
صدق نمي كند.» ص258

«در مقابل
اين اظهار نظرها
بايد خاطر نشان
ساخت كه كشاورزان
و حتي صنعتگران
ايران، يعني توده
مردم، افرادي
زحمتكش و فعال
هستند. اينها از
لحاظ اخلاقي نيز
به مراتب پاك تر
و منزه تر از ساكنان
شهرهاي بزرگ و
قشر بالاي جامعه
مي باشند. بنابر
اين گزافه نيست،
اگر بگوييم كه
ملت ايران، اگر
توسط گروهي روشنفكر
اداره شود، قابليت
رشد و پذيرش فرهنگ
و تمدن اروپايي
را خواهد داشت.
بديهي است ملتي
كه در اثر دخالت
هاي تجاوزكارانه
ي همسايگان شمالي
و جنوبيش، روسيه
و انگلستان، مدت
چند دهه جلو رشد
و توسعه اش مسدود
شده است، ملتي
كه صدها سال زير
فشار استبداد
و استثمار خرد
شده و هميشه شاهد
ثروت اندوزي هاي
ظالمانه بوده
و به علاوه از نعمت
آزادي و تعليم
و تربيت نيز محروم
بوده است، نمي
تواند و نبايد
از او انتظار داشت
كه در عرض چند سال،
خصوصيات و ماهيت
طبيعي خود را تغيير
دهد. سال ها و حتي
يك نسل تمام طول
خواهد كشيد تا
با كار و كوشش همه
جانبه و برنامه
ريزي شده، ايران
به كشوري مدرن
و آباد مبدل شود.
حال به عهده رهبران
و سياست مداران
ايران است تا توانايي
خود را در فراهم
نمودن مقدمات
نوسازي كشورشان
به اثبات رسانند.»
ص262

عدم
داشتن اعتماد
به نفس

«در يكي
از اين بازارها
شاهد رفتار تعصب
آميز يك دكاندار
بودم. آشپز يونانيم
كه براي ادامه
سفرمان مشغول
خريد آذوقه بود،
به كله قندهاي
جلو مغازه دست
زد و كاغذ آبي رنگشان
را باز كرد تا از
خوبي قندها اطمينان
حاصل كند. صاحب
مغازه خشمگين
شد با عصبانيت
از او خواست كه
تمام كله قندها
را بخرد زيرا در
اثر تماس با دست
هاي اوكه يك فرنگي
است، نجس شده اند
و ديگر نمي توان
آنها را به هيچ
مسلمان مؤمني
فروخت. بر اثر مشاجره
اين دو، بعد از
مدتي، عده اي كنجكاو
جلوي مغازه جمع
شدند. خدمتكار
يونانيم كه به
برتري هوشش اطمينان
داشت، رفتار غير
عادي ايرانيان
را به رخشان كشيد
و گفت: «اگر تماس
دست يك فرنگي قند
ها را كثيف مي كند،
پس شما اصلاً نبايد
قند بخوريد، زيرا
تمام قندهايي
كه در بازارهايتان
به فروش مي رسد،
توسط فرنگي ها
توليد شده است!»
به جاي جواب قانع
كننده چند مشت
به پهلويش زدند.
سرانجام موفق
به ميانجگري شدم
و خدمتكارم را
از نوش جان كردن
كتكي مفصل نجات
دادم.» ص95

«اين پيكره
هاي بزرگ در نظر
بينندگان ساده
قدرتي فوق بشري
را مجسم مي كنند.
خدمتكاران ايرانيم
يكي پس از ديگري
كلماتي حاكي از
تعجب به زبان مي
رانند. تنها آشپز
يونانيم با تحسين
مجسمه را تماشا
مي كند و با اتكا
به نفس به من مي
گويد: «چنين كاري
فقط از عهده يونانيان
ساخته است.» ص109

نوع
صفت

نوع
ارتباط

شماره
صفحه

علت

تعداد
تكرار

افقي

عمودي

نداشتن
حس وظيفه
شناسي

صفت
شماره1

صفت
شماره11

صفت
شماره13

صفت
شماره14

×

×

×

×

29

190

219

226

محيط
خفقان زاي
كشور و عدم
آشنايي با
فرهنگ اروپايي

4

مال
دوستي و پول
پرستي

صفت
شماره 1

صفت
شماره 4

صفت
شماره8

صفت
شماره 9

صفت
شماره 14

صفت
شماره 20

صفت
شماره 21

×

×

×

×

×

×

×

29

66

144

155

226

260

262

1.اين
هدايا طبق
قوانين قرون
وسطي به
منزله ي عوارضي
است كه مسافر
جهت امنيت و
عبور
آزادانه اش
از يك منطقه
به حكمران
محل مي
پردازد

2.دخالتهاي
تجاوزكارانه
همسايگان
شمالي و
جنوبي،روسيه
و انگلستان

3. فشار
استبداد و
استعمار. 4.ثروت
اندوزي هاي
ظالمانه. 5.محروميت
از آزادي و
تعليم و
تربيت

7

تجمل
و عظمت دوستي

صفت
شماره 2

صفت
شماره 3

صفت
شماره 14

×

×

×

52

53

226

3

سرقت
و رشوه خواری

صفت
شماره 2

صفت
شماره 9

صفت
شماره 14

صفت
شماره 21

×

×

×

×

52

155

226

262

1.ارباب
ها حقوقشان
را يا نا مرتب
يا اصلاً نمي پردازند.

2.دخالتهاي
تجاوزكارانه
همسايگان
شمالي و
جنوبي،روسيه
و انگلستان

3.فشار
استبداد و استعمار.
4.ثروت اندوزي
هاي ظالمانه. 5.محروميت
از آزادي و
تعليم و
تربيت

4

كوته
فكري

صفت
شماره 6

صفت
شماره 7

×

×

109

136

2

اهل
حرف بودن و
عمل نكردن

صفت
شماره 17

×

259

1

تعصب
(نجس دانستن
غير مسلمان)

صفت
شماره 5

صفت
شماره 8

صفت
شماره 13

×

×

×

95

144

219

محيط
خفقان زاي
كشور و عدم
آشنايي با
فرهنگ اروپايي

3

محافظه
كاري

صفت
شماره 10

×

184

1

انعام
خواهي

صفت
شماره 2

صفت
شماره 4

صفت
شماره 11

×

×

×

52

66

190

1.ارباب
ها حقوقشان
را يا نا مرتب
يا اصلاً نمي پردازند.

2.اين
هدايا طبق
قوانين قرون وسطي
به منزله ي
عوارضي است
كه مسافر جهت
امنيت و عبور
آزادانه اش
از يك منطقه
به حكمران
محل مي
پردازد

3

دادن
القاب و
عناوين غير
واقعي

صفت
شماره 6

صفت
شماره 12

×

×

109

198

2

منفعت
طلبي

صفت
شماره13

صفت
شماره 14

صفت
شماره 20

×

×

×

219

226

260

محيط
خفقان زاي
كشور و عدم
آشنايي با
فرهنگ
اروپايي

3

قدرت
طلبي و
انحصارگرايي

صفت
شماره 15

×

248

1

عدم
مبارزه و
پايداري و
استقامت

صفت
شماره 16

صفت
شماره 20

×

×

258

260

2

عدم
آگاهي از
توانايي هاي
واقعي و نقاط
ضعف خود

صفت
شماره 17

صفت
شماره 18

×

×

259

259

2

پايين
بودن سطح
فرهنگ و
آموزش

صفت
شماره 18

×

259

1

تفاوت
فرهنگي بين
طبقات جامعه

صفت
شماره 13

صفت
شماره 16

صفت
شماره 22

×

×

×

219

258

262

1.محيط
خفقان زاي
كشور و عدم
آشنايي با
فرهنگ اروپايي

2.دخالتهاي
تجاوزكارانه
همسايگان
شمالي و جنوبي،روسيه
و انگلستان. 3.فشار
استبداد و
استعمار. 4.ثروت
اندوزي هاي
ظالمانه. 5.محروميت
از آزادي و
تعليم و
تربيت

3

عدم
داشتن
اعتماد به
نفس

صفت
شماره 5

صفت
شماره 6

×

×

95

109

2

راه
حل ها

به
طور كلي
نويسنده در
طول كتاب در
سه جا راه حل
هايي پيشنهاد
داده است:

صفحه
219: كارمندان دولت
حس وظيفه شناسي
و درستي را سرمشق
خود قرار دهند
و توده ي مردم از
اين عقيده ي تعصب
آميز كه هر فرد
غير شيعي را نجس
و هر شيئي را كه
او لمس مي كند غير
قابل استفاده مي
دانند، دست بكشند.

صفحه
259: . مهم تر از ايجاد
يك ارتش ملي كه
وطن پرستان دو
آتشه مي كوشند،
با تصويب قانون
نظام وظيفه اجباري،
آن را تشكيل دهند،
بدون شك اصلاح
نظام آموزشي كشور
است. اين امر موجب
خواهد شد تا سطح
فرهنگ مردم بالا
برود.

صفحه
262: سال ها و حتي يك
نسل تمام طول خواهد
كشيد تا با كار
و كوشش همه جانبه
و برنامه ريزي
شده، ايران به
كشوري مدرن و آباد
مبدل شود. حال به
عهده رهبران و
سياست مداران ايران
است تا توانايي
خود را در فراهم
نمودن مقدمات نوسازي
كشورشان به اثبات
رسانند.

نتيجه
گيري

هوگو
گروته در يكي
از بحراني
ترين دوره هاي
تاريخ ايران
يعني آغاز
انقلاب
مشروطه و زمان
انعقاد
قرارداد
تقسيم ايران
به دو منطقه
نفوذ توسط
روسيه و انگلستان
به ايران آمد
و در سفر شش
ماه خود از مناطق
غرب و شمال
غرب و مركز
ايران ديدن
كرد.

انگيزه
ي او در اين
سفر، مطالعات
جغرافيايي، اقتصادي
و تجاري بود
به همين جهت
هم در سفرنامه
اش بيشتر به
مسائل
اقتصادي و
سياسي و ويژگي
هاي
جغرافيايي
مناطق اشاره
كرده است؛ اما
از آنجا كه وي
قوم شناس بود
و اينكه مسائل
اقتصادي و
سياسي به شدت
تحت تأثير
مسائل اجتماعي
و فرهنگي است.
اين جنبه ها
نيز از ديدگان
او دور نمانده
و در جاي جاي
سفرنامه به
آنها اشاره
كرده است.

گروته
در طي سفر خود
با مردمان و
نژادهاي
مختلف ايراني
برخورد داشته
و در سفرنامه
ي خود به
توصيف و نقد
برخي از ويژگي
ها و رفتارهاي
آنها پرداخته
كه به تفصيل در
بخش اصلي
مقاله به آنها
پرداخته شد.

بنا
به گفته ي خود
او سفر به
ايران همواره
يكي از
آرزوهايش
بوده: «سفر به
ايران همواره
يكي از
آرزوهايم بود.
هر وقت چشمم
روي نقشه ي
آسياي نزديك
به فلات ايران
مي افتاد كه
توسط مرزهاي
طبيعي كوههاي
اطرافش به
صورت سرزميني
مشخص درآمده
است، سرزميني
كه در تاريخ
جهان نقش رهبري
كننده به عهده
داشت، هرگاه
سخنان صريح زرتشت
نخستين
پيامبر اقوام
ايراني را در سرودهاي
مقدس قديمي مي
خواندم- يا
يكي
از كتيبه هاي
پيام مانند
شاهان
هخامنشي را كه
سرشار از
اعتماد به نفس
و غرور است،
مطالعه مي
كردم و يا يكي
از نسخه هاي
خطي شاهنامه
فردوسي را ورق
مي زدم و با
تماشاي
مينياتورهاي
رنگارنگش به
حماسه هاي كهن
ايران مي
انديشيدم، در
عالم خيال خود
را در اين
سرزمين مي
پنداشتم.» اما
اين مسأله
باعث نشده كه
در سفرنامه اش
به صورتي
شيفته وار به
ايرانيان
نگاه كند.
شيفتگي او
بيشتر نسبت به
تاريخ و گذشته
ي ايران است لذا
به صورتي واقع
بينانه به
بيان ويژگي
هاي ايرانيان
پرداخته و حتي
در برخي موارد
(معمولاً به
هنگام مقايسه
با غربيان) به
صورتي قوم
مدارانه به
ذكر اين ويژگي
ها مي پردازد.

نقد
هايي كه او در
اين سفرنامه
از ويژگي هاي
ايرانيان
آورده متناقض
است. در صفحه 219
پاراگراف دوم
مي گويد: «وقتي
قدم به داخل
ايران
گذاشتم، نسبت
به اين كه آيا
توده هاي عقب
مانده ساكن
شهرهاي كوچك و
دهات نيز مي
توانند به
ارزش وظيفه ي
بزرگي كه
رهبرانشان به
عهده گرفته
اند، پي
ببرند، دچار
شك  و
ترديد شدم.
بيش از پيش
تفاوت فاحش
بين آشنايان
با فرهنگ
اروپايي و
توده عقب
مانده و متعصب
شهرستان ها و
صاحبان
عناوين كوچك و
بزرگي كه فقط
در فكر منافع
خود هستند
برايم آشكار
مي شد.» اين در
حالي است كه
در صفحه 262
پاراگراف دوم
مي گويد: «بايد
خاطر نشان
ساخت كه
كشاورزان و
حتي صنعتگران
ايران، يعني
توده ملت،
افرادي
زحمتكش و فعال
هستند. اين ها
از لحاظ
اخلاقي نيز به
مراتب پاكتر و
منزه تر از
ساكنان شهرهاي
بزرگ و قشر
بالاي جامعه
مي باشند.» البته
اين تناقض را
مي توان اين
گونه توجيه كرد
كه در سفر نظر
نويسنده نسبت
به اين قشر از
جامعه ايران
تغيير كرده
است اما به
طور كلي از مجموع
انتقادها اين
گونه به نظر
مي رسد كه
گروته به
ايرانيان به
مثابه "وحشي
نازنين" مي نگريسته
و معتقد بوده
است كه اين
مردمان توان بالقوه
براي پيشرفت
(شبيه شدن به
اروپاييان) را
دارند اما
براي رسيدن به
اين هدف و
آباداني كشورشان
نياز به كمك
اروپاييان
دارند. (انديشه
استعماري)

در
مورد صحت
نقدهايي كه او
به ايرانيان
وارد آورده با
توجه به فاصله
زماني ما با
آن دوره (حدود
يك قرن) خيلي
نمي توان با قاطعيت
اظهار نظر كرد
اما آنچه روشن
است اين است
كه صفاتي
همچون مال
دوستي و پول
پرستي، انعام
خواهي و رشوه
خواري، منفعت
طلبي و نداشتن
حس وظيفه
شناسي كه
مكرراً به شكل
هاي مختلف در كتاب
آمده است از
اساسي ترين
خلقيات منفي
ايرانيان است
كه حتي امروز
هم به وضوح در
جامعه ديده مي
شود و خود
ريشه ي بسياري
از مشكلات
است.

منفعت
طلبي يعني فقط
خود را ديدن و
ناديده گرفتن
ديگري و اين
به معناي نفي
كل جامعه است
و نداشتن حس
وظيفه شناسي
يعني به وظايف
خود درست عمل
نكردن و
نداشتن وجدان
و اخلاق حرفه
اي. اين دو صفت
از اساسي ترين
صفات منفي است
كه از سده هاي
پيش تا به
امروز همراه
ايرانيان است.
اين صفات
علاوه بر فساد
اخلاقي فساد
اقتصادي نيز
به شمار مي
آيند و مانع پيشرفت
جامعه مي شوند
چرا كه يك
خامعه تنها در
صورتي به
اهداف والاي
خود مي رسد كه
تمام اركان آن
به درستي به
تمام وظايف
محول شده به
آنها عمل كنند
و اگر تنها
يكي از اين اركان
در اين زمينه
كوتاهي كند
كاركرد جامعه
را مختل خواهد
كرد.

.