MIME-Version: 1.0 Content-Location: file:///C:/B1334636/006.htm Content-Transfer-Encoding: quoted-printable Content-Type: text/html; charset="us-ascii" working paper-kaeini

دانشک= ;ده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

 

تشیع ایرانیان امروز،=   اساسی ترین عامل شکل دهنده هویت ا= 740;رانیان

نقد  = 8; بررسی کتاب: تشیع علوی و تشیع صفوی. نوشته دکتر ع= 604;ی شریعتی

 

پیام کائنی قمی=

payamkaeni@gmail.com=

 

کارنو= ;شت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي

موضوع= ;: خلاصه و نقد کتاب های با موضوع هویت ا= 740;رانی

زير نظر دکتر جوادي يگانه

بهمن 1385<= span style=3D'mso-spacerun:yes'>        =             &nb= sp;            =             &nb= sp;     

 

&nb= sp;

● اطلاعات کتا= 76; شناختی: 

ش&= #1585;یعتی مزینانی ، عل= 740; (1351). تشیع علوی و تشیع صفوی . تهران : چاپ پخش

 

مقدمه= ;

هویت = 5;یرانیان

بنا ب = 7; تصدیق بیشتر = 608; شاید بتوان گفت همه ی کسانی که به نحوی به هویت ایرانی پرداخته اند هویت ایرانی ماهیتی معما گونه دارد و کمتر کسی دقی= 602;ا می تواند بگو= 740;د این هویت ایر= 575;نی چیست و آنچه آن را تشکیل م&#= 1740; دهد چیست . و هم= ین گوناگونی دی= 83;گاه ها نیز دلیلی بر پیچیدگی ا= 740;ن مساله است . برخی یک عامل را به عنوان عامل شکل دهنده بیان م= 740; دارند  برخی چند عامل را . اما ه= یچ گاه نمی توان به توافق رسی= 583; که کدام یک از این ها بیشتر در شکل گیری هویت ایرانی نقش داشته اس= 578; . کسانی که به ا= ین امر واقف هستند دلایل متفاوتی برا= 40; این امر یعنی معما گونگی ه= 608;یت ایرانیان بی= 75;ن می کنند . وبه نظر من شاید اساسی ترین د= 604;یل همین باشد که این سرزمین د= 585; نقطه ای از جهان متمدن گذشته وشاید حتی امروز قرار داشته ک= 607; همواره محل رفت و آمد اقو&#= 1575;م ،گروه ها ، حکومت ها ، فرهنگ ها و اد&#= 1740;ان مختلف بوده است . و این ملت در طول تاریخ با جریان های متفاوتی ممزوج شده ان= 583; و از هر جریان&#= 1740; بهره ای بردن= 583; و همواره آن را منتقل کرد= 607; اند . بر خلاف آن چه ما در ار&= #1608;پا به عنوان انقطاع می بی= 606;یم در ایران هیچ گاه انقطاع نداریم اگر ساسانیان و د= 740;ن زرتشت جای خو= 583; را به اسلام م&#= 1740; دهند حجم عظی= 605;ی از فرهنگ آدا= 576; و رسوم و اندی&#= 1588;ه های ساسانی منتقل می شود و خود را با اصول و اندیش= 607; های اسلامی سازگار می کن= 583; . هنگامی که ترکان مسلط م= 740; شوند بخش های= 740; از فرهنگ خود را به این ملت وارد می کنند اما ما کمتری= 606; انقطاع را نم= 740; بینیم . بعد از آن ها مغولان ، بعد از مغولان فرهن= 11; شیعه و بعد از شیعه اندیشه تجدد . و در همه= ی این دوره ها ا&#= 1740;رانیان سعی کرده اند هم آن چه بوده اند را حفظ کنند هم آن چه که جدید تر و بهتر است به دست آورند . در نتیجه آن چه که به عنوان هویت ایرانی= 75;ن شناخته می شو= 583; امری کاملا پ= 740;چیده است و شاید به سختی بتوان اجزا آن را تفکیک کرد .

دین ب = 7; عنوان جزئی ا= 586; هویت ایرانی= 75;ن

اما د®= 0;ن به معنی یکتا &#= 1662;رستی جز جدایی ناپ= 584;یر تاریخ ایران= 40;ان است . از ابتدا&= #1740; ورود جمعیت ه= 575;ی کوچرو به داخ= 604; این سرزمین آ= 606; ها یکتا پرست= 740; پیشه کردند و هیچ گاه خدا های گوناگون = 608; رب النوع نداشتند . و خدایی که مور= 583; قبول آن ها بوده هیچ گاه قابل دیدن نبوده و در نت&#= 1740;جه هیچ تصویری ا= 586; موجودی به عنوان خدا در تاریخ ایران باستان وجود ندارد . با ورود اسلام ب= 607; ایران و پذیر= 601;تن اسلام باز هم &#= 1740;ک دین یکتا پرس= 578;ی حاکم شد و تا امروز حاکم بوده است .(رجا&= #1740;ی : 1382 : 105- 108 )  ا&#= 1740;ران و به ویژه خراسان و طبرستان از همان ابتدا محلی برای ظهور شیعه و در دوره هایی &#= 1605;انند علویان و آل بویه ما حکوم= 578; های شیعی در تمام نقاط ای= 585;ان داشتیم .اما در زمان صفوی= 607; دین رسمی ایر= 575;ن تشیع اعلام ش= 583; و با تمام گرا&#= 1740;ش های مخالف بر خورد شد و بدی&#= 1606; ترتیب شیعه ک= 607; تا آن روز به عنوان اقلیت های مذهبی شناخته می شدند  دیگر اکنون مذهب رسمی سراسر کشور ا= 740;ران شده بود . بنا بر این اگر بخواهیم از ه= 608;یت ایرانی بحث ک= 606;یم دین به عنوان آنچه که از ابتدا تا کنو= 606; مشخصه ی این هویت بوده مح= 604; اساسی بحث ما خواهد بود . به ویژه آن که آن چه ما امروز در هویت ایرا= 606;یان می بینیم بسی= 575;ر متاثر از تشی= 593; آنان است . شری&= #1593;تی در این کتاب تغییر در تشی= 593; را _ همان گونه که رجایی تغی= 740;ر در آئین زرتش= 578; را عامل انحطاط ساسا= 06;یان می نگرد.(رجای&#= 1740;:1382 :109 ) عاملی برای انحطاط ایرا= 06;یان و حتی جهان اسلام می بین= 583; و بیان می دارد که این اتفاق اساسا با تشکیل دول= 578; شیعی به نام صفویه اتفاق افتاد .

در ای = 6; مقاله می خواهم آنچه ش= 585;یعتی مورد بحث قرا= 585; داده را بیان کرده و سپس صحت استدلال های او را بررسی کرده و در نهایت نتی= 580;ه بگیرم که چنی= 606; تغییری در تش= 740;ع به عنوان یکی از ابعاد اسا= 587;ی هویت ایرانی= 75;ن اتفاق افتاد= 07; و آیا اینکه ا&#= 1740;ن مشکل مربوط ب= 607; دولت صفویه است یا خیر .

زندگی شریعتی

علی شž= 5;یعتی مزینانی در سال 1313 در مزین= 5;ن از توابع استان خراسا= 06; در یک خانواد= 607; متوسط به دنی= 575; آمد . در دانشگاه مشه= 83; هم درس می خواند و هم تدریس می کند . در دوره ی لیس&#= 1575;نس در دانشگاه مشهد ادبیات = 605;ی خواند و همچن= 740;ن در کانون نشر عقاید فعال است . در سال 38 برای ادامه تحصیل به فرانسه فرستاده می شود . 5 سال در پاریس می مان= 583; اما چون فرانسه در آن سال های دهه شصت کانون جنبش های آزا= 583;ی بخش و  بحث های فلس= 601;ی – اجتماعی و غلبه ی اگزیس= 578;انسیالیسم بود . او به جامعه شناسی علاقه مند می شود و تقریبا تحصیلات ادب= 40;ات خود را رها می کند و فقط در کلاس های جامعه شناسی سوربن شرکت م= 740; کند . او به عضو= یت جنبش آزادی خواهان الجز= 75;یر و جنبش کمونی= 587;ت های اگزیستا= 06;سیالیست در می آید .

او در همین دوران مکاتباتی با فانون دارد . و با لویی ماسی= 608;نی که تمام عمر خود را صرف پژوهش دربار= 07; سلمان ، حلاج و فاطمه ی زهرا (س) کرده بود آشنا می شود . کم کم به ی= ;ک عضو رادیکال جنبش ها تبدی= 604; می شود .در سال = 1343 به ایران بر م&#= 1740; گردد . در بدو ورود به کشور او را دستگیر و به طرق تبعی&#= 1583; می کنند . بعد از یک سال در سال 1344 در دانشگاه مشه= 83; مشغول به تدر= 740;س تاریخ می شود . در این سال ها او کمتر به فعالیت سیاس= 40; می پردازد تا اینکه نامه ش= 607;ید مطهری که از طریق مرحوم محمد تقی شری= 593;تی با شریعتی آشنا شده بود از او دعوت می کند تا برای ی&#= 1705; سلسله سخنرا= 06;ی ها به تهران ب&#= 1740;اید . شریعتی اولی&#= 1606; کارش محمد خاتم پیامبر= 75;ن را در همان سال ها می نوی&#= 1587;د . تا سال 51 در حس= 40;نیه ارشاد که با جمعی از دانشمندان وفعالان سیا= 87;ی آن را تاسیس کرده بودند و کانون برای بحث های دینی با رویکردی انقلابی بود به سخنرانی پرداخت . در سال های 51و 52 تح= 78; تعقیب ساواک بود .تا سال 54 مخفیانه زند= 11;ی کرد در سال  56 به طر&#= 1740;ق مرموزی کشته شد و در کشور سوریه در شهر دمشق به خاک سپرده شد . بیش&= #1578;ر آثار شریعتی به مسائل و تاریخ اسلام پرداخته است = 608; آن ها را با رو&= #1740;کردی جامعه شناسانه نقد کرده است .

کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی

این کتاب دارای د= 608; قسمت است . که قسمت اول تشی= 593; سرخ وتشیع سی= 575;ه نام دارد که ی&#= 1705; جزوه مختصر ا= 587;ت که شریعتی آن را به عنوان توضیح ومقدم= 07; ای برای نمای= 588;نامه سربداران نوشت . این جزوه بعدا با نظر خود او به عنوان مقدمه = 740; چاپ دوم کتاب تشیع علوی و تشیع صفوی  منظور گردید . اما عنوان قسمت دوم تشیع علو= 740; و تشیع صفوی  است ک = 7; به ابتدا به صورت یک سخنرانی سه ساعته در 9 آبان ماه 1350 در حسینیه ارشا= 83; ایراد شده بو= 583; و سپس با تصحی&#= 1581;ات و اضافات خود شریعتی در بهار 1351 منتشر گردید . این کتاب یکی از جنجال بر انگ= 740;ز ترین کتاب ها= 740; شریعتی است ب= 607; دلیل آن که مستقیم به نق= 583; روحانیت به نظر خود او صفوی و برخی از بزرگان فق= 607; و فلسفه شیعه پرداخته است. در آن دوره که حوزه های علم= 740;ه کمتر حضور یک غیر روحانی د= 585; مباحث دینی ر= 575; تحمل می کردن= 583; این نوشته باعث ایجاد مشکلاتی برا= 40; شریعتی شد البته او مشکلات زیاد= 40; قبل از این هم داشت ولی با ا&#= 1740;ن کتاب و با این سلسله نظرات که گاهی شتابزده و کمتر مستند بود حمابت کسانی که در بدنه ی حوزه از او حمایت م&#= 1740; کردند را نیز از دست داد و در ادامه باع= 579; شد که او ایرا&#= 1606; را ترک نماید .<= o:p>

در ای = 6; کتاب شریعتی اتفاقی را که برای جهان تش= 740;ع و به تبع آن جهان اسلام د= 585; پی روی کار آمدن دولت شی= 593;ی صفویه افتاد را با یک رویک&#= 1585;د جامعه شناسانه نقد = 608; تحلیل می کند .و می گوید :

و این آخرین مو= 580; انقلابی تشی= 93; بود(سربدارا= 06;) تشیع سرخ که هفتصد سال تج= 604;ی روح انقلابی = 548; آزادی خواهی = 548; عدالت و مردم گرایی و مبارزه آشتی ناپذیر با جو= 585; و جهل و فقر بود .یک قرن بعد صفویه آم= 583; و تشیع از مسجد جامع توده برخاست = 608; در مسجد شاه همسایه ی دیو= 575;ر به دیوار قصر عالی قاپو شد . و تشیع سر خ  ، تشیŸ= 3; سیاه گشت .و مذهب شهادت مذهب عزا . (شری= عتی :1351: 14-15 )

در ای = 6; کتاب شریعتی در یک بررسی تاریخی به عل= 578; انحطاط جوام= 93; اسلامی می پردازد . و علت این انحطاط ر= 575; تقابل دو قرائت وابست= 07; به قدرت تسنن اموی و تشیع صفوی می داند . اما چون به ای&#= 1606; قائل است که تسنن اموی از صدر اسلام وجود داشته و عالمان اهل سنت همواره همسو و هم جهت با حاکمان وق= 578; بوده اند پدی= 583;ه ی تسنن اموی خ&#= 1740;لی چیز عجیبی نی= 587;ت .اما این که به نظر او عالما= 606; تشیع صفوی توانسته اند از تشیع که همواره جریا= 06;ی مخالف حکومت وقت بوده جری= 575;نی موافق آن را بسازند امری قابل تامل اس= 578; . و به وجود آمدن چنین قرائتی از تش= 740;ع که به قول خود او قرائت صوف= 740; – صفوی مابان= 607; از تشیع است ، و تقابل این قرائت که با روی کار آمدن صفویه قدرت س= 740;اسی می یابد با تسنن اموی که در شکل امپرا= 591;وری عثمانی در جهان اسلام حاکم است باع= 579; انحطاط جهان اسلام در مقابل جهان غرب (استعمار ، امپریالیس= 05; و...) می شود .

و قائ = 4; به این است که نزاع میان تش= 740;ع صفوی و تسنن اموی نزاع عقلانی میان تشیع علوی و تسنن محمدی ن= 740;ست بلکه در حد یک نزاع قومی قب= 740;له ای بین ایران= 740; و ترک و عرب است . یک ناسیو&= #1606;الیسم کور و بی معنی بدون در نظر گرفتن منافع جهان اسلام . و نقش روحانیت = 588;یعه را در به وجود آوردن چنین قرائتی از شی= 593;ه که به نظر شری&#= 1593;تی کاملا مخالف تشیع علوی اس= 578; را بسیار کلی= 583;ی می داند .در ای&= #1606; کتاب شریعتی تعریفی که خو= 583; از اسلام و تش&#= 1740;ع دارد بیان می کند و پاسخ ها&#= 1740;ی به مخالفان خود می دهد در دفاع از اینک= 607; دیدگاه او یک دیدگاه شیعی است . و همان چی= زی است که ائمه ما از اسلام و تشیع می فهمی= 583;ند و بر نقش عقل تاکید بسیار = 605;ی کند .

او اتفاقی را که در تشیع با به وجود آمدن صف= 608;یه یعنی یک حکوم= 578; شیعی رخ داد را به تغییر ی&#= 1575; بهتر بگوییم استحاله ی شی= 593;ه از یک جنبش اجتماعی به ی= 705; نهاد (سازمان )تبدیل movement  ب = 7; institution می داند. و بیان م&= #1740; کند مشکل دقی= 602;ا از همین جا شروع شد که علمای شیعه ک= 607; از ابتدای تا= 587;یس شیعه توسط شخ= 589; پیامبر صلی الله علیه و آله تا کنون در خط مقدم مبارزه با حکومت طاغوت بودند اکنون = 608;ظیفه ی حفظ حکومت ش&#= 1740;عی صفوی را داشتند . و مجبور شدند رفتار حکومت صفوی را به گونه ای که قابل پذیرش ش= 740;عیان باشد تغییر دهند . و بتوانند از ت= 588;یع تشیعی بسازن= 83; که در آن هم خدا باشد هم خرما ، یعنی تشیعی که هم حسین بن علی علیه السلام در آن تمجید شود هم شاه سلطان حسین صفوی مرشد کامل باشد .

و چون = 88;یعه در طول تاریخ خود همواره اقلیت بوده و مورد آزار و اذیت قدرت حاکم در نتیج= 607; این بار که به قدرت می رسند انتقام تاری= 82; تشیع را از مردم سنی عاد= 740; کوچه و بازار بگیرند و حق غصب شده ی اهل بیت را می خواهند از عثمانی های ... سنی بگیرند د= 585; نتیجه در حال= 740; که عثمانی در غرب در حال گسترش و پیشر= 601;ت بود یک دولت ش&#= 1740;عی از داخل جهان اسلام از پشت به آن ها خنجر زد و باعث ضعف کل جهان اسلا= 605; در مقابل جها= 606; غرب شد .

شریعت= ;ی بیشتر حجم کا= 585; خود را در نقد تشیع صفوی قر= 575;ر داده و آنچه را که به نظر او روحانیت صفوی از تشیع علوی ساخته مورد نقد قرا= 585; می دهد . و جلوه های تشیع صفو= 740; در جامعه شیع= 740; را مورد بحث قرار می دهد . ونتایج حاصل از آن را مورد نقد تند خود قرار می دهد . او مظاهری از آنچه تشیع صف= 608;ی ساخته است را بیان می کند تا ثابت کند چنین اتفاقی در تشیع افتاده است و شیعی همیشه انقلابی را ب= 607; یک شیعه ی ساکت تابع حکومت که منتظر است تا مصلحی بیاید وهمه چیز را درست کند تبد= 740;ل کرده است . او با مقایسه ی معانی  اصولی از قب= 740;ل اجتهاد ، شهادت ، تقلی= 583; ، امامت ، روحانیت ، ول= 575;یت ، شفاعت ، عصم&#= 1578; ، وصایت ، عدل ، انتظار، دع= 575; ،غیبت در این دو تفکر که به نظر او یکی اسلامی (علوی) و دیگری ساخت= 607; دست روحانیت صفوی است سعی در بیان تفاو= 578; این دو دیدگا= 607; دارد . و علت تضاد این دید= 711;اه را با اندیشه &#= 1740; وحدت بیان می دارد .

محتوا= ;ی کتاب :

الف: ابتدا شریعت= 40; به بیان مطال= 576; کلی و طرح بحث و مشکلات متفاوی که در برخورد با ای= 605;ان متحجر داشته = 605;ی پردازد و نمونه هایی ا= 586; کج فهمی ها و بد فهمی ها در طول تاریخ تش= 740;ع را بیان میکن= 583; . و به نوعی فرصت طلبی که در بین مردم جامعه ما مطر= 581; است نقد می کند .

ب : در ا&#= 1740;ن قسمت که تحت عنوان نهضت و نظام  بیان شده اس= 578; . شریعتی بحث نظری خود را ب&#= 1740;ان می کند و برای بحث خود شواه= 583; تاریخی بیان = 605;ی کند . که این نوع تحلیل را ما در تحلیل رجائی از چرا= 740;ی پشت کردن ایر= 575;نیان به حکومت ساسانی نیز م= 740; بینیم . او بیا&= #1606; می دارد که در تشیع با ظهور صفویه چنین اتفاقی افتا= 83; در واقع شیعه به عنوان یک نهضت اصلاح طلب در اوج قدرت خود تبد= 740;ل به یک نظام سخت و متصلب شد که دیگر هی&#= 1670; جنبش و حرکتی را به وجود نم&#= 1740; آورد .

ش&= #1740;عه ی پیشین اقلی= 578;ی بود محکوم و ب&#= 1740; قدرت که نمی توانست=   به آزادیبه کربلا برود ، نمی توانست نام حسین را بزبان بیاور= 83; و حتی نمی توا&#= 1606;ست اعمال مذهبی خودش را در معرض چشم ها انجام دهد ، همیشه تحت تع= 602;یب بود ، و همیشه&#= 1583;ر شکنجهو زندانو پنها= 06; در تقیه ،حال= 575; همان شیعه تب= 583;یل شده به یک قدرت بزرگ حاکم بر کشور که همان قطبی که همیشه تشی= 593; را می کوبید، و هرکس را به نام و به جرم محبت علی دست= 711;یر می کردو شکنج= 607; می داد و می کشت،حالاخوž= 3;ش را کلب آستان رضا می داند . پ= یروزی بزرگ! (شریعتی := 1351 : 37 -38)

و به نظر شریعتی ا= 740;ن جا همان جایی است که شکست خوردن شروع م= 740; شود و بزرگتر= 740;ن نهضت اسلامی تبدیل به یک نهاد می شود

ش&= #1740;عه درست از همین موقع که این پ&#= 1740;روزی ها را بدست آورد شکست خورد (شریعتی :1= 351: 38 )

ج: در فصلی به نام ناگهان حمله = 575;ی از پشت ! شریعت&= #1740; به مناسبات س= 740;اسی ایران و عثما= 606;ی و تاثیر  این مناسبات نه چندان مثبت ب= 585; تاریخ جهان اسلام می پردازد . و چنی&= #1606; بیان می دارد که دولت عثما= 606;ی در حال جنگ با اروپا بود و تا نیمی از ار&#= 1608;پا را فتح کرده بود که ناگها= 606; قدرت شیعی به نام صفویه در پشت مرز هایش شکل می گیرد و مجبور به مبارزه با ای= 606; دولت می شود و صفویه به دلی= 604; این که نیاز داشت یک دشمن برای مردم تر= 587;یم کند در نتیجه دولت عثمانی که سنی مذهب بودند را به عنوان دشمن قرار دادند و در جهانی که اروپاییان ب= 07; دنبال مستعمرات جد= 40;د بود دو حکومت مسلمان صفوی = 608; عثمانی به جا= 606; هم افتادند و قدرت همدیگر را خنثی کردن= 583; .

د: سپس به نقدعالما= 06; تشیع صفوی می پردازد و به نمونه هایی ا= 586; این عالمان د= 585; زمان خود اشاره می کند .<= o:p>

ر&= #1608;حانی صفوی متعصب است،آن هم تعصب کور بدی= 606; معنی که قدرت تحمل واستعدادفه = 5; عقیده وحتی س= 604;یقه ی مخالف را ندارند،نه تنها مخالف اسلام یا تشی= 593; را ،بلکه  مخالف آقا و طرز فکرو ذائقه ی آقا را ! این است که هر چه را نپسندد، ب= 740; درنگ تحریم م= 740; کنند و هر که را نپسندد، ب= 740; تامل تکفیر !(شریعتی :1351 : 53-54 )

ه :  در بخž= 8; بعدی به عنوا= 606; منطق عالم شی= 593;ی به بیان دیدگ= 575;ه های عالمان ب= 607; نظر او تشیع علوی در مورد مسائل مورد اختلاف می پردازد و از اندیشه ی تقر= 740;ب تجلیل می کند . و از بزرگان و معتقدان به تقریب نام می برد و از آن ها تجلیل می کند .<= o:p>

م&= #1575; خدای را سپاسگزاریم که فکر تقریب نقطه ی تحولی در تاریخ فکر اصلاحی اسلا= 05;ی گشته و تاثیر عمیق و وسیعی از خود به یاد&#= 1711;ار گذاشته است . (شریعتی : 1351 : 83 )=

و : در ا&#= 1740;ن فصل شریعتی ب= 575; بیان حقایق تاریخی و در جاهای داستا= 06; های رایج میا= 606; مردم می آید و جریان ملت سا= 586;ی صفویه را مور= 583; نقد قرار می دهد . و برخی از روایات را که نتیجه ای مانند این دارمند را رد و در برخی موارد تحقیر = 605;ی کند . و این دست روایات را که ملیت ایرانی را مورد تایی= 583; قرار می دهند را ساخته و پرداخته ی دس= 578; علمای تشیع صفوی می داند .<= o:p>

ص&= #1601;ویه و روحانیون و علمای وابست= 07; به این نهضت ، ملیت ایرانی را به اسلام توجیه می کردند وناسی= 08;نالیسم را ردای سبز مذهب می پوشانندو بر= 75;ی این کار ، ناگهان صفوی= 07; ، سید شدندو صوفیه ، شیعه ، ومحدث و فقی&#= 1607; جانشین مرشد وبدیلو دسته جمعی از خانقاه به تک= 740;ه آمدند (بازهم مسجد نه ! ) (شریŸ= 3;تی :1351 :105)   =

سپس اندیشه هایی که به نظر خود صفویه ترویج دهنده آن ها بوده تا از یک نهضت تمام عی= 575;ر اجتماعی یک د= 740;ن فردی بی بخار بسازد را بیا= 606; می کند و خود ا&= #1740;ن کار را جادوی سیاه علمای ت= 588;یع صفوی می داند که خون را که باید عامل تحرک جامعه باشد تبدیل ب= 607; تریاک یعنی عامل رکود و سرخوردگی جامعه کرده اند .

ا&= #1605;ا دریغ که این اکسیر شوم استحمار صفو= 40; از خون تریاک ساخته و از فرهنگ شهادت لالائی خواب . (شریعتی : 1351 : 113 )

چ&= #1711;ونه روحانیت صفو= 40;ه توانست چنین تشیعی درست کند که همه چی&#= 1586;ش درست به شیعه می ماند ، اما هیچ شباهتی ب= 607; شیعه ندارد ؟ با یک حقه ی هوشیارانه ی بزرگ ! بطوری که تشیع از اصلش هم بالاتر و مهم تر جلوه کندو هم یک جو برای زندگیی مردم اثری و برای دشمنان مردم ضرری نداشته باشد . (شریعتی : 1351 : 115 )

ز : در فصول بعدی شر= 740;عتی آنچه امام در واقعیت وجود= 40; خود است و آنچه که به عنوان سیره ی سیاسی ائمه م= 740; شناسد را بیا= 606; می کند و سعی در آن دارد که این تضاد را نشان دهد که آنچه صفویه ا= 586; دین نشان می داد یک ماده مخدر می ساخت و آنچه شیعه به حقیقت هست &#= 1740;ک قلب تپنده بر= 575;ی هر جنبش علیه ظلم و جور و بی عدالتی است .

ح : در بخش نهایی می= 575;ن اصول مذهب تش= 740;ع صفوی و تشیع علوی دست به ی&#= 1705; مقیسه می زند و تمام اصول اساسی این دومذهب را که هر دو تشیع خوانده می شوند را مورد بررسی قرار م= 740; دهد . اصولی مانند قرآن ، عترت ، سنت، وصایت ، امام= 578; ، عصمت ، ولای&#= 1578; ، شفاعت ، اجتهاد ، تقل= 740;د ، دعا ، عدل ، انتظارو غیب= 78; در هر دو  تفکر بررسی می کند . =

ت&= #1588;یع علوی تشیع شن= 575;خت است و محبت ، تشیع صفوی تش= 740;ع جهل است و محبت تشیع عل= 608;ی تشیع سنت است ، تشیع صفوی تشیع بدعت ، تشیع علوی تش= 740;ع وحدت است ، تش&#= 1740;ع صفوی تشیع تفرقه ،تشیع علوی تشیع عد= 604; است ( عدل در جهان ، جامعه ، در زندگی ) ، تشیع صفوی تش= 740;ع عدل است .(عدل فلسفی، عدل روز قیامت مر= 576;وط به از مرگ به بعد ) . تشیع علو= ;ی تشیع رسم است ، تشیع صفوی تشیع اسم ، تش&#= 1740;ع علوی تشیع پی= 585;وی است ، تشیع صفوی تشیع ست= 575;یش ،تشیع علوی ت= 588;یع اجتهاد است ، تشیع صفوی تش= 740;ع جمود ، تشیع علوی تشیع مسولیت است ، تشیع صفویتش= 40;ع تعطیل همه ی مسولیت ها ، تشیع علوی تش= 740;ع آزادی است ،ت= 588;یع صفوی تشیع عبودیت ، تشی= 593; علوی تشیع انقلاب کربل= 75; است ، تشیع صفوی تشیع فاجعه کربلا = 548; تشیع علوی تش= 740;ع شهادت است ، تشیع صفوی تش= 740;ع مرگ  ... وبالاخره  خواهران و ب= 585;ادران  تشیع علوی تشیع نه است و تشیع صفوی تشیع آر= 740; . ( شریعتی : 1351 : 262 – 263 )

نقد و نتیجه گیری

نقد کتاب :

الف – شریعتی علت اصلی این انحطاط را تب= 583;یل شیعه به عنوا= 606; یک جنبش اجتماعی به ش= 740;عه به عنوان نها= 583;ی برای حکومت م= 740; داند . سوال اصلی اینجاس= 78; آیا خود امیر= 575;لمومنین علیه السلام تشکیل نهاد ندادند ؟ آیا حکامی را برا= 740; مناطق مختلف وضع نکردند ؟ قضاتی را برا= 740; اجرای احکام اسلام قرار ندادند ؟ هر حکومتی اعم ا= 586; اسلامی یا غی= 585; اسلامی احتی= 75;ج به نهاد دارد برای اداره ی امور و این کاملا روشن و واضح است . اصلا ثبات لازمه ی حکوم= 578; است . حتی خود پ= یامبر صلی الله علی= 607; و آله دست به سرکوب مخالفان نزدند ؟ در واقع هر جنبش= 740; در یک دوره مجبور به تبد= 740;ل شدن به نهاد است . مشکل در تبدیل شدن نهضت به نهاد نیست بلکه مشکل در تلاش قدرت های سازمان یافت= 07; در مشروع نشا= 606; دادن خود و پوشاندن اشتباهات و فساد های سیا= 587;ی ، اخلاقی ، اقتصادی است .

ب- بحث = 583;یگر اینکه روحان= 40;ت صفویه از جمل= 607; شیخ بهایی ، علامه مجلسی = 548; میرداماد و بزرگان دیگر مورد انتقاد شدید شریعتی هستند . آیا اگر خود شریت= 740; جای آنان بود همین کار را نمی کرد . شیعه در این دوره تازه فرصت یا= 601;ته بود حرف خود را بزند ، ابواب مختلف = 583;یدگاه خود را آشکار کند اکثر مور= 582;ین بر این اعتقادند که = 662;یشرفت های بزرگ علم= 740; و صنعتی در دوره های آرامش به وجو= 583; می آید کما ای&#= 1606;که این نهضت علم= 740; در تشیع اتفا= 602; افتاد . در حوزه هایی مث= 604; فلسفه ، فقه و کلام البته برای یک دوره &#= 1740; خیلی کوتاه . آ&= #1740;ا علمای شیعه د= 585; آن دوران نبا= 740;د به یک سیاست بازی نسبی دس= 578; بزنند تا این شیعه که تمام طول عمر خود را در گوشه ی زندان و یا بر سر دار تجربه کرده بود برا= 740; مدت رنگ آرام= 588; را ببیند .

ج- بسی= 75;ری از آنچه شریع= 578;ی به وجود آمدن آن را به صفوی&#= 1607; نسبت می دهد . قبل از صفویه به دلایل مختلف دیگر وجود دارد . البته خود شر= 740;عتی این را رد نمی کند اما دلیل= 740; که او می آورد . امکان ابطال را محدود می کند و امکان ابطال جدید ب= 607; وجود نمی آور= 583; . درواقع پاسخ&#= 1740; برای فرار از نقد است نه پاسخ اساسی . مورخین بسیا= 85;ی پیدایش تقدی= 85; گرایی را مربوط قرن شش= 605; و هفتم  می دانند که دیدگاه مستد= 04; و قابل پذیرش= 740;  در حا = 4;ی که شریعتی آن را به صفویه نسبت می دهد .

د- نکت= 07; ی دیگر فراتعم= 40;م های است که شر&#= 1740;عتی در آوردن مثا= 604; ها دارد . مثلا مثال هایی که در مورد مراس= 605; عزاداری یا برخی چیز های دیگر می آورد . برخی از آن ها واقعا ریشه ا= 740; اساسی در تشی= 593; دارند . و به ای= ن دلیل که از دی&#= 1583;گاه یک جامعه شنا= 587; به تاریخ می نگرد اول نظر= 740;ه را دارد و سپس به دنبال شواهد تاریخ= 40; می گردد در نت&#= 1740;جه گاهی دچار ای= 606; مشکل می شود که برخی از آن چه او به عنوان انحرا= 01; می شناسد اصل= 575; انحراف نیست = 740;ا شاید اصلا رو= 575;یت تاریخی مورد استفاده ی شر= 740;عتی روایت معتبر= 40; نبوده است . ه –شریعتی وقت= 40; در مورد روحا= 606;یت صفوی بحث می کند همه ی آثار و دیدگا= 607; های آن ها را در نظر نمی گی&#= 1585;د تنها آن بخشی را در نظر و بحث بیان می کند که برای بحثش مفید باشد . البته ا&= #1740;ن به معنای غرض ورزی شریعتی = 606;یست بلکه نشان دهده این است که تسلط کامل بر دیدگاه ها= 740; این عالمان ندارد . وشاید همه ی آثار آن&#= 1575;ن را این گونه دقیق مورد بررسی قرار نداده . آقای حکیمی می فرمودند : بعد از اینکه کتا= 576; بحار الانوا= 85; علامه ی مجلس= 740; را نشان او دادم و او مقداری آن را مطالعه کرد نظر و دیدگاه= 588; نسبت به علام= 607; ی مجلسی کامل= 575; عوض شده بود . به عنوان مثا= 604; شریعتی اصلا در نظر نمی گی&#= 1585;د که علامه مجل= 587;ی که او متهم به دباره بودنش = 605;یکند در همان بحار الانوار و زا= 583; المعادش می آ= 740;د و همان آموزه هایی که او آموزه های تش= 740;ع علوی می خوان= 583; را بیان می کند . و آنچه من خود به چند شکل مختلف از آقای حکیمی ک= 607; بنا به گفته ی شریعتی بعد ا= 586; مرگ او می تواند دیدگا= 07; هایش را اصلا= 581; کند نشان می دهد که شریعت= 740; اصلا تا آن زمان کتاب بحار را کامل مطالعه نکرد= 07; بوده و آن را نقد می کند .

نتیجه گیری

شریعت= ;ی آن چه که در تاریخ تشیع ت= 575; روزگار او اتفاق افتاد= 07; است را تعریف می کند و وضعی&#= 1578; این هویت مذه= 576;ی را به صورتی کاملا دقیق و عینی توصیف م= 740; کند و شاید موفق می شود نظام اعتقاد= 40; دینداران دوره ی خود را به زیبایی تو= 589;یف کند . البته ممکن است تحل= 740;ل او در مورد صفویه و تشیع از ابتدا تا به امروز دار= 575;ی نقص هایی باش= 583; که تعدادی از این نقص ها در بالا ذکر شد و تعدادی از نق= 583; های دیگر هم که می توان به &= #1570;ثار شریعتی داشت = 576;یان نشد . و با کمک ا= ;ین تصویری که شر= 740;عتی از اعتقادات تشیع صفوی که به نظر او اعتقادات مردمان عامی امروز ما هم هست می توان بخش عظیمی از اعتقادات و تفکرات دینی = 575;ین ملت را شناخت .اما همان طور که برخی پژوهشگران د= 85; زمینه ی هویت ایرانی بیان = 605;ی کنند همه ی هو&#= 1740;ت ایرانیان دی= 06;شان نیست بلکه اجزای دیگری هم دارد اما اگر بخواهیم = 583;ین ایرانیان را به عنوان ترس= 740;م کننده ی هویت آنان بدانیم تشیع علوی و تشیع صفوی بس= 740;ار به ما کمک می کند که نظام اعتقاد دینی = 608; نظام رفتار د= 740;نی این ملت را بشناسیم . و اختلافی که ب= 575; آن چه شریعتی تشیع علوی می خواند را درک کنیم .

منابع= ; 

رجایی ، فرهنگ (1382 ) . مشکله ی هویت ایرانیان امروز . تهرا = 6; : نشر نی

شریعت= ;ی مزینانی ، عل= 740; (1351). تشیع علوی و تشیع صفوی . تهران : چاپ پخش

روزنا= ;مه جمهوری اسلا= 05;ی ، متن مصاحبه با حضرت آیت الله خامنه ا= 740; ، 30/3/1360 

&n= bsp;          

&n= bsp;            = ;            &n= bsp;