دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>ر= وحانیت، حکومت صفوی و انقراض آن

<= b>

نرگس آران

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

=

حكومت صفويه از سنت ديرينه‌اي ك= 07; شاه را پدر مردم و موجود= 610; مقدس به شمار مي‌آوردند استفاده كرد = 608; در عين حال از مباني ديني و اقتدار تعريفي جديد به وجود آورد. در دوره صفوي= 607; و در رابطه روحانيت و دو= 604;ت مسائلي همچو= 06; نظريه غيبت عنوان مي‌شو= 83; كه يكي از پايه‌هاي اعتقادي آن زمان بود. شيعه معتقد بود كه مشروع= 610;ت مطلق تنها به امام غايب تعلق دارد ام= 575;م در زمان غيب او، روحانيت اقتدار كار كردي دولت را براي خود مي‌= 582;واهد. در پايان قرن 16، روحانيت توانست سياس= 78; مذهبي صفويه را در مواردي- كه مهمترين آ= 606; حمايت از ساخ= 578;ار اصلي آئين شيعه بعنوان مذهب رسمي بود- پشتيبان= 610; كند. همچنين حقوق الهي پادشاهان بع= 06;وان سايه خدا، از ايدئولوژيك̴= 4;ها شد. بدين صورت حكومت پادشاهي بعنوان حكوم= 78;ي سياسي و دنيو= 610; مشروعيت ياف= 78;.[1]

اين حكومت براي شكل‌ گرفتن نياز به ديني داشت كه هم در داخل ايران ت= 575; حدي نفوذ داشته باشد و هم آنرا از ديگر حكومت‌= 07;اي همسايه مستق= 04; كند و با توجه به تاريخ شيع= 607; در ايران، مهمترين راه را در مذهب تشيع يافت. بد&#= 1610;ن ترتيب براي دست‌يابي به يم مكتب فكري دست به تدوين كتب احاديث زيادي زدند. از طرف ديگر براي استقرا= 85; قدرت خود، نشييع را در ف&#= 1585;هنگ عامه جاي دادند. [2]

به طور كلي در اين دوره، روحانيون به 2 گروه رسمي و مردمي تقسيم شدند. روحانيون رسمي از طريق خصوصيت مقام، معافي= 78; مالياتي و زن= 575; شویی با دربا= 585; و نخبگان ايران در ارتباط بودن= 83; و روحانيون مردمي، كه غالباً در برابر حكوكت از مردم طرفداري مي‌= 03;ردند و در 2 بعد مذهبي و اجتماعي وظيفه داشتن= 83;. اينان، به خاطر نزديكي با توده مردم= 548; بازاري يا مردمي محسوب مي‌شدند. [3]

ž= 1;كومت صفوي و رابطه آن با روحاني= 578;

خاندان شيخ صفي از خا&#= 1606;دان‌هاي متنفذ صفوي بودند. پيروا= 606; آنها در آسيا= 740; صغير متمركز بودند و در نواحي مختلف ايران نيز هواداراني داشتند. جنبش اين خاندان ميراث‌دار شيعيان سربداري در قرن 8 و مرعشِان مازنداران د= 85; همان دوران است. مرامی كه در عين تصوف، گرايشات شيع= 10; دارد و به سياست روي‌ آورد. اين حركت شيخي- شيخ صفي در همان قرن 8 پايه‌گذاري كرد و در پيشرفت آن در سال‌هاي اول مديون مقبوليت تصو= 01; در جامعه آن روزگار بود. در مورد اينك= 607; شيخ صفي سني يا شيعي بوده= 548; اظهارنظرها¡= 0; متفاوتي وجو= 83; داردو به هر حال مذهب وي هر چه بوده، در اعتقاد او به اسلام شكي نيست. كار سياسي آنها ب= 607; دست شيخ حيدر آغاز شد. فرزند او شاه اسماعِل، با توجه به داشت= 606; هواداران زيادي كه در عثماني داشت = 608; مذهب تشيع را پذيرفته بودند، شروع به كار كرد. [4]

درزمان اسماعيل اول= 48; به جنبه سياس= 610; شيوخ صفوي به جنبه معنوي و عقيدتي صوفيانه آنا= 06; غلبه كرد و از آن پس در طول عصر صفوي، اي= 606; دو جنبه سياس= 610; گاه به موازا= 578; يكديگر، و زماني با تفويق يكي بر ديگري، سياس= 78; دولت صفوي، تعيين مي‌شد.[5]

شاه اسماعيل به برخورداري ا= 86; عقايد خاص صوفيان و مقا= 605; تقديس خود، حركت تاريخي خود را شروع كرد و پس از ورود به تبري= 586; و تاج‌گذاري توانست شيعه امامي را مذه= 576; رسمي كند. بديين ترتيب مظاهر تشيع مثل روي‌ آوردن جملات= 10; در اذان يا ضرب سكه و حك كرد الفاظ شيعي روي آن پايه‌گذاري كرد. او همچنين تعدادي از عالمان و منش= 610;ان و دلبراني را كه بر مذاهب ديگ بودند را وادار به پذيرفتن تشييع كرد. در نتيجه در آغازط سلطنت اسماعيل اول= 48; مذهب تاريخ سياست بودو سعي مي‌شد كه در برخي از تشكيلات دولتي و مقامات و منا= 587;ب، از روحاميون استفاده شود. بدين شكل تلف= 610;ق يا مشاركتي ا= 586; هر دو نمودار شد كه حاصل آن مشاغلي مانن= 83; صدر است. شايد به برخوردار= 10; حكام صفوي از نيابت امام غايب و سايه خدا بر روي زمين بودن، م= 610;‌بايستي در آغاز، سياست را تاب= 593; مذهب كند، ام= 575; تا عهد شاه عباس اول، گا= 607; سياست و گاه مذهب تابع يكديگر مي‌ش= 83;ند.

سياست مذهبي شاه طهماسب نيز مانند گذشته مبتني بر احترام خاص ب= 607; سادات و علماني دين بود. در دوره او مقامات بالا مانند ن= 601;ابت از ساات برگزيده مي‌= 88;د و علماي دين مورد توجه قرار گرفته ا= 586; عنابت دربار برخوردار بودند و همچنين منصي صدر كه بالات= 585;ين مقام دربار بود به علما واگذار شد. ام&#= 1575; بعدها روش ديگري را در برابر علما پيش گرفت: علم&#= 1575;ء مخالف را از كشور بيرون راند و تعداد= 610; از علماء مذه= 576;ي را از ديگر كشور‌ها به ايران فراخواند.

- شاه اسماعيل دوم سعي كرد از لحاظ مبارزا= 78; و فعاليت‌ها= 10; مذهبي و نيز نقطه نظر اجتماعي و در نظام ادارات = 608; اجتماعات مانند قضاوت بر وضع ماليا= 578; به وجود بياورد و از كشتار اهل تسنن جلوگير= 10; كند. جلوگيري از تندروي‌ه= 75;ي مذهبي باعث ش= 583; كه وي را متمايل به تسنن بدانند. سعي او در اين بود كه از مبالغات مذهبي بكاهد = 608; تا حدود زياد= 610; دست بعضي از علماء را از دستگاه‌هاي دولتي كوتاه كند زيرا معتقد بود كه برخي از آنان پدرش را بازي داده‌اند. در اين زمان، كارهايي كه د= 585; زمان شاه‌ها= 10; گذشته نشان دادن مظاهر تشييع در سطح عمومي به كار مي‌رفت، كمت= 85; شد.

- سياست شاه عباس اول= 548; اما با علاقه به كافي نيز به ترويج و تقويت تشييع مي‌پرداخت. ا= 586; طرفي ديگر او زمام اموري ر= 575; كه سابقاً در دست روحانيو= 06; بود، به دست گرفت و اين دو&#= 1585;ه را مي‌توان دوره اخول نفوذ روحانيون در دربار صفوي دانست. در نهايت در زما= 606; او نهادهاي مذهبي تابع نهادهاي سياسي بودند = 608; صدر به نيابت از شاه در رسيدگي به امور كشور كوشش مي‌كرد.

- در زمان شاه سليمان، امو مذهبي ابتدا در دست &#= 1589;در بود كه شاه آن را به 2 صدر خاصه و عامه تقسيم كرد. اما عملاً مقام صدر و و ظايف وي رار مقام بعدي روحاني يعني صدرالممالك به عهده نداشت، بلكه محمدباقر مجلسي- شيخ الاسلام وقت- كه مقام روحاني قدرتمند آن زمان بود، بر عهده داشت. درمورد سياس= 78; مذهبي وي اغل= 576; منابع، آزار = 608; تعقيب اقليتR= 04;هاي مذهبي در عهد وي را- اگر چه شخص شاه چندا= 606; تعقسيب مذهب= 10; نداشت- آورده= 204;اند.

- شاه سلطان حسين اول، قبل از رسيدن به حكومت مانند پدر، تحت تاثير نفوذ، علامه مجلسي بود.[6] نفوذ او روي شاه آنقدر بو= 583; كه بر خلاف سنت مراسم تاجگذاري را او به عمل آورد. اعتبار ؟؟؟ در دربار صفوي به حدي شده بود كه سلطان حسين ا= 608; ر يه لقب جديد&#= 1610; به نام ملاباشي- كه بالاترين مقام روحاني در عهد وي است و سابقاً در دولت صفوي وجود نداشت منصوب كرد. در واقع اين مقا= 605; جايگزين مقا= 05; صدر، يعني بالاترين مقانم روحان= 10; شد.

لازم به ذكر است كه مقامات عالي روحاني در در= 576;ار صفوي عبارت بودند از:

صدر، شيخ= ‌الاسلام، قاضي و قاضي عسگر.

اين مقامات گاه د= 585; دوره‌اي از اين عهد تغيي= 585; نام داده يا زماني وظايف = 610;ك منصب در منصب ديگر انجام شده است.

به طور كلي اوج نفوذ روحانيون در عهد صفوي ابت= 583;ا در زمان اسماعل اول و سپس در زمان طهماسب اول است كه، اين نفوذ قوت فوق= 204;العاده‌اي مي‌گيرد. به طوري كه فرامين دربا= 85; با تاثير علم= 575; قابل اجرا است. در عهد عباس اول به خاطر قدرت شا= 607;، از نفوذ روحانيون كاسته مي‌شو= 83; و شاه از دخالت آنان د= 585; امور جلوگير= 10; مي‌كند. در عهد جانشينا= 06; وي به ويژه شاه حسين، مج= 583;داً قدرت در دست روحانيون و برخي از آنان مانند مجلسي از اعتبار خاصي برخوردار ميR= 04;شوند[7].

= 5;نقراض صفوي و رابطه آن با روحاني= 578;

يكي از عوامل انقرا= 90; صفوي را ناپديد شدن هستند اساسي ديني كه بناي دوبت شاه اسماعيل بر آ= 606; استوار شد، بدون آنكه ايدئولوژيك¡= 0;، افزايش نفوذ روحانيون بر شاه سلطان حسين، عولقب ناگواري داش= 78;. تعقيب و آزار بازرگانان ارمني و هند و به اقتصاد كش= 608;ر زيان وارد ساخت. وادار كردن زردتشتيان كشور به ترك اجباري آئين خويش و پذيرفتن اسلام، موجب شد كه اينان به كرمان بروند و مهاجمان انف= 75;ن را به چشم نيروهاي آزادي بخش بنگرند. از همه مهمتر خصومت روحانيون ستيزه‌گر شيعي به سني مذهبان بود، اين امر موجب ناخشنودي اف= 94;انهايي شد كه سرانجا= 605; دولت صفوي را برانداختند.

به هر حال تعقيبات مذهبي و مبارزه با صوفي‌گري و كشتار اهل تسنن صورت گرفت. هر چند انبوه جمعيت ايران عمدتا= 11; به مذهب شيعه گرويده بودن= 83;، اما شيعيان نيز در حمايت از دولت و شكس&#= 1578;ن محاصره اصفهان كاري از پيش نبردند. با اي&#= 1606;كه شيعه در ايرا= 606; شيعه دوانيد= 07; بود، اما در ق&#= 1585;ن 18، هنور آنقدر قوي نبود كه بتواند در حا= 604; متلاشي شدن ر= 575; نگه دارد. [8]

= 6;تيجه‌گيري

سياست مذهبي عهد صفوي، ادوار مختلفي داشت = 608; با روي كار آمدن هر يك از شاهان، سياس= 78; مذهبي اين عص= 585; نيز رنگ خاصي به خود گرفت. سياست مذهبي صفوب را مي‌ت= 608;ان نسبت به نوساناتي كه در طول عصر صفوي طي كرده است به 3 دوره قبل تقسيم كرد:

= 1-&n= bsp; دور= 607; شروع:

عهدي مه با سياست خاص مذهبي شاه اسماعيل اول = 570;غاز مي‌شود و به همراه خود به برخي نوآوريR= 04;ها و تغييرات را ايجاد مي‌كن= 83; و نيز با نفوذ فكر ايجاد يك حكومت مذهبي = 608; تحكيم آن توا= 605; است كه با كمك قزلباش‌ها و در راس آن مقام مذهبي يعني شاه اسماعيل، بر= 02;رار شد.

= 2-&n= bsp; دور= 607; اوج:

عهدي مه مذهب و روحانيون مذهبي از اقتداري خاص كه شاه اسماعيل اول بدعت‌گذار آ= 06; بود برخوردا= 85; مي‌شوند و در طول سلطنت شا= 607; طهماسب اول استمرار مي‌= 10;ابد و سنواتي از عصر شاه غباس اول را نيز در برمي‌گيرد.

= 3-&n= bsp; دور= 607; افول:

عهدي مه از اوسط سلطن= 578; شاه عباس اول شروع مي‌شود = 608; كنار گذاردن بسياري از روحانيون و حذف مقامات آنان و نيز دگرگوني تشكيلات نظامي صفوي ر= 575; در پي دارد، به طوري كه درعهد شاه سليمان به جز دوره كوتاهي مذهبيون دار= 75;ي اهميت كي بودند. اهميت دادن دولت صفوي به تشيي= 593; و توجه ويژه‌= 575;ش به علماي شيع= 610; مذهب و حمايت= 588; از علماي مذه= 576;ي باعث شد كه به تدريج علما د= 585; امور اجتماع= 10; و سياسي مملك= 578; مؤثر واقع شوند و اين تاثير در دور= 607; طهماسب اول و سلطان حسين اول به اوج خود رسيد. در واقع نوعي را= 576;طه بين قدرت مذهبي و قدرت دنيوي يعني زعامت معنوي = 608; رعامكت سياس= 10; پديد آمد كه يكي از نتايج &#= 1570;م اداره برخي ا= 586; تشكيلات دولتي مانند قضايي، اوقا= 78; و امور مالكي= 578; توسط روحانيون بو= 83;. در طول حكومت صفويه، قدرت مذهبي و قدرت دنيوي جزء در مواردي نادر= 48; عدم تفاهم چنداني با هم نداشتند و اتحاد و دولت علما به صورت پديددار شدن مشاغل و مناصبي تجلي كرد. [9]

= 5;نابع:

1- جعفريان، رسول، تاريخ تشييع در ايران، جلد د= 608;م

2- فوران، جان، مقاومت شكننده تحولات اجتماعي اير= 75;ن

3- فياض، ابراهيم، ساختار فرهن= 11;ي و معرفتي در عصر صفوي، پايان‌نامهš= 8; 1374

4- لكهارتš= 8; لارنس، انقراض سلسل= 07; صفوي

5- ميراحمدي، مريم، دين و دولت در عصر صفوي

=