دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>اقتدار صفویه بر روحانیت=

<= b>

فاطمه تورانی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

ž= 9;فويه از سه منبع اساسي مشروعيّت بهره مي‌گرف= 78;:1- به عنوان نماينده مهدي، خود را از اعقاب اما= 605; موسي كاظم مي= 204;دانستند، پس ادعاي نوع= 610; عصمت داشتند

2- در رده صوفيهاي صفوي، خود را مرشد و راهبر معنوي تلقي م= 610;‌كردند پس اطاعت مطق پيروان را مي= 204;خواستند. (از قبايل مخصوصا اطاع= 78; مي‌خواستند)

3- از دودمان يزدگرد سوم بودند (ازدوا= 580; شهربانو با امام حسين). زمان شاه‌عب= 75;س حكومت از مبناي ديني، به سمت حكومت مطلقه اين جهاني و غير ديني گرايش يافت، هر چند شاه‌عباس در مورد اقتدار سلطنتي خويش ادعاي ديني د= 575;شت و اين هر بي‌ش&#= 1603; بر دهقانان و قبايل و بسياري از مردم شهرنشي= 06; تأثير مي‌‌گ= 84;اشت، امّا روحاني= 78; از سده 17 به هماوردجويي = 76;ا قدرت الهي سلطنت برخاس= 78; و در اين رهگذر به روش= 606; كردن ابهام ريشه‌اي اسلام شيعي د= 585; برخورد با مسائل محوري مشروعيّت و اقتدار پرداخت. اعتقادات مذ= 07;بي در قبال اقتدار غيرديني سه گرايش را بوج= 608;د مي‌آورد:

1- كنار آمدن با اقتدار (خاموشي‌گرا= 10;انه)

2- مخالفت با آن (آرمانگرايا= 06;ه و انقلابي)

3- بي‌تفاوت ماندن نسبت ب= 607; آن (آن جهاني) (فوران، 1377)

ديد آرمانگرايا = 6;ه يا انقلابي=

= 8;نها به امام غايب اعتقاد دارن= 83; امّا در زمان غيبت او در زمانهاي ثبا= 78; و انقلاب روحانيت اقتدار كاركردي يا اشتقاقي دول= 78; را براي خود مطالبه مي‌ك= 06;د. در دوره صفوي= 607; با پايان يافتن سده 16،‌&= #1585;وحانيت توانست بعضي از عناصر سياست مذهبي = 589;فويه را مورد پشتيباني قرار دهد. ساختار اساس= 10; آيين شيعه، مذهب رسمي ايران بود حق اطاعت از شاه در صفويه مور= 583; تأييد قرار گرفت(در قبال تعهد عادل بودن وي) مشروعيّت يا= 01;تن حكومت پادشاهي؛ حكومتي ‌سيا= 87;ي و دنيوي بود نه تقديس پادشاه. پس روحانيون رسمي از طريق مقام معافيت مالياتي و زناشويي با دربار و نخبگان ايرا= 06; در ارتباط بودند امّا نماينده ائم= 07; كيست؟ در سده 16 شاه مدعي نائ= 576; امام غائب بو= 583; امّا روحاني= 78; به مخالفت برخاست. حكوم= 578; پادشاهي صفو= 10; حكومتي سياس= 10; دنيوي است نه تقديس پادشا= 07;. بعضي روحانيون مخالف پادشاهان صفوي مي‌گفت= 06;د «چگونه ممكن است اين شاها= 606; غاصب و شرابخ= 608;ار و پيرو اميال خود، خليفه خدا و رابط مردم با خدا باشند و نور خدايت لازم ر= 575; براي راهبري مومنان دريافت كنند؟» (فوران، 1377)

ž= 5;وحانيت با صفويه كشمكش داشت ك= 607; بي‌ميلي بعض= 10; از روحانيون در قبول پستهاي دولت= 10; و ترجيح آنان ب= 585; ماليات دهند= 07; تأكيد بر همي= 606; موضوع دارد. صفويه مي‌خو= 75;سته تفوق و سركردگي خود را بر تمامي جامعه ايران تسري دهد؛ و پرتوان‌تري = 6; تلفيق مشروعيّت بخ= 88; را شاهان متق= 610; و قوي نظير شاه طهماسب و شاه عباس ايجاد كردند. شاه عباس، كنترل شديد دستگاه روحانيت داش= 78;. تلفيق دو اصل. مشروعيّت به اقتدار مي‌د= 07;د،‌ديني و پادشاهي،‌= 02;بيله‌اي، پدرمابانه ك= 07; دين عامل قاط= 593; تعيين كننده در سياست صفويه نبود . روحانيت در صفويه قدرت و اعتبار داشتند و در مبارزه با سلطنت موفق بودند و زمين= 607;‌اي براي دودمانهاي سلطنتي كم اقتدار بعدي فراهم كردند. (فوان، 1377). لاكهارت(1344) دربحث خود گفته كه در اردبيل فرقه مذهبي كه شيخ صفي در آغاز قرن 14 بنيان نهاد بصورت حكومت كوچكي درآمد كه در دست روحانيو= 06; بود و دويست سال بعد شاه ا&#= 1587;ماعيل همان روش حكومت را در تمام ايران ب= 607; كار برد ولي شته عباس از تسلط روحانيون كاست و سلطنت استبدادي بوجود آورد.

ž= 5;وحانيت وابسته به طبقه حاكم، براي ايجاد ي= 603; روح مذهبي تحذير شده و فلج شده به توجيه انحرافي منف= 10; مفاهيم مذهب= 10; پرداخت، دستگاه حكوم= 78; صفوي با استف= 575;ده از روحانيت صفوي، هم ائم= 607; شيعه را تجلي= 604; و هم تحقير كرد و مسائل فردي در فقه را بيشتر از مسائل فكري و اعتقادي جريان داد و صفويه از مذه= 576; تنها نقش توجيه كننده وضع موجود در تقديس كننده نظام حاكم را انتظار نداشت،بلكه مي‌‌كوشيد ت= 75; از مذهب، ‌ني= 585;وي مهاجم و انتقام‌جو و تحريك كننده عليه تسنن ني= 586; بسازد. پس تشي&#= 1593; علوي ثابت ماند و به جاي تكيه بر مسائ= 604; معتدل و منفي و يا عادي تاريخ شيعه ب= 585; جوشان‌ترين = 08; تندترين نقط= 07;‌ها تكيه كرد. تشيع صفوي ني= 586; گامي برداشت = 608; ائمه شيعه را به نوعي از نهضت مقاومت عليه ‌جور و خلافت ظلم و تبعيض بر حذر داشت تا موجب آگاهي و مسئوليت نشو= 83; و براي رژيم صفوي دردسر ا= 610;جاد نكند.(شريعتي= 548; 1350)

ž= 3;ين در يك راستاي خاص اثر گذار نيست، علل تصادفي تاريخي نقش دين در به قدرت رسيدن صفوي، استفاده دول= 78; و روحانيت از دين در راه مشروعيّت بخشيدن به خو= 583; و شكاف ميان روحانيون سرشناس و صاحبان مشاغ= 04; ديني و حيثيت پادشاهان صفوي تأثيرا= 78; زيادي در سده 17 داشت. مرجعيت &#= 1583;يني روحانيت در ميان مردم و خاصه شهرنشينان، تقويت شده و رشد يافته و بتريج در فرآ= 610;ند نهادي شدن آيين شيعه در سده 17 و 16 (در متون سده 16 تقليد از مجتهد اعلم ب= 575; توجه به فقه پيشين شيعه نوآوري محسو= 76; مي‌شد.) نقش اساسي داشتن= 83;. به اعتقاد نصر، مجتهدا= 06; وظيفه دفاع ا= 586; مردم در براب= 585; ستم را داشتن= 583; و در دو بعد مذهبي و اجتماعي وظايف مهمي ب= 607; عهده داشتند كه اين قبيل روحانيون كه پيوند چندان= 10; با حكومتها نداشتند به خاطر نزديكي با مردم، باز= 575;ري يا مردمي محسوب مي‌شد= 06;د (فوران، 1377، 83).

ž= 8;اردن مي‌گويد: صرفنظر از ملاقاسم كه عليه حكومت وعظ مي‌كند، ايرانيان از خصلت تسليم طلبانه‌اي برخوردارند كه ناشي از مرتبه‌اي اس= 78; كه براي شاها= 606; خود قايل‌ان= 83;. معتقدند كه شاهان طبيعت= 75; خشن و بيدادگرند و با وجود همه خشونت و بيعدالتي‌ش= 5;ن بايد از آنان اطاعت كرد مگ= 585; در مواردي كه &#= 1576;رخلاف دين با وجدان عمل كنند(فوران، 1377 :85) كه اين نشان دهنده ضعف عملكرد و عدم مركزيت و متحدي روحانيت در دوران صفويه بود همان روحانيون بازاري يا مردمي كه بي‌= 591;رفي و بي‌تفاوتي نسبت به اقتدار غير ديني نشان دادند و باعث شدند كه جنين جوي حاكم شود و مردم برداش= 578; غلط از دين داشته باشند كه يكي از عللي كه باعث سقوط صفويه ش= 583; «ناپديد شدن هسته اساسي ديني كه بناي دولت شاه اسم= 575;عيل صفوي بر آن استوار شده بود بدون آنك= 607; ايدئولوژي پوياي ديگري جاي آنرا بگيرد.» به بيان صريح كنار كشيدن بعضي از روحانيون از حكومت و سستي كاري عده‌اي ديگر از روحانيون كه منجر به تشيع صفوي شدند. گروه اول با مخالفت با كل حكومت و گروه دوم با اهمال و ضعف در سيست&#= 1605; همبستگي بين علماي ديني و مركزيت نداشتن روحا= 06;يت در دوره صفوي= 607; باعث و سرمنش= 571; مشكلات آتي شدند.

ž= 3;راواخر دوره صفويه ب= 575; قدرت گرفتن روحانيت سيا= 87;ت‌گذاري منسجم دولت مركزي غيرممكن شد و در قلمرو ايدئولوژيك¡= 0;، افزايش نفوذ روحانيون بر شاه سلطان حسين، عواقب ناگواري داش= 78;. تعقيب و آزار بازرگانان ارمني و هندو به اقتصاد كشور زيان وارد ساخت. وارد كردن زرتشتيان كشور به ترك اجباري آيين خويش و پذيرش اسلام (كه خلاف آيين شيعه است ودر اسلام اجبار نيست) موجب شد اينان به كرمان بگريزند و مهاجمان افغان را به چشم نيروهاي آزادي بخش بن= 711;رند و از همه سرنوشت‌ساز= 8;ر، خصومت روحانيون ستيزه‌گر شيعه نظير مجلسي نسبت ب= 607; سني مذهيان بود كه موجب ناخشنودي افغانهايي ش= 83; كه سرانجام دولت صفوي را برانداختند. (فوران، 1377: 122)

ž= 3;ر دوران حكومت صفويه، شيعه جنبش ضد صفوي نداشت با وجو= 583; اينكه اكثر جمعيت ايران شيعه بود ولي در حمايت از دولت و شكستن محاصره اصفه= 75;ن كاري از پيش نبردند و يا در سده 18 هم هنوز آنقدر قوي نبودند ك= 607; بتوانند دول= 78; در حال متلاش= 610; شدن را نگه‌د= 575;رند خاصه دولتي ك= 607; روحانيت ترازاول بخش مهمي از آنرا تشكيل مي‌دا= 83;. روحانيت پس ا= 586; سقوط صفويه ب= 607; طرز بي‌‌تنا= 87;بي در معرض آسيب قرار گرفت. سني مذهبان افغان، صدها روحاني به شهرهاي مختل= 01; مذهبي تبعيد (مهاجرت) كردند و املا= 603; وقفي را مصادره كردند، طلبهR= 04;ها را كشتند و حوزه‌هاي درسي را تخري= 576; كردند. (فوران،1377: 122)

ž= 8;اهان صفوي با استفاده از قدرت ناشي از شيعه، يك قدر= 578; مطلقه استبد= 75;دي را پايه‌گذا= 85;ي كردند كه البته به صور= 578; ظاهري برخاسته از دين و سوء استفاده از شيعه بود ولي در كل براي قدرتمندي و تسلط بر جان و مال اتباع خو= 583; بود.

منا= 576;ع

1. فوران، جان(1377). مقاومت شكننده: تاري= 582; تحولات اجتم= 75;عي ايران از صفويه تا سالهاي پس از انقلاب اسلا= 05;ي. ترجمه احمد تدين. تهران: رسا. فصول دوم و سوم

2.= 588;ريعتي، علي(1350). تشيع علوي و تشيع صفوي. تهران: ح&= #1587;ينيه ارشاد.

3. لاكهارت، لارنس(1344). انقراض سلسل= 07; صفويه. ترجمه اسماعيل دولتشاهي. تهران: بنگاه ترجمه و نشر ك&#= 1578;اب