working paper-rahim poor

دا= 606;شكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>د= ربار روحانی یا روحانیت درباری

<= b>&n= bsp;

مر= 740;م رحیم پور

كا= 585;نوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

مو= 590;وع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زي= 585; نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 13= 84

اهميت دور = 7; ي صف= 608;يه از جهات متعددي مورد توجه مورخان = 608; نويسندگان قرار گرفته ك= 607; از جمله‌ي مهمترين اين جهات اين است كه صفويه= 548; قرون وسطه‌ي ايران را به زمان معاصر متصل نمود. تاريخ ايران تا پيش از روي كار آمدن صفويان به صورت ملوك الطوايفي بو= 83; كه حكومت هاي محلي و نژادي گوناگون، باعث ايجاد كشمكش ها و دس&#= 1578;ه بندي‌هاي متنوعي گشته بود.

شاه اسماعيل صفو= 10; بعد از تاج گذاري بهفكر برقراري امنيت در كشو= 585; و تقويت حكومت مركزي افتاد. لذا پس از سركوب دشمنا= 06; داخل يو خارج= 610; مذهب شيعه را در كشور رواج داد. د= 585; واقع نه فقط شاه اسماعيل بلكه اكثر سلاطين صفوي به موازات برنامه ي ايجاد يك دولت قوي ، برپايي تشكيلاتي ديني، كه بتو= 575;ن از اقتدار و خدمات اداري آن در<= /span> ت= حكيم حكومت استفاده كرد را مورد توجه قرار دادند.

دولت شيعي صفوي با تمسك به<= /span> س= ياست هاي خاص مذهب= 610; و هويت مستقل ملي، سعي در تثبيت و استقرار حاكميت خود داشت. در<= span lang=3DFA dir=3DLTR style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;color:blac= k'> اين دوران فقه شيعه به تدريج به فقه= 610; حاكم تبديل ش= 583; كه صرفاً از حيطه ي نظر به عرصه‌ي عمل كشيده شد و زمينه‌ي مناسبي براي طرح بسياري ا= 586; آراء و نظرات سياسي شيعه <= /span>، نسبت به دوره= 204;هاي قبل كه شيعه در اقليت و مورد بي‌مهر= 10; قرار داشت، فراهم گرديد. با روي كارآمدن دول= 78; صفوي، مناسبات ايران و همسا= 610;گانش دست خوش تغيي= 585; و تحول بسيار گشت. دلي= ;ل عمده‌ي اين تحولات هم گرايش مذهبي دولت صفوي بو= 583; كه سبب شد ايران در مقابل دول= 8; قدرتمند و سن= 610; مذهب عثماني قرار بگيرد.

براي دولت عثماني كه خو= 583; را<= /span> خ= ليفه‌ي علي الاطلاق دنياي اسلام مي‌ديد تحمل ايران صفوي شيعه مذهب دشوار بود. بنابراين اين دولت به عنوان قيّم اهل سنت، تغيير آئين ر= 575; در ايران دلي= 604; موجهي براي كشاندن جنگ به حوزه ايران مي‌دا= 06;ست.

در نتيجه شاه اسماعيل هم كه نمي‌تو= 575;نست با<= /span> ا= رتشي اندك به مقابله با رقباي بزرگي چون عثماني‌= 07;ا و ازبكان بپردازد به نيروي جديدي متوسل شد تا از طريق اين نيرو به اهدا= 601; تسلّط و مقابله بر عثماني و ساي= 585; دشمنان&= #1548; دست يابد.

اين نيرو، همان مذهب شيعه و استفاده از علما و روحانيت در حكومت بود. مذهب به عنوان عامل وحدت ملي در ايران عصر صفوي نقش درج= 607;‌ي اول را ايفا مي‌كرد و سلاطين صفو= 610; بر اساس باور به اين نقش كل&#= 1610;دي و مهم بود كه تشيّع را مذه= 576; رسمي كش= ور اعلام كردند = 608; در مقاطع مختلف بر جايگاه باز روحانيت در اداره‌ي امو= 85; تأكيد مي‌نمودند و در واقع مقام و موقع شاه، بيشتر با قاض= 610;ان و امام‌هاي مساجد تكميل مي‌گردي تا ب= 575; بزرگان و اعيان و عمّا= 604; عالي مقام اد= 575;ري به اين ترتيب مذهب<= /span> ج= ديد، وحدت ملي ايران را تسهيل كرد و صفويان، علم= 75; را به صورت يك دستگاه ديواني سامان داد = 7; و نوعي تقسيم كار پذيرفته شده، توأم با همكاري و تأئيد بين علما و فقها از يك سو و شاه از سوي ديگر ايجاد شد. در مقابل ح&= #1575;كمان صفوي كه به حضور علما براي<= /span> ا= جراي سياست ديني و حفظ هماهنگي = 608; سازگاري دين= 10; در جهت رسيدن به مصالح سياسي نياز داشتند روحانيون و علما هم انعطاف بيشتري نسبت به پذيرش سمت= 204;ها و پست‌هاي عمومي از خود نشان م= 10;‌دادند. البته معمولاً‌ قبول اين مشاغل از سوي فقها و علما با انگيزه‌ي تبليغ دين و امر به معروف و نهي از منكر صورت مي‌گرفت. مضا= 601; بر اينكه پذي= 585;ش اين<= /span> ا= مكان براي فقها و علما در شراي= 591; و روزگاري كه در نقاط مختل= 601; بلاد اسلامي= 48; آزار و سختگيري نسبت به شيعيان به وفور مشهود بود، فرصتي استثنائي و غير قابل چشم= 204;پوشي به<= /span> ش= مار مي‌رفت. در واقع از ديد روحانيت، هر نوع شكست و خد&#= 1588;ه‌اي به حكومت صفو= 610; به<= /span> م= نزله‌ي شكست علماي شيعه در طول تاريخ تلقي م= 610;‌شد.

البته همه̴= 4;ي علما نظر واحدي راجع به مشروعيت حكومت صفوي و لازمه‌ي همكاري با اي= 606; حكومت، نداشتند. بلك= 607; بعضي از آنها همكاري با سلطان جائر و غري معصوم را حرام مي‌دان= 87;تند و در مقابل بسياري ديگر از علما، همكار= 10; با سلاطين صفوي را نه تنها جائز مي= 204;شمردند بلكه فردي مث= 604; علامه مجلسي، علاوه بر عدم پذيرش جائر و ظالم بودن صف= 608;ي، آنها را سلاطين شيعهR= 04;ي صاحب<= /span> ق= درتي مي‌شمرد كه م= 610;‌بايست از قدرت و اقتدار آنها در جهت پيش‌ب= 585;د اهداف شيعيا= 06; بهره<= /span> ج= ست.

در واقع روحانيت اين دوره حضور علما را در كنار شاه، هر چقدر هم كه ظالم و از حكام جور باش= 583; را براي جلوگيري از انحراف ضرور= 10; مي‌دانستند . عالمي مثل محقق<= /span> ا= ردبيلي، به عنوان يك اصل رابطه‌ي بين علما و حكومت حاكم ستمكار را حرام مي دانس= 578; اما در برخي برهه‌ه= 75; آن را جائز مي&#= 8204;شمرد. به شرط آنكه مخلصانه باشد، عدالت = 608; اجتهاد در عالم ارتباط دارنده با حكومت، وجود داشته باشد امكان اقامهR= 04;ي حدود و امر به معروف و نهي از منكر باشد، و در مقام قضا، در حال اختيار ب= 585; اساس مذهب شيعه فتوا دهد و حكم صادر كند.

بنابراين سه عامل اساس= 610; در دولت صفويه، باعث = 662;يوند علما و دربار و به نوعي ايجاد يك قدر= 578; موازي بين حا= 603; صفوي و علما و مجتهدين شيع= 07; گرديد<= span dir=3DLTR>:

1-اس= 578;قرار دولت صفوي و نياز به كسب حكايت علما و مجتهدين شيع= 07; مذهب 2<= /span>- ن= ياز فقهاي شيعه ب= 607; امنيت در جهت پيشبرد اهدا= 01; عاليه‌ي اسلامي و ضرورت استفاده از موقعيت كسب شده‌ي شيعه در درون جايگاه دولت قدرتمند صوف= 10; 3- وجود دشمن مشترك در مرزهاي كشور كه همان عثماني‌ها و ازبكان بودن= 83;.

البته درگيري با عثماني‌ها صرفاً در معتقدات مذهبي خلاصه نمي‌شد بلكه عمق اختلاف آنها در اهدا= 601; سياسي يعني و= 585;اثت مسند خلافت نبوي بود كه هر يك خود را وارث حقيقي آن مي‌= 583;انست.

با توجه به اين سه عامل چنين برمي‌ا= 10;د كه نياز متقابل دو قط= 576; قدرتمند در عصر صفوي يعن= 610; شاهان صفوي د= 585; مقابل علماي شيعه، سبب ايجاد قدرت موازي و مساوي اين دو قطب گرديد. در اين موازنه‌= 10; قدرت شايد بتوان گفت كه به ميزاني كه شا= 607; از قدرت و نفوذ بيشتري برخوردار بو= 83; مجال<= /span> ك= متر براي اعمال ن= 601;وذ علما و فقها وجود داشته است ولي بهر ترتيب دربار شاه هرگز خالي از حضور عالم و فقيه و مجتهد نبود. آنچه كه مسلم است اينست كه علماي شيعه ب= 575; دغدغه‌&= #1610; حفظ و ترويج دين به همكار= 610; با حاكمان صفوي تن درمي= 204;دادند و حاكمان وسلاطين صفويه هم صرفاً براي رسيدن به اهداف سياسي = 608; تثبيت اقتدا= 85; سياسي خويش ا= 586; حضور علما در دربار، سود مي‌جستن= 83;.

بنابراين فقهاي شيعه د= 585; اين دوره شاي= 583; تمايل زيادي به<= /span> ا= عمال حاكميت سياس= 10; ندارند و به سلطنت شاه شي= 593;ه‌اي كه درصدد حاكميت عدال= 78; و رسيدگي به امور مردم و مقابل= 607; با دشمنان دي= 606; است راضي‌ان= 83;. به هر حال فقها در طول اين<= /span> د= وره، تلاش‌هاي بسياري براي تطبيق با شرايط پيش آمده به منظو= 585; پاسخگويي به بحران‌&= #1607;اي موجود مي‌كن= 06;د. اين پاسخ‌ها ضمن آنكه در چهارچوب اصو= 04; تغييرناپذيž= 5; و ثابت تفكر شيعه قرار داشت همچنين مبيّن حداكث= 85; همكاري و ايجاد روابط ميان روحاني= 78; و پا= 583;شاه است<= /span>.

منبع
” تحول گفتمان سياسي شيعه د= 585; ايران“ نوشت= 07;‌ي خانم جميله كديور

و كتاب تاريخي ” پيشين“ نوشت= 07;‌ي ژان شاردن=