working paper-noor mohamad

دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

رابطه دی = 6; و دولت در عصر صفوی<= /b>

محمد نور محمد

كارنو= 588;ت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384<= /b>

پس از ورود شیعه به دوران غیبت امام عصر(عج)، رهبری دینی ب= 607; فقهای شیعه ک= 607; نایب الامام(ع) تلق&#= 1740; می شدند، رسی= 583;.در طول تاریخ و در دوران حکو= 578; عباسیان، بر= 75;ی ایجاد حکومت= 40; «شیعي» موقع= 40;ت هایی بوجود آمد، که می توان به حکوم= 578; آل بویه و علو&#= 1740;ان شمال ایران اشاره کرد؛ اما برخی از آنها با وجود داشتن اختیا= 85;ات و قدرت کافی، سعی بر براندازی حکومت عباسی= 75;ن و یا اعلام استقلال از خ= 604;یفه بغداد نکردن= 83; و خود، پس از چندی توسط سلسله ای دیگ= 585;، منقرض شدند. پس از حمله مغول و در سال های بعداز آن، حمله تیمور ب= 607; ایران، حکوم= 78; در ایران به حکومتی ملوک الطوایفی تب= 83;یل شد؛ که هر کدام از ملوک= 548; داعیه دار حکومت بر کل ا&#= 1740;ران بودند. در این میان خاندان = 588;یخ صفی الدین اردبیلی با داشتن سابقه = 575;ی دینی و همچنی= 606; محبوبیت لاز= 05; در بین مردم سعی بر تشکیل &#= 1740;ک حکومت محلی و پس از آن یک حکومت سراسر= 40; در ایران، گرفتند. آنان با داشتن پیش= 740;نه مذهبی و همچن= 740;ن نفوذ و قدرت فراوان در مناطق شمال و شمال غرب ایر= 575;ن و نیز با تکیه به قدرت نظام= 740; خود و متحدان خود توانستن= 83; مسیر رسیدن ب= 607; حکومت ایران را طی کنند. در این بین نقش «مذهب» و «علمای دینی&raq= uo;، پر رنگ تر از عوامل دیگر، برای رسیدن ب= 607; قدرت در ایرا= 606; بود؛ چرا که پس از قدرت گرفتن اسماع= 40;ل اول و اعلان مذهب شیعه به عنوان مذهب رسمی ایران و همچنین پیون= 83; دادن خاندان صفوی به خاندان معصو= 05;ین(ع)، میزان مقبول= 40;ت و اقتدار خاندان صفوی در ایران رو به افزایش نهاد. با توجه به موارد فوق= 548; فضای مناسب برای رشد فرا= 711;یر و گسترده مفا= 607;یم شیعه بوجود آمد، موقعیت= 40; که تا آن روز برای شیعیان = 608; علمای آنان فراهم نشده بود. با حمایت شاهان صفوی ا= 586; علمای شیعه و دعوت آنان از کشورهای شیع= 07; نشین - مثل لبنان - به ایران و همچنین دعوت از علمای طرا= 586; اول ایران به دربار و حمای= 578; همه جانبه شاهان صفوی ا= 586; آنان، زمینه حضور علمای ش= 740;عه در حکومت و قدرت یافتن آنان و در ادامه، اعما= 04; نفوذ آنان بر شخص شاه و به دنبال آن دخالت در امو= 585; اداره کشور، = 601;راهم شد. با تكيه بر اين نظريه كه فقيه به عنوان متصدي مشروع زمان غيبت، در شرايطي، مي تواند با سلطان و حاكم عصر خود همكاري كند م= 602;دمات و زمينه لازم براي حضور و همكاري مجته= 83;ين در دولت صفوي آماده شد.«= 5;كثر مورخين بر اي= 606; باورند كه حكومت صفوي ب= 585; اساس نظريه همكاري بين فقيه و سلطان شكل گرفته ام= 575; شاهان صفوي هرگاه قدرت بيشتري مي يافتند از اينكه مقام مذهبي را همراه با مقا= 605; پادشاهي توأمان داشت= 07; باشند ابايي نداشتند.»(رحی= می، 1383)<= o:p>

«شاه طهماسب رسما= 11; از عالم بزرگ «محقق كركي» = 583;عوت كرد به ايران آمده و بر امر حكومت نظارت = 603;ند؛ و اعلام نمود كه پادشاهي م= 606; مشروعيت خود = 585;ا از تأييد «كركي» مي گيرد و ايشان حق دارد هر لحظه، به عزل من حكم دهد.»(میž= 5;احمدی، 1363 :67)

Ÿ= 3;لامه مجلسي يكي از علماي بزرگ شيعه در عصر صفوي پادشاه = 608; مردم را دارا= 610; حق متقابل مي دانست و در معاشرت با پادشاهان هشدار مي داد كه از اعتماد بيش از حد به آنان بايد پر= 607;يز شود. زيرا معاشرت با آنان باعث مي شود در برابر ظلم آنها به مردم مجبور ب= 607; سكوت شد. (مجلس&= #1740; :50) همچنین ا= 08; مفاسد نزديكي به پادشاهان را برمي شمرد و براين باور بود كه دوري از پادشاهان به صلاح مؤمن= 610;ن است؛ مگر اينكه يكي از سه حالت زيراتفاق اف= 78;د:نخست اجتناب از ضر= 585; نفس يا مال يا عرض و خوف كه دراين صورت تردد به منزل شاهان عمل به تقيه است و جايز است، دو= 605; دفع ضرر از مظلومي يا رساندن نفعي به مومني كه دراين دو مور= 583; گاهي اقدام كردن واجب است. سوم اينكه به قصد هدايت پادشاهان باشد يا عبرت &#= 1711;رفتن از آنان.

در سلسله صفویه هر کدام از شاهان، در قبال علمای ش= 740;عه، سیاست خاص خو= 583; را لحاظ می کرده اند؛ از طهماسب اول ک= 607; منصب «صدر»، که بالاترین مقام دربار بود، رابه علما واگذار = 605;ی کرد و خود را از عمال عالم زمانه خود – محقق کرکی – م&#= 1740; دانست و فرام= 740;نش را به تصویب محقق کرکی می رساند، گرفت= 07; تا اسماعیل دوم که دست بعضی از علما را از دستگاه های دولتی کوتاه کرد،(میرا&= #1581;مدی، 1363 :55) و حتی از طرف برخی متعصبان، به «سنی» بودن متهم شد؛ اما در این بین عباس یکم نسب= 578; به اسلافش متعادل تر بو= 583; و با علاقه کا&#= 1601;ی به ترویج و تقویت شیعه پرداخت او به اقلیت های مذ= 607;بی توجه بسیار م= 740; کرد. (میرا&= #1581;مدی، 1363 :57) در دوره عباž= 7; یکم، علمای پایتخ= 78; به دو دسته علمای حکومت= 40; و غیرحکومتی تفکیک می شوند؛اما با توجه به قدرت بسیارِ شاه صفوی، تا میز= 575;ن قابل توجهی ا= 586; قدرت علمای متنفذ در امو= 585; کشوری، کاست= 07; شد. یکی از اقدامات او برای کاهش قد= 585;ت علمای دربار= 40;، در دست گرفتن زمام اموری بود که سابقا توسط روحانی= 08;ن اداره می شدد= 585; دوره عباس یک= 605; در ایران، از لحاظ علوم اسلامی و ترو= 740;ج مفاهیم دینی= 48; پیشرفت های قابل ملاحظه = 575;ی حاصل شد. شاه عباس اول غالبا از علم= 575;ی بزرگ در حضور خود مجالسی تشکیل می داد و از مباحثات و مناظرات دی= 606;ی آنها استفاد= 07; می کرد. مخصوصا ماهه= 75;ی رمضان را بیش= 578;ر در مصاحبت علمای دینی بسر می برد.(فلسفی، 1345: 26) از جمله علما= 740; طراز اول حاض= 585; در دربار صفو= 740; که پس از مدتی از دربار کناره گیری کرد، محقق كركي بود که با مشاهده نارسائيها و احساس اين نكته كه بيشت= 585; وسيله مشروعيت بخش= 10; به حكومت تلق= 610; مي شود تا اينكه اجراي واقعي احكام اسلام را نظا= 585;ت كند، ايران را ترك نمود(رح= 40;می، 1383) و دیگری، شی= 82; بهایی بود که پس از سفری به کشورهای اسلامی و بازگشت به ای= 585;ان، از قبول مقامات رسمی احتراز کرد. (فلسفی، 1345: 26).

= 5;ز نظر فقها، حكومت صفوي دفع افسد به فاسد بود. فقها در مواجهه با شكاف بين تئوري و عمل، با اعتقاد لزوم حكومت فقها در عصر غيبت و عدم وجود چنين مس= 574;له اي در عالم واقع، سعي مي كردند مشكل ر= 575; اينگونه حل كنند كه سلطا= 606; را مطيع يك مجتهد سازند. نظر محقق كرك= 610; نيز مويد اين مطلب است. اما فقه اسلامي شيعه فقط از روي اضطرار ب= 607; اين عمل تن مي داد و برخلاف فقه سياسي اه= 604; سنت كه سلطنت را به جزيي از خلافت تبديل كرد- چنانكه در آراء غزال= 610; مشهود است- تلاش نكرد كه &#= 1587;لطنت را جزيي از امامت كند. Ÿ= 3;لماء بر اين باور بودند كه شاه الزاماً باي= 83; تأييد علماء را داشته باشد. مجتهد جامع الشرايط ناي= 76; امام زمان(عج) است اما چون ممكن است بدليل اشتغالات علمي يا هر دليل ديگر مل= 603; داري و سپه آرائي از مجتهدان ساخته نباشد، لذا هر پادشاهي را مجتهد معظم زمان، نايب خود قرار مي دهد و شاه نيز نيابت مجتهد را مي پذيرد تا تصرف او در حكومت به نيابت از امام(عج) بوده و صورت شرعي داشته باشد. علماء عصر صفوي تلاش عمده اي داشتند كه شاهان صفوي ر= 575; كنترل كنند و در اين راه از هيچ كوششي فر= 608;گذار نكردند. دولت صفوي نيز عموماً احتر= 75;م علماء را حفظ مي كردند و تا حدود زيادي نظراتشان را به كار مي بستند.به طور كلي فقه سياسي عصر صفوي در برخورد با حك= 608;مت براساس اصل حكومت دوگان= 07; فقيه- سلطان و در مواردي اذ= 606; به سلطان و نيابت سلطنت از طرف مجتهد (گرچه به طور رسمي اعلام نمي شود) عمل مي كرد(رحیمی= 548;1383).

می توان گفت حکومت صفویه فرصتی مغتنم برای روحانی= 78; شیعه بود تا پس از سالیان= 740; دراز، آرزوی عملی نشده و س&#= 1740;نه به سینه منتق= 604; شده شیعه، که از قرون ابتد= 575;یی اسلام تا آن زمان در پی عملی ساختن آ= 606; بودند، را عم= 604;ی سازند. شاهان صفوی چه از رو&#= 1740; علاقه و اراد= 578; دینی، و چه از لحاظ سیاسی، عالمان شیعه را در حکومت خود دخیل و در بعضی موارد ش= 585;یک و حتی گاهی اوقات بالات= 85; از خود، قرار دادند. آنچه که از این حکومت «سلطا= 06; – فقیه»ی یا «فقیه – سلطان»ی حاص= 04; شد، مشروعیت = 583;ینی یافتن حکومت صفوی و حفظ انسجام سراس= 85;ی در ایران و در پی آن، اعلام ایران به عنوان یک قدر= 578; قابل ملاحظه = 608; تاثیر گذار د= 585; منطقه بود؛ ا= 586; طرفی فتح باب= 740; بود برای علم= 575;ی شیعه تا به امور حکومتی = 608; مملکتی وارد شده و تا حد امکان تاثیر خود را فرامی= 606; و تصمیم گیری های حکومتی بگذارند و در کنار این موارد به بسط و گسترش تعال= 740;م شیعی نیز بپردازند. از حضور علمای ش= 740;عه در حکومت صفو= 740;ه می توان به مواردی از قب= 740;ل «تقویت مبارزه با تصوف و مظاهر آن، تقویت بن= 740;ه فقاهتی دولت صفوی، طرح مساله ولایت فقیه و اعتبا= 585; رای مجتهد زنده»(جعفری= 75;ن،1381) اشاره کرد. از کارکردهای مهم و حساس حضور علمای ش= 740;عه در دربار صفو= 740;، تغییر رویه فکری حکومت ا= 586; تشیع صوفیان= 07; به تشیع فقیه= 575;نه، می باشد.

با نگاهی به کتابهای نوشته شده در دوره صفویه م= 740; بینیم که نوع= 740; تملق و چاپلو= 587;ی در ادبیات علمای آن زما= 606; نسبت به شاها= 606; صفوی، نهفته است و در بعضی موارد این تملق به نحو آشکارا و واض= 581; در نوشته های علمای عصر صف= 608;ی دیده می شود، این تملق گوی= 740; سعی بر آن داشته که تا حد امکان حکومت صفوی و شاه آن را ستا&#= 1740;ش کند و مقام او را آسمانی تر جلوه دهد؛ البته این را می توان وسیل= 607; و ابزاری دانست که راه را برای انجا= 605; فعالیت های بعدی علما هموار می کرد= 607; است و میزان محبوبیت آنه= 75; را نزد شاه صفوی بالا می برده و به دنبال آن اعتماد بیشت= 85; شاه را به خود جلب می کرده اند.به عنوان مثال محقق کر= 705;ی در مقدمه نفحات اللاهوت (تاليف در ذى حجه 917 در شهر مشهد) به صراحت از آن دولت‏با عناوين «الد= 08;لة القاهرة الباهرة الشريفة المنيفة العالية السامية العلية الشاهية الصفوية الموسوية، امدها الله تعالى بالنص= 85; و التمكين و ايدها بالملائكة و الانس والجن = 575;جمعين‏» ياد مى‏كرد . محقق، همين القاب را در م&#= 1602;دمه جامع المقاص= 83; كه آن را در نجف نوشت، بر= 575;ى دولت صفويه بكار برده اس= 578; . وى رساله‏اى هم با عنوان «تعيين المخالفين لاميرالمؤم = 6;ين» به درخواست‏شا = 7; اسماعيل نوش= 78; تا ضمن آن مخا&#= 1604;ف اميرالمؤمن¡= 0;ن را تعريف كند.(جع= 601;ریان، 1381) مواردی از ا= 40;ن قبیل باعث وابستگی علم= 75;ی شیعه به حکوم= 578; صفوی و تایید آنها(صفویه) به عنوان حکومتی مبتن= 40; بر اصول و عقا&#= 1740;د شیعه،بوده است، البته همانطور که قبلا اشاره ش= 583;، برخی از علما= 740; حاضر در دربا= 585; صفوی همچون ش= 740;خ بهایی و محقق کرکی پس از چندی از حکوم= 578; کناره گرفتن= 83; واز دخالت در امور حکومت صفوی، خوددا= 85;ی کردند. شاهان صفوی در بین علمای زمان خود با آنهای= 740; که سر سازگار= 740; و سازش با حکومت را داشتند مدار= 75; و رابطه داشت= 607; اند و مخالفی= 606; خود را از کشور تبعید م= 740; کردند. (میرا&= #1581;مدی 1363 :54) آنهایی هم که مدتی در حکوم= 578; مداخله داشتند و از مواردی نارا= 90;ی می شدند، سعی بر کناره گیر= 740; و دوری از دربار، داشتند؛ همچون محقق کرکی و شیخ بهایی. اما حضور ابتدای= 40; آنها مهر تای= 740;دی بوده بر حکوم= 578; صفویه و اعما= 604; آنها. در اواخر حکومت صفویه که شاهان، بیشت= 85; در حرمسراها مشغول خوشگذرانی بوده اند، درباریان و د= 585; کنار آنها بر= 582;ی از علمای دین= 740;، زمام امور را در دست داشتند.با هجوم افغان ه= 575; به ایران و سپس به اصفهان، علم= 75;ی دینی گامی در حمایت از دربارصفوی و سازماندهی مردم در براب= 585; مهاجمین، برنداشتند و اگر موضعی حا= 605;یانه نداشتند، حا= 04;تی انفعالی و یا حتی خصمانه نسبت به حکوم= 578; صفوی گرفتند = 608; در سرِپا ماندن دولت صفویه تلاشی نکردند. پس از صفویه و در سلسله ها&#= 1740; بعد، شاهد حضور علما در امور کشوری هستیم؛ هرچن= 83; که در برخی دوره ها کم رنگ تر یا پررنگ تر می شود.اوج این حضور در دوره مشروطیت و پس از آن در دوره رضاخانی است= 63; که بیشتر به صورت مخالفت علمای وقت با حکومت بروز م= 740; کند و پس از آن در دوره محمدرضا پهل= 08;ی روحانیت شیع= 07; خود را کاملا از حکومت جدا ساخته و در ادامه رهبری توده مردم را در براندازی حکومت فاسد، به دست می گیر&#= 1583;، تا تاسیس حکومت اسلام= 40;؛ که می توان حکوت اسلامی پس از 1357 را به نوعی میوه و ثمره حضور و ورود علمای د= 740;نی به حکومت صفو= 740; دانست که پس از فراز و نشی&#= 1576; های زیاد و در طول بیش از سه قرن، نتیجه داد. البته روحانیت شیع= 07; از زمان ورود به حکومت صفو= 740; و به دنبال آن، در حکومت های بعدی، هز= 740;نه هایی را هم در قبال ورود به حکومت های وقت، پرداخت کرده است، که مطالعه این ه= 586;ینه ها مستلزم مطالعات دقی= 02;، به دور از تعصب های بی مورد و آسیب شناسی دقیق و موشکافانه م= 40; باشد.

.

مناب&= #1593;:

جعفر&= #1740;ان، رسول.(1381)درآمد&#= 1740; بر مشارکت علما در ساختار دولت صفوی، فصل نامه حکومت اسلامی، شماره24.

رحیم&= #1740;، حسن(1384). فقه سياسي در عصر صفوي رابطه شاهان صفوي ب= 575; فقها(قسمت دوم).روزنام= 607; کیهان، 11تیر1384š= 8;سال شصت و دوم، شماره17983.

فلسف&= #1740;،نصرا...(1345).زند= گانی شاه عباس اول.ج3،تهران، دانشگاه تهران.

= 5;جلسي، محمدباقر.(بی ت= 5;) عين الحيات ،تهران ،= ; علمي.

= 5;يراحمدي، مريم(1363). دين و مذهب در عصر صفوي، تهران، امیرکب®= 0;ر.