دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>تشیع: ابزار مشروع= 40;ت صفویان

<= b>

= حمیده مولایی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

= 6;ه طور كلي هر حكومتي كه بخواهد، حاكميت خود ر= 575; بر جامعه‌اي اعمال كند، بايد به نحوي خود را نزد مردم جامعه موجه كند و به عبارتي كسب مشروعيّت نمايد. خاندا= 606; صفوي هم از اين قاعده مس= 578;ثني نبودند و برا= 610; كسب مشروعيّ= 78; خود به سه منب&#= 1593; متوسل شدند: 1- فره ايزدي 2- تصوف 3- سيادت شيعي

ž= 3;ر بين اين عوامل، ‌سيا= 83;ت شيعي،نقش مهمي داشت. پادشاهان صفوي براي كس= 576; مشروعيّت بايد خود را به امامان منسوب مي‌كر= 83;ند تا سيادت آنه= 575; تامين شود و از طرف ديگر ب&#= 1585;اي تضمين تشيع بايد به روحانيت شيعه، متوسل مي‌شدند تا ب= 607; بهترين نحو مهر تائيد علماي شيعه ب= 585; آنها بخورد. مسئله قابل توجه اين است كه شيعه، قبل از صفويه،‌ا= 02;ليتي،‌محكو&#= 1605; و بي‌قدرت بو= 583; كه حتي نمي‌ت= 608;انست با آزادي به كربلا برود و يا نام امام ح&#= 1587;ين (ع) را بياورد و= يا اينكه اعمال مذهبي خود را در ملأعام انجام دهد. امّا حالا ور= 602; برگشته بود و همان شيعه تب= 583;يل شده بود به يك قدرت بزرگ كه بزرگترين نيروهاي رسم= 10; از او حمايت مي‌كردند. حت= 610; همان قطبي كه هميشه تشيع ر= 575; مي‌كوبيد،‌ž= 1;الا خودش را كلب آستان رضا(ع) معرفي مي‌كن= 83; (شريعتي /1350/ص 46) و از اين وسيله= 548;‌ به نحو احسن در جهت مشروعيّت بخشيدن به حكومت خويش استفاده كرد. تشيع علوي از آغاز تاريخ ا= 587;لام، در ميان مردم جاذبه قوي داشته و به اشكال مختلف در ميان مردم سيماي درخشا= 06; و جذاب حقيقت و عدالت بوده است. به همين دليل حكومت صفويه بر بيش= 578;ر جعليات خود،R= 04;مارك شيعي مي‌زده = 608; اين عقايد را بين مردم حق‌= 591;لب و ستمديدگان عدالتخواه ترويج مي‌كر= 83;ه است. <= /o:p>

ž= 3;ر واقع صفويان= 48;‌مجبور بودند دو كار انجام دهند:

1- &n= bsp; حفظ تشيع و ترويج آن و استفاده از آن به عنوان تكيه گاهي براي رژيم خود در ميان توده مردم يكي از نمونه‌هاي ا= 10;ن مسئله زماني است كه وقتي«محتشم كاشاني» نزد سلطان صفوي م= 610;‌آيد و بر طبق سنت هميشگي،‌شر = 8;ع به مداحي وي مي‌كند؛ شاه به خشم مي‌آي= 583; و مي‌گويد: اگر دوباره براي من از اين چاپلوسيR= 04;ها و مداحي‌ها بكني،‌دهان= 8; را پر از سرب مي‌كنم. من كلب آستان عل= 610;‌(ع) و خاندان او هستم. چرا براي آنها مد= 581; نمي‌گويي؟ محتشم مي‌گو= 10;د: من يك شاعر، بيشتر نيستم براي هر كس كه شما خواسته باشيد مديحه مي‌گويم. (شريعتي/1350/ص 57)

= 6;مونه ديگر اين مسئله زماني است كه وقتي صفويان روي كار آمدند،‌= 76;راي نشان دادن هر چه بيشتر پشتيباني خو= 83; از شيعيان،‌= 02;زلباشهاي صفوي با تيغ در خيابانها راه مي‌افتا= 83;ند و دسته جمعي فرياد مي‌زد= 06;د: بر عمر و ابوبكر لعنت باد رهگذران = 608; كسبه‌اي كه آنجا بودند،R= 04;بايد در جواب مي‌گ= 601;تند: بيش باد. هر كس ترديد مي‌كر= 83;،‌ بلافاصله وي را مي‌كشتند. (شريعتي/1350/ص 58)

2- از طرف ديگر بايد با روحانيت شيع= 07;،‌با احتياط برخورد مي‌ك= 85;دند. كوشش مي‌كرد= 06;د تا تشيع را فلج سازند و مسخ كنند و اثر آن را در انديشه‌ها و دل‌ها خنثي كنند و از تشيع،‌صورت¡= 0; بدون محتوا، باقي بگذارن= 83;. (شريعتي/1350/ص 143)

ž= 8;اهان صفوي در كنار توجهي كه به تشيع مبذول م= 610;‌داشتند، حكومت خود را بر پايه يك هويت ملي و ايراني استوار كرده بودند و سعي مي‌كردند از هر دوي اين عوامل يعني تشيع و هويت م&#= 1604;ي و ايراني،‌د= 85; كنار يكديگر بهره ببرند. مثلا يك سال كه عاشورا و نوروز با هم در يك روز مصادف شده بود، سلطان صفوي دستور داد، آن روز را عاشورا بگيرند و فرداي آن را هم نوروز. و اين دو سمبل شيعي و ايران= 610; را كه هر چند متضاد بودند= 48;‌با هم جمع كردند. (شريعتي/1350/ص 136)

= 6;ه اين ترتيب،‌= 78;شيع فقط به ابزار= 610; در دست صفويا= 606; كه از آن در جه&= #1578; اهداف خود بهره برداري مي‌كردند، تبديل شد. و براي صفويان همان نقش را د&#= 1575;شت كه تسنن براي عثماني‌ها داشت.

= 5;طالب بيان شده، عل= 578; رابطه صفويا= 06; با تشيع را نش&#= 1575;ن مي‌دهد. امّا روي ديگر سكه= 548;‌رابطه روحانيت با صفويان بود. به طور كلي از طرف روحانيون، س= 07; برخورد و گرايش كلي در رابطه با پادشاهان وجود داشت: 1- كنار آمدن با اقتدار 2- مخال&= #1601;ت با آن 3- بي‌تفا= وت ماندن نسبت ب= 607; آن.

ž= 3;ر پايان سده شانزدهم، روحانيت توانست بعضي = 575;ز عناصر مذهبي صفويه را مور= 583; پشتيباني قرار دهد. ساختار اساس= 10; مذهب شيعه، ب= 607; عنوان مذهب ر= 587;مي و اقدام شاه طهماسب در نف= 610; اعتقادات افراطي پيروان قزلباش در مورد شاه اسماعيل مور= 83; حمايت علماي صفويه قرار گرفت. (فوران/1383/= 589; 81)

= 5;مّا در سده هفدهم ورق برگشت و علي‌رغم اينكه شاه عباس در مورد اقتدار سلطنتي خويش= 48; ادعاي ديني داشت،‌روحا = 6;يت آن زمان به هماورد جويي با قدرت سلطن= 578; برخواست و از اين رهگذر به روشن كردن ابهام ريشه‌= 75;ي اسلام شيعي د= 585; برخورد با مسائل محورد= 10; مشروعيّت و ا= 602;تدار پرداخت. (فوزان/1383/ص 79). زماني كه يكي از شاهان صفوي،R= 04;مدعي شد،‌نايب امام غايب است، روحاني= 78; با اين ادعا مخالفت كرد و بازتاب چالش روحانيت با دولت،‌به جايي كشيده ش= 583; كه در پي آن اقدام شاه د رمصادره اموال مردم غيرقانوني تلقي شد. (موزان/1383/ص 79).

ž= 3;ر پايان مي‌تو= 75;ن اينطور نتيج= 07;‌گيري كرد كه هدف صفويه اين بو= 583; كه تفوق و سركردگي خود را بر تمام جامعه ايران تسري دهد. پرت&#= 1608;ان‌ترين تلفيق مشروعيّت را شاهان متقي و قوي مثل شاه عباس و شاه طهماسب ايجا= 83; كردند حتي شاه عباس،‌به خاطر كنترل شديدي كه بر دستگاه روحانيت داش= 78;،‌مشهور بود و اين مسئله، استفاده دول= 78; از روحانيون را در راه مشروعيّت بخشيدن به خويش نشان مي= 204;دهد. امّا در مقابل، در مورد روحاني= 78; هم نمي‌توان گفت كه از قدرت و اعتبا= 585; برخوردار نبوده‌اند؛ بلكه حتي در مبارزه با سلطنت به موفقيتهايي نيز دست يافت= 607; بودند. و زمينه را برا= 610; چالشهاي موفقيت‌آميž= 6; با دودمان سلطنتي كم اقتدارتر بعدي فراهم كرده بودند.

منابع

1- فوران،‌ جان. «مقاومت شكننده»،‌ ترجمه احمد تدين، تهران: رسا، 1383، چاپ پنجم.

2- شريعتي، علي. «تشيع علوي، تشيع صفوي»، تهران: انتشارات حسينيه ارشاد، ‌1350