دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

روحانیت از خودگذشته صفوی

مح= 605;د محسنی تنکاب= 06;ی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

خاند&= #1575;ن صفوي با تكيه بر ايدئولوژ= 10; شيعه و حول مح&#= 1608;ر انديشه فقيه- سلطان توانس= 78; پله هاي قدرت &#= 1587;ياسي ايران را طي كند و حكومتي را بر پايه مذ&#= 1607;ب شيعه بطور رسمي در سراس= 585; قلمرو ايران پايه گذاري كنند. وحدت سياسي و مذهبي، كه صوفيان خانقاه اردب= 10;ل ايجاد كردند= 63; سبب شد سرزمي= 606; ايران كه با چندين حكومت محلي اداره م= 610; شد و علاوه بر آن درخطر تجاوز امپراتوري عثماني قرارداشت، ب= 75; كسب وحدت سياسي، زير لواي ايدئولوژي شيعه بتواند حيات خود را بازيابد، وحدتي سياسي- مذهبي، كه هم اكنون نيز ادامه دارد. اين كه آيا خاندان صفوي در ادعاي خود مبني بر ايجا= 583; يك حكومت شيع= 607;- كه احكام اسلام مبناي آن باشد- صادق بودند؛ يا مذهب را براي كسب قدرت مي خواستند؟ بحثي است بسيار كلي كه در اين نوشتا= 585; مجال پرداخت= 06; به آن نيست. اجمالاً مي توان اشاره ك= 585;د كه نظرات متفاوتي در اين باره وجو= 583; دارد. برخي صفويه را مجر= 610; صادق احكام اسلام مي دانند و برخي را نظر بر آن است كه صفويه از مذهب، جهت &#= 1603;سب قدرت سياسي سود مي بردند.به هر حال از هر نظر كه بررسي كني= 605; روحانيت و علماي شيعه نقش تاثير گذار و تعيين كننده اي را در اختيار دارند.از يك منظر تشكيك د= 585; سيادت صفويه = 608; شيخ صفى الدي= 606; و بالا&= #1578;ر, ترديد و شك در ايرانى بودن آنها و نيز عد&#= 1605; تشيع نخستين آنها, همه و همه مى رس= 5;ند كه اين نقش و قدرت علما و فقهاى شيعه ب= 608;ده است كه از آنان حاكمان = 605;قتدر و شيعه دوازده امام= 09; ساخته اند و اصول و مبانى و فرهنگ تشيع اثنى عشريه ر= 575; به وسيله آ= ;نان رواج داده ان= 583; و آن را به صورت يك مذهب رسمى و قدرتمند در عرصه جهان عرضه كرده ا= ;ند و از سوي ديگر قرائن و شواه= 583; تاريخي حكاي= 78; از آن دارد كه شاهان صفوي، خاصه، پادشهان اول= 10;ه اين سلسله، مانند شاه اسماعيل و شا= 607; طهماسب و اسلاف آنان ت= 575; حدود زيادي د= 585; گفتار خود صادق بودند. با استقرار دولت صفوي علماي جبل عامل لبنان ب= 607; ايران فراخوانده شدند و با طرح عنواني به نا= 605; (صدر) كه بالاترين مقام روحاني عصر، عهده دا= 585; آن بود كار نظارت و دخال= 578; مستقيم و غيرمستقيم ب= 85; حكومت و برامور جاري كشور، به روحانيت شيع= 07; سپرده شد. از اين رو، اگر ب&#= 1581;ث وسيله بودن مذهب، براي كسب قدرت، از نظر صفويه صح= 578; مي داشت، مي بايست پس از تثبيت قدرت، = 662;يروي از مذهب و روحانيت رها مي شد (همانند نمونه رضاشا= 07;) در حالي كه ديده مي شود، &#= 1575;جراي احكام شرع كم و بيش در سراسر حكومت صفوي جريان داشته است. اما شاهان صفوي با هر عقيده اي كه دست به دامان مذهب شده باشند، تأثي= 85; فقه سياسي را در ايجاد وحد= 578; سياسي و استقلال اير= 75;ن نمي توان ناديده گرفت.<= /p>

تشيع فكرى و عملى از جنيد به بعد مخصوصا شاه اسماعيل = 608; ديگر سلاطين اين سلž= 7;له, هويدا و آشكا= 585; بود و خود شاه اعتراف زياد= 09; در پيروى از مرام اهل بيت(عليهم ا= ;لسلام) و شيعه دوازد= 607; امامى دارد. به علاوه, نمو&#= 1606;ه ديندارى آ= ;نان را از همان سرى كتاب هاى غربيان و مستشرقان و نويسندگان, زياد مى توان يافت. بر= 5;ى نمونه:

پى ي= ;ترودلاواله جهان گرد ايتاليايى ك= 07; بيش از پنجاه سال در ايران به سر برده و غالبا با شاه عباس همراه و همنشين بوده است, درباره د&#= 1610;ندارى وى مى نويسد:

شاه عباس چه از نظر شخص خويش و چه در كارهاى كشور, مسلمان واقع= 09; و معتقد است, مگر معجزه اى روى دهد كه او بدين عيسى درآيد. من مى دانم كه در دين خود سخت متعصب است و تمام قوا و دارايى خود ر= 575; در راه عظمت و اعتلاى دين اسلام به كار خواهد برد. در اين تعصب م= ;لامتش نمى توان كرد, زيرا معتقد است كه با ابر&#= 1575;ز آن, وظيفه دينى خويش را ادا مى كنž= 3;. اى كاش كه پادشاهان ما نيز براى تقويت عقيده = 608; ايمان عيسويان از ا= 608; پيروى مى ك= ;ردند و به اندازه او تعصب دينى داشتند!(1)

از نظر فقها، حكومت صفوي دفع افسد به فاسد بود. فقها در مواجهه با شكاف بين تئوري و عمل، با اعتقاد لزوم حكومت فقها در عصر غيبت و عدم وجود چنين مسئله اي در عالم واقع، سعي مي كردند مشكل را اينگ= 608;نه حل كنند كه سلطان را مطي= 593; يك مجتهد سازند. نظر محقق كركي ني= 586; مويد اين مطل= 576; است. اما فقه ا&= #1587;لامي شيعه فقط از روي اضطرار ب= 607; اين عمل تن مي داد و برخلاف فقه سياسي اه= 604; سنت كه سلطنت را به جزيي از خلافت تبديل كرد- چنانكه در آراء غزال= 610; مشهود است- تلاش نكرد كه سلطنت را جزي= 610; از امامت كند. نظر علماي وق= 578; در حكومت صفو= 610; را مي توان به نوع آرماني و نوع عملي خلا= 589;ه نمود. يعني علماء شيعه عقيده داشتن= 83; كه شاهان فاس= 583; و شرابخوار نمي توانند جانشين پيام= 76;ر(ص) شوند و از طرف خدا مامور به هدايت مردم ب= 575;شند. اينها كه به ندرت سواد خواندن و نوشتن كامل دارند نمي توانند شبها= 78; اعتقادي را مانند حجت ها= 610; خدا حل كنند. پادشاهان از = 570;ن جهت حاكم شده اند و مي شوند كه جانشينان واقعي پيامبر(ص) را كنار نهاده ايم. سرير حكومت مخصوص نايب امام(ع) كه مجتهد پاك و با تقوا است مي باشد اما به دستياري ك= 607; بتواند با قد= 585;ت شمشير، عدال= 78; را برقرار سازد نيازمن= 83; است اين دستيار مي تواند در مواردي، سلطان عادل باشد.اما درعين حال، علما سعي نمي كردند نظام پادشاهي را تثبيت كنند. بلكه عدالت و خدمت را ملاك جواز سلطان م= 610; دانستند. علامه مجلسي يكي از علماي بزرگ شيعه در عصر صفوي پادشاه و مرد= 605; را داراي حق متقابل مي دانست و در معاشرت با پادشاهان هشدار مي داد كه از اعتماد بيش از حد به آنان بايد پرهيز شود. زيرا معاشرت با آنان باعث مي شود در برابر ظلم آنها به مردم= 548; مجبور به سكو= 578; شويم. علامه مفاسد نزديك= 10; به پادشاهان را برمي شمرد و براين باور &#= 1576;ود كه دوري از پادشاهان به صلاح مؤمنين است؛ مگر اينكه يكي از سه حالت زيراتفاق افتد:نخست اج= 578;ناب از ضرر نفس يا مال يا عرض و خوف كه دراين صورت تردد به منزل شاهان عمل به تقيه است و جايز است، دوم دفع ضرر از مظلوم= 610; يا رساندن نف= 593;ي به مومني كه دراين دو مور= 583; گاهي اقدام كردن واجب است. سوم اينكه به قصد هدايت پادشا= 07;ان باشد يا عبرت گرفتن از آنان. به نظر م&= #1610; رسد با اين شرايط تمام فقهاي عصر صفوي پذيرفت= 06;د تا با مشاركت خود در امر حكومت تنها حكومت شيعه جهان را ياري كنند و به اداره امور شرعي بپرداز= 06;د و امور عرفي مثل آراستن سپاه و تعليمات جنگ= 10; را به شاه واگذارند. با اين مفروضات= 48; علماء شيعه ب= 607; همكاري با دولت صفوي پر= 583;اختند و بدون شك يكي از عوامل مهم كنترل قدرت د= 585; حكومت صفوي محسوب مي شدند.

يكي از علماي معاصر صفوي «شيخ علي نقي كمره اي» است. ايشان وجود علماء را در كنار شاه برا= 610; جلوگيري از انحراف ضرور= 10; مي دانست كه درواقع همان = 578;ئوري تلفيق قدرت شاه و مجتهد براي اداره كشور است. او براي وجود شا= 607; هيچ توجيه شرعي مطرح نم= 610; كرد و تنها بعنوان قدرت= 10; كه وجود دارد و گريزي از واقعيت آن نيست، از آن ياد مي كرد. از اين رو ورود علماء را در دستگاه حكوم= 78; براي هدايت آن ضروري مي دانست. شيخ، گرچه بر سياد= 578; شاهان صفوي اشاره داشت اما بعنوان ي= 603; فقيه آگاه بو= 583; كه سيادت دلي= 604; بر مشروعيت شاه نيست. و لذا در اين باره بحثي نم= 610; كرد. علماء عصر صفوي تلا= 588; عمده اي داشتند كه شاهان صفوي ر= 575; كنترل كنند و در اين راه از هيچ كوششي فر= 608;گذار نكردند. دولت صفوي نيز عموماً احترام علما= 69; را حفظ مي كردند و تا حدود زيادي نظراتشان را به كار مي بستند.

گ&= #1585;چه، تأكيد مى كنم چندين تن از عالمان شيعه در عصر صفويه, فعاليت سياس= 09; را به درجه اى پايين تنزل م= 609; دادند. مقدس اردبيلى برحسب نگرش اصول گرايان= 07; به فقه شيعه, همانند محقق ثانى و محقق كركى به شدت ب&#= 1607; وضع استدلال برهانى براى وصول به آراى فقهى پاى بند بود. مشخصه شيوه او استدلال منظ= 05; و مستقل ناشى از بينش فقهى خود و چشم پوشى از آراى عالمان پيشي= 06; بود.

م&= #1607;م تر اين كه مقدس اردبيل= 09; در كتاب تفسيرش, زبدة البيان, در فص&#= 1604;ى با عنوان (امر به معروف و نهى از منكر) حكمى را پيرامون اجتهاد و تقليد بيان كرده كه به طو&#= 1585; عمده اقتدار روž= 1;انيت شيعه را افزايش مى دهد. اين وضعيت توجه مقدس اردبيل= 09; را به مصلحتى حساس در تجوي= 586; قلمرو نفوذ وسيع تر براى عالمان در عرصه سياسى و نقش تعيين كننده در نظا= 605; دينى, آشكار مى سازد.

يكي ديگر از فواي= 583; حضور علما در حاكميت اين ب= 608;د كه كنترل ادارات دينى صف = 8;يه كه داراي ا&= #1585;زش سياسى مهم براى علما بو= 583; به طور عمده به وسيله شبك= 607; هاى خانوادگ= 09; در هم تنيده, تقويت مى شد; براى مثال, توفيق محقق كركى در دربا= 585; ص= ;فويه به پيشرفت دو فرزندش عبدالعلى و حسن كمك كرد, فرزندانى كه بايد گفت هر دو قدرى از شايستگى هاى فكرى پدر را دارا بودند. دو تن از دخترانش با ميرشمس الدي= 06; استرآبادى, پدر ميرداما= 83; ازدواج كردند.سه نوه محقق كركى, يعنى حسين المفتى و حسين المجتهد و ميرداماد هر كدام پرآواز= 07; شدند و پست هاى مذهبى مهمى را در حكومت صفوى ه= 575; به دست آوردند. احمد بن زين الدين نوه ديگر كرك= 609; و برادر زن ميرداماد ني= 86; عالم و دين شناس برجسته اى بود.

حال براي روشنتر شدن و ملموست= 585; شدن بحث سعي ميكنم تا به نظرات علامه محمد باقر مجلسي كه از ع&#= 1604;ماي معروف و بزرگ= 610; در آن زمان بوده اند و در دستگاه حاكم نيز نقش داشت= 606;د اشاره كنم.

علام&= #1607; مجلسي با تشريح سلسلهR= 04;مراتب الهي ولايت معتقد است‌د= 75;شتن ولايت در درجات مختلفR= 04;، حقوقي را برا= 610; اولياء ايجا= 83; مي‌كند. ازجمله اين ولايات‌، ولايت شاه بر رعيت است‌. رعاياي پادشاه حق دارندانتظاž= 5; داشته باشند كه پادشاه با آنان به عدال= 578; و مهر رفتار كند، زيرا كه= 204;خداوند آنان را ضعيف و او را قوي كرده است. در ب&= #1585;ابر سلطان عادل وظيفه رعيت دعا است‌، و در صورت انحراف‌سلاŸ= 1;ين از جاده صلاح و عدالت ايشا= 606; دو راه حل‌ّ ارائه مي‌كن= 83;: يكي دعابراي اصلاح‌ِ شاهR= 04;ِ منحرف و ديگر= 610; اصلاح خود، باشد كه خداوند ايشا= 06;‌را به اصلاح آورد. علامه مجلسي در تبيين و شرح ر&#= 1608;ايات عصر غيبت اما= 605;‌زمان‌(عج‌) در بحار الانوا= ;ر شاهان صفوي ر= 575; به مثابه سلا= 591;ين شيعه ذي‌شوك= 78; تأييد كرده‌= 76;راي اتصال سلطنت آنان به دولت امام عصر (عج‌) دعا كرده‌اس= 78;‌.با توجه به اينك= 607; علامه مجلسي به مفاد روايات اهل‌= 76;يت‌ عالم ‌بوده و در آثار مختل= 601; خود بر حرمت ركون بر ظالم= 610;ن تصريح كرده دررساله‌اي بر اساس تعلي= 605; ائمه به نحوه سلوك با سلاطين اشار= 07; كرده،حتي تقرّب به ملو= 603; و امرا را موجب خسران دنيا و عقبي دانسته،مي‌ت= ;وان با اطمينان نفس اعلام كر= 583; كه علامه مجلسي صفويه را مصداق‌حك= 75;م جور نمي‌دان= 87;ته‌است‌، بلكه سلاطين مسلمان شيعه ذي‌شوكتي‌م¡= 0;‌دانسته كه مي‌توان ا= 586; اقتدار آنها براي ترويج شريعت سود جس= 578;‌.بدون شك مباني نظر= 610; عملكرد اجتماعي اين عالم خدوم بر نظريه‌يادشž= 3;ه منطبق است‌.

علام&= #1607; مجلسي علي‌ر= 94;م به رسميت شناختن سلطن= 78; شاه شيعه ت= ;صريح مي‌كند كه ايشان معصوم = 608; بالتبع اولوالامر نيستند و نبايد آنها راصاحب سلطنتي دانس= 78; كه طاعت او طاعت خدا و معصيت او معصيت‌خداس= 8; زيرا حق‌تعا= 04;ي براي اين امر فرموده به اطاعت رسول و اولوالامرك = 7; ايشان معصوم = 608; مطهرند.

در مورد دليل همكاري علما= 10; شيعه با خاندان صفوي به نظر من ريشه اش بر ميگردد به بح= 579; تاريخ تشيع، بعد از زمان ح&#= 1603;ومت امام علي (ع) هيچ يك از امامان شيعه نتوانستند حكومت را در دست بگيرند و هيچ حكومت شي= 593;ي برپايه مبان= 10; احكام اجتماعي وسياسي شيعه = 588;كل نگرفت و از طرفي موج مخالفتها وخفقان سياس= 10; ايجاد شده به حدي بوده كه حدود چهارصد سال گذاشتن نام علي بر روي فرزندان موجب ننگ بشم= 575;ر مي آمده است وكسي هم كه شيعه بوده يا در خفا مانده ويا تبعيد شد= 607; كه نمونه اش سيل مهاجرت امامزادگان به مازندان است چون تنها محلي بوده كه بدليل شرايط جغرافيايي و صعب العبور بودن، دويست سال بعد از ورود اسلام ب= 607; ايران مسلما= 06; شدند و چون اين آشنايي ه= 605; از سوي شيعيا= 606; بوده همگي شي= 607; شده بودند .شكي كه در شيع&= #1607; بودن و يا سني بودن بسياري از بزرگان وجود دارد مانند محي الدين عربي،مولويš= 8;سنايي و... نيز ناشي از همين موضوع است كه بدليل &#= 1608;جود چنين حكومتهايي اينان مجبور بودند خود را سني بنمايانند و يا مثلا در مورد خلفاي ثلاث شعر بگويند تا بتوانند باق= 10; بمانند وكار كنند و اشعار و تفكراتشان هم از سويي نشاندهنده و= 80;ود ولايت در آنا= 606; است. به اين دليل روي كار آْمدن حكومت= 10; كه حداقل داعيه اسلام را هم داشته باشد نعمتي است كه يك موقعيت استثنايي را براي عالمان شيعه فراهم م= 610; آورد كه هر چند نتوانند يك حكومت كاملا اسلام= 10; و شيعي را تشك&#= 1610;ل دهند ولي حداقل نهايت استفاده را ا= 586; اين حاكمان براي ماندگاري تفكرات شيعه بكنند. امام خ&#= 1605;ينى(ره) نيز بمناسبت شهادت آيه الله حاž= 0; سيد مصطفى خمينى در مسج= 583; شيخ انصارى د= 585; نجف اشرف, هنگام تبعيد مى گويد:
م= ;ى بينم يك طايفه از علما گذشت كرده اند از يك مقاماتى, براى ترويج ديانت و تروي= 580; تشيع و ترويج مذهب حق, متصل شده اند به سلاطين, و آن ه&= #1575; را وادار به ترويج اسلام = 608; مذهب تش¡= 0;ع كرده اند. اين ها آخوندهاى دربارى نبود= 07; اند. اين ها اغراض دينى داشتند. نباي= 583; يك كسى تا به گوشش خورد كه مثلا مجلسى, محقق ثانى, شيخ بهائى(ره) با اين ها روابط داž= 8;تند و همراهيشان مى كردند, خيال كنند كه اين ها مانده بودند براى جاه(و مقام) و<= span dir=3DLTR> اين كه شاه به آنها عنايتى داشته باشد. اين حرفها نبوده. آنها گذشت كردند براى اين ك= ;ه دين و مذهب را به وسيله آنه= 575; ترويج نماين= 83; اين ها اغراض سياسى داشتن= 83;, اغراض دينى داشتند... يك مجاهده نفسانى كرده اند, براى اين &= #1603;ه مذهب را به وسيله آنها و به دست آن = 7;ا ترويج كنند(2)

در نتيچه براى Ÿ= 3;لم= 5; لازم بود در ب&#= 1606;يان هاى تفكر فقه= 609; شيعه اصلاحا= 78; مهمّى را پدي= 583; آورند, چشم اندازهاى تازه اى در قابليت تفسي= 85;ى متون شريعت بگشايند, كوش= 588; خويش را به زمينه هاى بى سابقه و نوگسترش دهن= 83; و نظام آرمان= 609; حكومت امامي= 07; را شكل دهند. ساختن جامعه اى مبتنى بر شريعت به معناى يك روي= 607; مذهبى استان= 83;ارد شده و براي اينكار به حداقل حكومت موافق با تشيع قناع= 578; كنند و نيز در حفظ آن از دست حكومتهاي غي= 85; شيعي و ضد شيعي تلاش كنند .

منابع
(1) سفرنامه پى يترودلاوال = 7; بنقل از:نصرالله ف= 604;سفى, زندگانى شاه عباس(انتشار= 75;ت دانشگاه تهران)

(2) امام خمينى<= /span>, ك= وثر,(تهران, موسسه تنظيم = 608; نشر آثار اما= 605; خمينى)

(3) دين و مذه= 76; در عصر صفوي مريم ميراحمدي=

(4) مقاله داوريهاى بدبينانه و دور از انصاف درباره ش= ;اهان صفوىدكتر عل= 09; اكبر حس = 6;ى

(5) مقاله انديشه سياس= 10; يك عالم شيعي در عصر صفوي، رسول جعفريا= 06;

(6) مقاله فقه سياسي در عصر صفوي حسن &#= 1585;حيمي