working paper-shirkhani

= دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

&#= 1578;شیع مذهبی یا تشی= 593; حکومتی

<= b>

فهیمه شیرخانی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

در اين مقاله به رابطه روحانيت شيع= 07; با پادشاهان صفويه پرداخته مي شود. در ابتدا به طور خلاصه به چگونگي تاسيس سلسله صفويه اشاره مي شود. سپس به چگونگي رسمي شدن مذهب شيع= 607; و شرايط حاكم بر كشور و وضعيت علما و روحانيت شيع= 07; پرداخته ميش= 08;د. با توجه به اين اطلاعات, رابطه روحانيت شيع= 07; با سلاطين صفوي بررسي شده و در پايان به معر= 601;ي برخي از روحانيون پرداخته مي شود.

تاسي= 587; سلسله صفويه

سلسل= 607; صفويه پس از 13 سال جنگ و ستيز, در سال 907 ه.ق (1502 م) توسط شا&= #1607; اسماعيل صفو= 10; تاسيس شد. يعني 850 سال پس از سقوط امپر= 575;توري ساسانيان, يك سلسله مستقل ايراني تاسي= 87; مي شود كه حدود 300 سال عمر مي كند و در سال 1215 ه.ق (1800 م) اي= 606; سلسله منقرض مي شود. در اين دوره 300 ساله تلاش پادشاهان صفويه بيشتر در راه حفظ استقلال و تماميت ارضي ايران در برابر مهاجمان بيگانه به كا= 585; رفت. و شاه اسماعيل توانست آرزو= 10; چندين ساله ا= 580;دادش را در استكما= 604; اقتدار معنو= 10; با اقتدار سي= 575;سي محقق كند.

رسمي شدن مذهب شيع= 607;

پادشا= هان صفويه با رسم= 610; كردن مذهب شي= 593;ه توانستند با دشمن همسايه خود, يعني تركهاي عثما= 06;ي سني مذهب به مقابله برخيزند. و پس از 120 سال جنگ و كشمكش توانستند مرزهاي بين د= 608; كشور را با عقد عهدنامه قصرشيرين تثبيت نماين= 83;.

شاه اسماعيل از جانب پدري نواده شيخ صف= 610; الدين اردبيلي, روحاني و صوف= 610; بزرگ بود. پدرش شيخ حيد= 585; رهبر شيعيان بود كه در سال 8= 94 ه.ق (1488 م) به دستور سلطان يعقوب آق قويونلو به قتل رسيد. در اين زمان شاه اسماعيل يكسال بيشتر نداشت و چون خواهر زاده سلطان يعقوب بود لذا از ريختن خونش صرفنظر شد و به همراه برادرانش به استخر فارس تبعيد گرديد.

پس از مرگ سلطان يعقوب, اسماعيل به همراه برادر= 75;نش از تبعيدگاه به گيلان گريخت. و مدتي در لاهيجان نزد حكمران شيعي آن شهر به سر برد. در آنجا به تدري= 580; عده اي از شيعيان به دو= 585; وي جمع شدند و در سال 905 ه.ق (1499 م) = 575;سماعيل با عده اي از پيروان عازم زيارت آرامگ= 75;ه جدش شيخ صفي در اردبيل شد. اسماعيل در 13 سالگي با مساعدت نه قب= 610;له ترك تبار كه به او دست بيعت دادن در تابستان سال 906 ه.ق (1500 م) در طالش, ارتش قزلباش را تاسيس كرد و سپس دعوي استقلال نمو= 83;. در سال 907 ه.ق (1502 م) فاتحانه وار= 83; تبريز شد و تاجگذاري نمود. وي توانست يك حكومت مركزي قوي با رسميت مذهب شيعه تاسيس كند و به ترويج اين مذهب در كشور بپردازد. او ميان كشورها= 10; سني مذهب عثماني= و هندوستان, يك حايل قدرت= 605;ند شيعي ايجاد كرد و تماميت ارضي ايران ر= 575; تان نمود. پادشاهان ديگر صفويه راه شاه اسما= 593;يل را تا پايان انقراض اين سلسله ادامه دادند و مذهب شيعه را همچنان به عنوان مذهب رسمي كشور معرفي كردند.(مه= 83;وی1383)

روحا= 606;يت شيعه

هزار سال است كه روحانيت شيع= 07; به صورت يك صنف و يك قشر باقي است. از اين هزار سال= 548; ž= 1;دود چهارصد سالش دوران عدم تقيه است - كه كشور، كشور شيعه؛ و روحانيت هم روحانيت شيعه بود - اما ششصد سال از اين هزار سال، دوراني است ك= 607; روحانيت در تقيه، در خفا= 548; ž= 3;ر فرار و در حبس زندگي كرده است. روحانيت شيعه هميشه تئوري سياسي شيعه, يعني اجراي نظريه = 575;مامت را مد نظر داشته است.قب= 604; از دوران صفويه تنها شكل حكومت اسلامي, خلاف= 578; بود كه در گذر زمان به سلطن= 578; ديني تبديل ش= 583; كه در انحصار اهل تسنن بود. حوزه هاي علميه شيعه ا= 586; آغاز به عنوا= 606; نهادي غيرسي= 75;سي تاسيس شدند. غيرسياسي بودن حوزه ه&#= 1575; بيش از همه به غيرقابل دسترس بودن ح= 603;مروايي از سوي علماي شيعه بازمي گردد. <= /p>

رابط= 607; روحانيت شيع= 07; با صفويان=

شاه اسماعيل با بهره‏گيري ا= 86; تشيع, رنگ قبيله‏اي حركت سياسي خود را ضعيف كرد و به آن شكلي مذهبي داد. در نتيجه، زمين= 07; فرهنگي و سياسي مناسبي براي رشد هرچه بيشتر نهاد تعليم و تربي= 578; شيعي و سازما= 606; روحانيت در ا= 610;ران پديد آمد. به تناسب بهره‏اي كه شاه از شعاره= 575;ي ديني مي‏برد= 48; توقعات اجتماعي نيز بر سلوك ديني او در چارچوب فقه سياسي شيعه افزايش مي‏يافت و اي= 606; امر به صورت يك واقعيت اج= 578;ماعي، حضور عالمان شيعي را در حوزه اقتدار = 575;و تحميل مي‏كر= 83;. از سوي ديگر، دولت عثماني اختناق سياس= 10; گسترده‏اي ر= 75; بر شيعيان تحميل مي‏كر= 83;. در نتيجه، عالمان و روحانيان شيعه با مشاه= 583;ه ضعف موجود در دستگاه صفوي = 608; تازه كار بود= 606; حاكمان، چار= 07; اي جز همكاري نديدند. لذا دعوت شاهان ر= 575; پذيرفته و براي نفوذ و گسترش تعالي= 05; دين كمر همت بستند. با اينكه روحانيت قاي= 04; غاصب بودن حكومت‏ها بود، اما برا= 610; مصالح شيعيا= 06; و ترويج تعاليم مذهب با آن‏ها كنا= 585; مي‏آمد. در آن اوايل سلاطي= 06; صفويه هم به علما براي تغذيه فكري احتياج داشتند و به آنها روي مي آوردند. لذا علما و روحانيت شيع= 07; در فضاي واسع= 610; قرار گرفتند.

صفوي= 575;ن توانستند نظريه سلطنت ديني را به زباني شيعي برگرداندندš= 8; روحانيان و Ÿ= 3;لماي شيعه هم وظيف= 607; توليد دانش ر= 575; بر عهده گرفت= 606;د و شاهان شيعه مسئوليت اعم= 75;ل قدرت را بر دوش داشتند.(قو= 70;انی1384) بايد توجه داشت كه صفويان كه سر كار آمدند تصادفاً شيعه بودند؛ مثل قاجاريه كه در اين كشور حاكم بودند. صفويه با قاجاريه، از لحاظ محتواي كار و سلطنت و بقيه‏ي شراي= 91; حكومت، تفاوتي نداش= 78;ه است؛ فقط وابستگي شيع= 10; داشتند. (= 70;یت الله خامنه ا= 740;1370)

دانشي كه در آن زمان در حوزه ها توليد مي شد بيشتر از آن كه از جنس علم «سياست» باش= 83; از جنس علم «حقوق» بود. فقها قواعد زندگي فردي و اجتماعي را ب= 607; مردم و نه<= /span> شاها= 606; مي آموختند = 8; در آن جامعه فاقد قانون ا= 587;اسي، قواعد پايه ر= 575; مي نوشتند. اما حاكمان به همان شيوه اي حكومت مي كردند كه پادشاهان ايران و روم باستان بر سرزم= 610;ن هاي خويش حكمروايي مي كردند. در عالي ترين سطح تخاطب ميان شاه و فقيه نصيحت &#= 1606;امه ها و آداب الملوك منتشر مي شد = 03;ه در زمره متون اخلاقي به شمار مي رفت = 5;ما متون سياسي د= 585; عصر صفوي و اعصار قبل از آن مهجور و مفقود بود. چرا كه موضوع = 5;صلي همه تكاپوها= 10; سياسي در جها= 606; سنتي محدود ب= 607; اين مسئله بو= 583; كه چه كسي بايد حكومت = 3;ند نه آنكه چگون= 607; بايد حكومت كند.(قوچانی1384) مباحثه هاي اصلي آن عصر حول پرسش هايي اž= 6; اين دست دور مي زد كه: حكومت از آن كيست؟ اگر تنها از آن خدا و رسول و امام است در عصر غيبت حكومت چگونه بايد مستقر شود و اگر نوابي بر آنا= 606; متصور است نسبت شاه و فقيه در حكوم= 578;ِ عصر غيبت چگونه است؟ ظاهراً از عص= 585; صفويه با پيوند روحانيت و حكومت نوعي = 7;مزيستي مسالمت آميز در اين باره به وجود آمد بدين معنا كه شاه به عنوان نايب فقيه و فقيه به عنوا= 606; نايب امام دس= 578; در دست هم حكومت را اداره مي كردند. امور نظامي و ž= 2;ارجي بر عهده نهاد سلطنت و امور قضايي و آموز= 588;ي بر عهده نهاد روحانيت بود. امور ديواني و اجرايي نيز در نسبت و تفاهم ميان د= 608; نهاد شكل مي گرفت. اين صورت بندي ت= 5; ¦= 2;ايان عصر قاجار برقرار ماند.

علما= 610; شيعه توانستند در يك روند طولاني و کام= 604;اً منظم و آگاهانه به توليد دانش اسلامی و معارف اسلام= 40; پرداخته و مجموعه‌اي ا= 86; فقه و کلام و ساير دانش‌ه= 75;ی اسلامی را جم= 593; آوری و تدوين كنند. نهاد سلطنت نيز خو= 583; را ناگزير و م&#= 1580;بور می‌ديد به آن &#= 1605;جموعه از دانش متکي شود. شاهان صفوی گوئی رابطه دانش و قدرت را به خوبی می‌دان= 87;تند. اين روند ناخواسته و اين نسبت و رابطه صفويه با روحانيت ت= 575; پايان اين سلسله ادامه = 583;اشت.(رح= 40;م خانی 1384) با همه كشمكش‏هاي فراواني كه بين دو نيروي روحانيت و دربار صفوي بود، حوزه بز= 585;گ علمي اصفهان شكل گرفت. گاهي دشمني بنيادين علم= 75; و دربار صفوي نمودهاي آشكاري مي‏يافت؛ از جمله، مسموميت محق= 02; كركي معروف ب= 607; محقق ثاني، ك= 607; در زمان خود از نفوذ بسياري ميان مردم برخوردار شد. در اين برهه از تاريخ، در حوزه‏هاي علميه رونق بسيار افتاد = 608; روحانيت سام= 75;ن بسزايي يافت. (به= 88;تی پور1384)

معرف= 610; برخي از علما= 610; دوران صفوي= ه<= /span>

از جمله علماي معروف دوران صفويه مي توا= 606; به محقق كركي (966-911 ه.ق) , ميرداماد ( 940-؟ ه.ق) شيخ بهايي ( 1031-953 ه.ق) ملامحمد= باقر سبزواري (1090-1017 ه.ق= ;) اشاره كرد كه همگي آنها شيخ‏الاسلا = 5;‏ها و علماي بزرگ و مورد توجه دربارها بودند؛ اما ز= 606;دگي آنان غيرواب&= #1587;ته‏ي به دستگاهها= 10; حكومتي بود. ¡= 0;عني در كنار مردم= 548; با مردم، در خدمت مردم و ب&#= 1585;اي مردم. يا مثلاً مرحوم مجلسي (1037-1111 ه.ق) ك= 07; شيخ‏الاسلا = 5; بزرگ اصفهان بوده و آن دستگاه باعظمت را داشت= 607;، يك روحاني بو= 583;ه كه مردم به او مراجعه مي‏كردند و مسأله مي‏پر= 87;يدند.

جريا= 606; هاي حاكم در ميان روحانيون دوران صفويه:

در دوره صفويه ب= 575; رسميت مذهب تشيع و نياز روزافزون به مباني نظري و گسترش مباحث عقلي، چالش‏= 07;اي بيشتري فراروي روحانيت قرا= 85; گرفت. در اين برهه از بحرا= 606; توسعه معرفت= 48; گرايش اخبار= 10; پديد آمد؛ روندي متحجرانه كه شرع را منهاي عقل مي‏خواس= 78; و مي‏كوشيد تنها با گوش سپردن به نقل= 548; مسائل نوين ر= 575; پاسخ‏گويي و پاسخ‏جويي كند.

در برابر اين جريان، روش اصولي اجتها= 83;، كه تلاش مي‏كرد روش‏شناسي فراگيري را براي اجتهاد تدوين نمايد= 48; به وجود آمد. اين جريان، ميان پرسش‏ه= 75; و مجهولات تا منابع اجتها= 83; (كتاب، سنت و عقل) راهي هموار، منظم = 608; مضبوط كشيد. ديري نپاييد كه جريان اصولي و روشم= 606;د غالب شد و حوزه‏هاي علميه راهي رها از جمود و تحجر باز ياف= 578; و متناسب با شرايط زمان و مكان پيش رفت. همين قرائت اجتهادي و كارآمد از دين، مباني نظري پيدايي = 608; پايايي و پويايي انقلاب اسلامي را فراهم نمود.

روحا= 606;يت و سقوط صفويه

= 6;ادر رئيس طايفه افشار، از تركمانان شمال خراسان كه در خدمت شاه طهماسب دوم بودند، توانست به تدريج افغان‏ها را از ايران بيرون كند. نا&#= 1583;ر كه به واسطه اين رشادت، حكومت خراسان، كرمان، سيستان و مازندران را به دست آورده بود، در زمان ضعف صفويان، سكه به نام خويش زد و سرانجام نيز با بهانه‏اي شاه طهماسب دوم را از سلطنت خلع و خود را پادشا= 607; ايران خواند.(1148ق) روي= 07; ديني نادر بر نوعي «پان-اس= 604;اميسم» و پرهيز از جانب‏گيري ف= 85;قه‏اي استوار بود و لذا موقعيت شيعه را به عنوان دين رسمي دولت صفوي تضعيف كرد و آن را به يكي از مذاهب پنج‏گانه فقهي تنزل داد.

نادر تلاش کرد رابطه روحانيت و حكومت را بهم بزند. تشيع را بعنوان مذهب رسمی براندازد، و دستگاه روحانيت را ا= 586; قدرت بياندا= 86;د که اين سياست در نهايت موف= 602; نشد. دوره قاجاريه و بخصوص در دور= 607; فتح علي‌شاه رابطه سلطنت = 608; روحانيت دوباره تحکي= 05; شد فتح علي‌ش= 575;ه می‌خواست مشروعيت سلطنت را از روحانيون بعنوان نماي= 06;دگان امام غايب بگيرد. پس از سقوط صفويه و انتقال قدرت به افشاريه، زنديه، قاجاريه و حت= 610; پهلوي چنان بود كه هركس به قدرت مي‏رسيد، ناگزير بود ح= 585;يم مذهب و علما را حفظ كند. با اينكه حوزه علميه پس از صفويه رونق خود را از دست داد و استوان= 607;‏هاي نستوه روحانيت در خارج از ايرا= 606; حضور داشتند= 48; اما از نجف و سامرا جهت‏گيري مردم و حكومت= 207;ها را نظارت و رهبري كرده و به رسالت تبليغي و تربيتي خود عمل مي‏كردند؛ ن= 07;ضت تنباكو و قيا= 605; مشروطه نمونه‏هاي برجسته آن است.

در ميان مراجع و فقهاي بزرگ اولين كسي كه توانست عملاً ولايت فقيه را پياده كند و عقيده سياس= 610; شيعه را به كرسي بنشاند, مرحوم آقا محمد علي كرمانشاهي بود كه آن هم در زمان فتحعلي شاه قاجار در كرمانشاه حكومت شرعي ت= 588;كيل داد و حد جاري كرد.

نتيج= 607; گيري

با مطالعه اين مقاله مي بينيم كه در اصل روحانيت با حكومت صفويه موافق نبوده و به پادشاهان به عنوان غاصب حكومت مي نگريسته است ولي با توجه به شرايط زمانه , روحانيت به همكاري با صف= 608;يان پرداخت. اين همكاري به امور اجرايي صرف نمي شد. بلكه به مسائ= 604; علمي و شرعي و حل مشكلات ديني مردم پرداخته مي شد. لذا روحانيت خود را در رفتاره= 575;ي غير شرعي سلاطين دخيل نمي ديد. روحانيت به سلطنت مشروعيت ندا= 83; بلكه مترصد فرصتي بود تا انديشه سياس= 10; شيعه را پياد= 607; سازد. هر چند كه پس از سقوط صفوي= 607; هم با توجه به سني بودن ناد= 585; شاه و مقابله با روحانيت, رابطه روحانيت و حكومت كمي تيره شد ولي اين رابطه به صورتي تثبيت شده تا سلسله هاي بعد هم ادامه يافت.

حدود 200 سال بعد وضعي پيش آمد كه دين و فقه در ايران حاكم شد, وضعيتي كه در طول تاريخ اسلام سابقه ندارد و غير از چند سال معدود در صدر اسلام, ديگر وجود نداشته است. انديشه سياسي شيعه مبني بر حكوم= 578; جانشين امام معصوم بر مسلمين در بهمن 1357 در سرزمين ايرا= 06; تحقق يافت.

مناب= 593; و ماخذ:

1- انقلاب اسلامى، روحانيت و امام خمينى, نوشته علي دواني به نقل از سايت معارف:

http://= maarefsite.com/?page=3Dbooks&book=3D3/2/3&p=3D6

2- بيانات مقا= 05; معظم رهبري در ديدار با امام جمعه= 548; علماو روحانيون كرمان‏ مور= 82; 20/8/1370 به نقل از سايت:

ht= tp://www.khamenei.ir/FA/Speech/detail.jsp?id=3D700820B

3- روزنامه شرق چهارشنبه ۱۵ تير ۱۳۸۴ سال دوم – شماره ۵&#= 1777;۸, = سرمقاله

http://= www.sharghnewspaper.com/840415/html/v1.htm

4- سلسل= ;ه هاى اسلامى د= 585; ايران و مسال= 607; مشروعيت, نوش= 578;ه عليرضا شجاع= 09; زند به نقل از سايت نظام به آدرس:<= /p>

http://= www.nezam.org/persian/magazine/002/09.htm#00008

5- = احمدرضا بهشتی پور روشن‏فكرى متدين شنبه، ۲۱ خرداد ۱۳۸۴ ب= 607; نقل از شبكه خبري خليج فارس به آدرس:

http://= www.khaligefars.com/news/001045.php

6- عبدالرضا هوشنگ مهدوي, تاريخ روابط خارجي ايران : از صفويه تا به امروز ( تهران 1383) صص 140-11<= /span>

7- آرمان مل= ;ی و جمهوری خوا= 607;ی، نوشته ناصر رحيم ‌خ= 575;نی چهارشنبه 30 شهريور1384 خبرنامه گوي= 75; به آدرس:

http://www.gooyanew= s.com<= /p>