working paper-khakpoor

= دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

گفتمان قدرت موازي؛ حكومت شاه شيعه – ولايت فقيه عادل<= /b>

هانيه= خاکپور

كاž= 5;نوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موŸ= 0;وع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زيž= 5; نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384=

   مذهب به عنوان عام= 604; وحدت ملی در ا&#= 1740;ران عصر صفوی نقش درجه اول را ا&#= 1740;فا می کرد و سلاط&#= 1740;ن صفوی بر اساس باور به این نقش کلیدی و مهم بود که تش&#= 1740;ع را مذهب رسمی کشور اعلام کرده و از علما و فقهای شیعه بلاد مختلف برای ت= 576;یین و تعلیم تشیع در ایران دعو= 578; می کردند و در مقاطع مختلف بر جایگاه بارزآنان دراداره امو= 85; تأکید می ورز= 740;دند. به علاوه نصب فقها و علما به مصادر مختلف شرعی د= 585; جهت حل مشکلا= 578; و معضلات آن روز جامعه ای= 585;ان ، مبین اهتما= 605; سلاطین صفوی به مسایل شرع= 740; روز مردم ایر= 575;ن است. ( كديور، 1380 : = 145 )

   با توجه به شرای= 591; ناشی از به قدرت رسیدن حکام صفوی و تغییر وضعیت = 588;یعیان از اقلیت تحت فشار به اکثر= 740;ت حاکم ، نوع عملکرد فقها = 608; علمای این عص= 585; مبین دو عنصر اساسی است : 1- تأکید بر تعی= 740;ن فقها از جانب شارع مقدس در زمینه مسایل شخصی مردم . 2- قبول سلطنت شاهان شیعه مسلک صفوی . که البته طبعاُ شاه مورد اشاره باید مسلمان شیعه باشد و در ظاهر نیزحفظ شریعت کند. ضم&#= 1606; آنکه حیطه ول= 575;یت فقها را در چارچوب وظای= 01; شان به رسمیت بشناسد . به ای&= #1606; ترتیب ، در ای&#= 1606; دوره شاهد تق= 587;یم کار موازی اعلام نشده ا= 740; از سوی فقها و سلاطین هستی= 05; و استقلال و قدرت هر یک ( فق= یه یا شاه ) به گونه ای است که هیچ یک منصوب دیگری = 606;یست. (كديور، 1380 :101 )

   از نوشته های ای= 606; دوران ، همچو= 606; دوره قبل چنی= 606; برمی آید که چگونگی تعام= 04; با حکام ، ذهن فقهای این دوره را نیز به خود مشغول داشته است. علامه مجلسی (عين الحيات ، 9= 0-89 ) با بیان احاد&= #1740;ث و روایاتی منقول از امامان و پیا= 605;بر ، مخالفت و ترک اطاعت پادشاه را صح= 740;ح ندانسته چرا که صلاح مردم در صلاح پادشاهان اس= 78; . وی سلاطین صفوی را از مصادیق حکام جور ندانسته بلکه سلاطین = 588;یعه را صاحب قدرت= 740; می دانسته که باید از قدرت و اقتدار آنه= 575; در جهت پیشبر= 583; اهداف شیعه بهره جست . ( بحار الانوار،243)

   محقق اردبیلی نیز به عنوان یک اصل رابطه و همکاری و پذی= 585;ش ولایت و حکوم= 578; از سوی حاکما= 606; ستمکار را حرام دانسته اما در برخی برهه ها آن را جایز می شمرد به شرط آنکه مخلصانه باش= 83; ، عدالت و اجت&#= 1607;اد داشته باشد ، امکان اقامه امر به معروف و نهی از منکر باشد و در مقام قضا بر اساس مذهب شی= 593;ه فتوا دهد و حکم صادر کند . وی بر این نکته تأکید م= 740; کند که اگر شخصی با حاکم شیعی ستم پیش= 607; یا غیر شیعی به خاطر مصال= 581; اسلام و مسلمانان همکاری کند، = 575;ین امر بر او اشکالی وارد نمی سازد . (مزيناني ،1375 : 138 )=

   با ای= ;ن حال شیخ بحرا= 606;ی ، از فقهای بزرگ عصر صفو= 740; ، سلاطین شیع= 607; صفوی را از جمله مصادیق &qu= ot; ظلمه " دانست= 07; و همچون برخی از فقهای این دوران از آنه= 575; به عنوان سلطان عادل ی= 575;د نکرده است. ( بحراني ،1376 :121 ) فاضل قطیفی ه= 605; سلطنت را نامشروع می دانست و ملا صدرا پذیرفت= 06; هر نوع هدیه و نیز تمامی اموال دیوان= 40; و خراج و نماز جمعه را تحری= 605; کرده بود .

   خطبه ای که علامه مجلسی هنگام جلوس شاه سلطان حسین ب= 585; تخت سلطنت می خواند ، نیز نشان دهنده آ= 606; است که وی در جستجوی طرحی برای حکومت مقبول از دید= 711;اه شرعی در دورا= 606; غیبت بوده اس= 578; . او ویژگی محوری حکومت مطلوب را عدا لت می داند و ی&= #1575;دآور می شود که از آنجا که این حکام معصوم و بالتبع اولوالامر ن= 40;ستند ، نباید تصور کرد که آنها صاحب سلطنتی هستند که طاع= 578; آنها طاعت خد= 575; و معصیت آنها معصیت خداست . با این وجود از آنجا که آنها به حفظ و حراست رعیت و دفع دشمنان د= 740;ن می پردازند ب= 575;ید حق آنها را شناخت . ( كديور،1380 :171 ) ویژگی دیگر حکومت لزوم پایبند= 40; حاکمان به " شرایع دین مب= 740;ن " است و وی اشاره می کند که شاهان صفو= 740; کسانی را در ولایات محروسه ، منص= 576; خلافت و حکوم= 578; می دادند که درباره آنها خاطر جمع بودند که به ع&#= 1583;الت رفتار می کنن= 583; . (لمبتون ،1374 :445 )=

لمبتو= ن (1374) در زمینه رابطه شاه و فقها در ایرا= 606; بر ای = 6; باور بود که فقها در مواجهه با شکاف بین عقی= 583;ه و عمل ، با اعتقاد به لزوم معصوم بودن حاکم از گناه و اعلم زمان بودن او ، در صدد برآمدند مشک= 04; را بدین گونه حل کنند که سلطان را مطی= 593; و پیرو یک مجتهد سازند . <= o:p>

   البته در ای= 606; دوره فقهای ش= 740;عه در عمل ، به اعمال حاکمی= 78; سیاسی مستقل از شاهان تما= 740;لی ندارند و به سلطنت شاه شی= 593;ه ای که در صدر حاکمیت عدال= 78; و رسیدگی به امور مردم و مقابله با دشمنان دین است ، راضی اند.

   صدور احکام مختلف از سوی شاهان نیز تنها به امید جذب مجتهدان به قبول مناصب ب= 608;د و مجتهدان تا می توانستند از نزدیک شدن به سلطان اجتناب می کردند زیرا برای آنها دشوار بود که زیردست مقامات دولت= 40; باشند. از این رو در این فرمانها ، شاهان رسماُ همه گونه احتمالات من= 01;ی را از میان برداشتند و ب= 740; آنکه خود را در گزینش مجتهد اعلم صاحب رأی بدانند ، آنه= 575; را به عنوان مرجع امور قض= 575;یی و شرعی معرفی می کردند .( طارمي ،1375 :55-54 ) نه= 75;یتاَ علی رغم آنکه تصدی همه اخت= 740;ارات در حوزه ولای= 578; دینی برای فقها میسر نشد، با این وجود درپرتو حکومت صفویا= 06; و به دنبال نی&#= 1575;ز شاهان صفوی ب= 607; حضور و گسترش فعالیت علما= 40; شیعه در ایرا= 606; ، شاهد شکل گی&#= 1585;ی یک طبقه اجتماعی قدرتمند به نام " روحانی= 08;ن " در کشور هست= 740;م که هم موجب تکوین طبقه علما شد و هم با پدید آورد= 606; سازمان روحا= 06;یت در جامعه و متکی کردن مردم به خود در حل و فصل امور شرعیه و اجتماعیه ، اساس مرجعیت علما را در ادوار بعد پا= 740;ه گذاری نمودن= 83; .(زرگري نژاد ،1= 372 : 83 ) بنابر این شاهان صفوی ه= 740;چگاه مانند سلاطی= 06; عثمانی پایگ= 75;ه شرعی نیافتن= 83; و خصوصاَ عالمان شیعه = 548; آنان را نه جانشین پیام= 76;ر و امامان ، بلکه شاهان ش= 740;عه از نسل رسول م&#= 1740; دانستند و چش= 605; داشت شان از آنها ، گذشته از حفظ سرزمی= 606; در برابر دشم= 606;ان و بیش از همه عثمانی ها ، برداشتن موانع اجرای احکام ، التزام به آداب دینی ، دست کم در حضور مردم ، ا&#= 1740;جاد رفاه و مراعا= 578; عدالت بود . لذا گفتمان غالب در این دوران ، تلاش حکام صوفی مسلک صفوی بر= 575;ی بسط نفوذ و بسط مشروعیت خود در جامعه ایرانی ، با مساعدت فقها= 40; شیعه است . (طارمي ،1375 :41 )

   حاکمان صفو= 40; مجتهدین و علما را برای اجرای سیاست = 583;ینی نیاز داشتند = 608; در حفظ هماهن= 711;ی و سازگاری دی= 606;ی در رسیدن به مصالح سیاسی به آنان تکیه می کردند . ضمن آنکه مجتهدی= 06; در دایره وظا= 740;ف خود از موقعی= 578; بالا و درجه ا&#= 1740; از استقلال ب= 585; خوردار بودن= 83; که حتی قوی تر&#= 1740;ن حاکمان هم مجبور بودند با احترام با ایشان برخور= 83; کنند و به نظر&#= 1740;ات آنها بی احترامی و بی اعتنایی نکنند . (همان ،55-54 )

   عنای= ت دولت صفوی و توجه ویژه اش به علمای شیع= 607; مذهب و حمایت از آنها باعث شد که به تدری&#= 1580; علما در امور اجتماعی و سی= 575;سی مملکت دخیل و مؤثر واقع شوند . تشویق سلاطین صفوی بر رونق فلسف= 607; و فقه شیعی ، مرجعیت علما = 608; مشروعیت دول= 78; را تقویت کرد و در واقع نوع&#= 1740; رابطه بین قدرت مذهبی و قدرت دنیوی پ= 583;ید آمد . (ميراحمدي ،1369 : 62 = )

   در یک بررسی اجمال= 40; از این دوره م&#= 1740; توان به این نتیجه رسید ک= 607; اولاَ در عصر صفوی نهاد دی= 606;ی هیچگاه در مقابل نهاد حکومت قرار نگرفت بلکه ن= 608;عاَ شاهد یک نوع حل شدگی نسبی این دو در یکد&#= 1740;گر هستیم و ثانی= 575;َ اینکه میزان درک متقابل م= 740;ان نهاد دینی و نهاد حکومتی به میزان قاب= 604; توجهی بالاس= 78; . ( كديور،1380 : 162 )همچنین در ای&#= 1606; دوره بر خلاف دوره های قبل و بعد ، شاهد تقابل میان نهاد دینی و نهاد سیاسی و &#= 1740;ا انزوای نهاد = 583;ینی از سیاست نیس= 578;یم بلکه نوعی تق= 587;یم کار پذیرفته شده توأم با همکاری و تأی= 740;د بین علما و فقها از یک سو و شاه از سوی د&= #1740;گر وجود دارد . ( همان ،165 )<= o:p>

من= 5;بع

كد¡= 0;ور، جميله (1380) . تحول گفتمان سياس= 10; شيعه در ايران

مج = 4;سي . عين الحيات

مج = 4;سي . بحارالانوا= 585; . ج :52

مز¡= 0;ناني ، محمدصادق (1375). قلمرو ولايت از نگاه محقق اردبيلي

بحž= 5;اني ، يوسف (1376) . الحدائق . ج : 18<= /p>
لم= 6;تون ،آن.كي.اس(1374) . دولت و حكومت در اسلام . ترج&= #1605;ه سيد عباس صالحي ، محمد مهدي فقيهي

طاž= 5;مي ، حسن (1375) . علامه مجلسي

زر«= 1;ري نژاد ، غلامحسين ( 1372) . تحول انديشه هاي سياسي در دوره قاجار . پايان نامه . ج = :1 <= /p>
ميž= 5;احمدي ،مريم (1369) . دين و دولت درعصر صفوي