working paper-karimi

= دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>ساž= 2;تار دینی در عصر صفویه

<= b>

مح= 576;وبه کریمی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

نگ= 5;هي بر روحانيت ا= 586; بعد از سلطه اعراب

«اž= 6; همان آغاز چيرگي اعراب مسامانان بر ايران، چه در ميان شاهان و اميران سنٌي مذهب وچه در آن بخش هاي كوچكي از ايران كه ميزان و شاها= 606; شيعي حاكميت داشتند(بومي= 10;ان، مشعشيان و دي= 711;ران) روحانيون، فقها و متكلمان شيع= 10; و سنٌي يا در حاشيه ديوان مي زيسته اند و يا در حاشيه ي ديوان مي زيسته اند و يا در نهايت مشاور و اندرزگوي ديوان بوده اند. نقش نسبتاً كنار= 10; روحانيون و فقهاي شيعه د= 585; امور كشورداري و سياست از هنگام آغاز غ= 610;بت كبري در نيمه نخست سده چهارم تا هنگام تشكيل دولت صفوي در سده دهم هجري= 548; از همتاهاي سنٌي مذهبشا= 06; آشكارتر بود= 07; است. محمّد بن يعقوب كليني= 48; شيغ مفيد و ابوجعفر طوسي، سه تن از بزرگترين فقهاي اوليه شيعه كه نويسندگان «كتب اربعه» شيعه مي باشن= 583; از سياست به دور بودند. شريف رضي، برادرش سيد مرتضي و شيخ طوسي ياد شده در بغداد مرك= 586; خلافت عباسيان سني مذهب مي زيستند و دشمني و ستيزشان بيشتر با حنابله بود ت= 575; خلافت عباسي. حتي پس از گسترش جنب و جوش اسماعيليان = 08; حسن صبٌاح كه آشكارا مردم را به شورش و نافرماني از دولت فرا مي خواندند، بزرگترين فقها و متكلمان شيع= 07; به دشمني با ايشان برخاستند كه برجسته ترين = 606;مونه آن كتاب «النقض» قزويني رازي است. حتي در سده هاي هفتم و هشتم هجري كه به دنبال ايلغار مغول = 608; فروپاشي سلسله شاهان ترك تبار سنٌ= 610; مذهب واسماعيليا = 6; شيعي، گرايش به شيعي گري رفته رفته در پاره اي از شهر ها و روستاهاي اي= 85;ان افزايش يافت= 48; بزرگترين متكلمان و فق= 607;اي شيعه تمايلي به در قدرت سياسي نشان نمي دهد. ابن طاووس، يكي ا= 586; بزرگترين فقهاي شيعه و برادرش شيخ رضي الدين در حاشيه قدرت م= 610; زيستند و محق= 602; حلٌي(صاحب شرايع و از بزرگترين فقهاي تاريخ شيعه) و علامه حلٌي و فرزند= 588; فخر المبين د= 585; شهر حلٌه در نزديكي بغدا= 83; مي زيستند و ب&#= 1607; مراكز شيعه نشين ايران نيامدند. به كوشش همين علامه حلٌي بود كه الجايتو، پادشاه مغول = 588;يعي شد و نام سلطان محمّد خدابنده را براي خود برگزيد.

عل= 5;مه حلٌي دو كتاب معروف «نهج الحق» و «كشف الصدق» را كه در اصول شيعه نوشته به همي= 606; پادشاه تقدي= 05; كرده است. شاگرد محقق حلٌي، شيخ محمّد ابن مكٌي عاملي معروف به شهي= 583; اول كه كتاب « لمعه دمشقيه&raq= uo; او از مشهورترين كتب فقهي شيع= 607; است زندگي خو= 583; را به ويرايش كتاب و رسائل ديني مي گذراند و از سياست بر كنا= 585; بود بيشتر آم= 583; كه روحانيت و مرجعيت تشيع در طول تاريخ از جايگاه رفيعي برخوردار بو= 83;ند. اين جايگاه ا= 586; مطالع دينوي تهي بوده و به پشتوانه اي معنوي و ديني تكيه داشته است. به همين جهت روحانيت خود را: داراي مسئووليت ال= 07;ي در راه حفظ قرآن كريم، عمل وترويج احكام شريعت مي دانسته دفاع از مردم را در برابر تهاجمات استقلال ستيز، غارت منافع ملي و فرهنگ سوزي، مأموريت دين= 10; بر شمرده و به آن اقدام مي كرده است.- پاسداري فرهنگي در دايره تمدن ا= 587;لامي را از يك سوي پايه و مايه حيات ملي ديد= 607;، و از ديگر سوي ريشه و انگيز= 607; پيروزي هاي ملت در مصافت با سلطه گران و متجاوزان م= 610; دانسته و در اين راستا هم خودكامگي ها= 10; داخلي مورد اعتراض و مخالفت روحانيت واق= 93; مي شده، و هم سلطه گري هاي بيگانگان را برنتافته است، دوران صفويه است كه گام هاي نخست= 606; و آرام استعم= 575;رگران به ايران گذارده مي شود. راهبردهاي س= 10;اسي- نظامي استعمارگرا = 6; اين عصر، همواره با فعاليت هاي دين ستيزانه بوده است: انجمن مسيح د= 585; اصفهان فعاليت مي كرد، و كودكا= 606; مسلمان را پس از مرگ غسل تعميد مي داد. تعداد اين كو= 583;كان به 400 نفر مي رسيد. شبهه آفريني، ترديدافكنيš= 8; رواج پرسش هايي بي پيرامون اصو= 04; و احكام دين، راهكارهاي ديگر در اين زمينه به شما= 585; مي رود. در تمامي موارد بيداري روحانيت تشيع، موضع گيري هاي آنا= 606; را ثمر داده است. ذكر اين نكته خالي از اهميت نيست كه «مذهب تشييع» در دوران صفويه رسميت يافت، = 608; دراين عصر به ترويج و نشر آن پرداخته شد. بنابراين &#= 1578;هاجم فرهنگي عليه دين اسلام و مذهب تشيع از سوي مسيحيان= 48; و مأمورين استعمار را نمي توان غرض= 605;ند نديد. تا پيش از استقرار دولت صفوي، ر= 608;حانيون و فقها در حاشيه دولت م= 610; زيسته و شاها= 606; و اميران يا خطبه به نام خليفه بغداد مي خوانده ان= 583; و يا راه و رسم خويش را دنبال. پس از ايلغار مغول به ايران و با فتح بغداد و نمدمال كردن مستعصم، آخرين خليفه عباسي اين رو= 588; موسوم ميان پادشاهان و اميران ايرا= 06; پايان يافت. چند صباحي ني= 586; گفتگوي دربا= 85; نوپاي مغول ك= 607; جز ياساي چنگيز باور ديني ديگري نداشت، روي آوري به آوري به مسيحيت بود. دولت صفوي در تاري= 582; خود تا آن زمان تنها دولتي بود كه چه در هنگام به سلطنت رسيدن و چه در حكمراني خود تأثير بسزاي= 10; در تاريخ ايران گذشته است» (امینی,1384,= 78;بیان)

روž= 1;انیت و صفویه

زماني كه حكومت صفويه در سال 90= 7 ﻫ.ق با شاه اسماعيل در ايران به روي كار آمد، خود را به عنوان يك دولت شيعه در ايرا ني كه تا آن زمان جمعيت قريب ب= 607; اتفاق آن را اهل سنت تشكي= 604; مي دادند معرفي كرد شا= 607; اسماعيل صفو= 10; كه به ياري شم&#= 1588;ير طوايف ترك زبان يا ترك تبار قزلباش = 608; دسته هاي تبرائي و تولايي، ايران را متح= 583; و اكثريت مرد= 605; را به پذيرش مذهب شيعه اثني عشري وادارساخت، برای نخستین بار علمای شی= 593;ه را به کانون قدرت سیاسی داخل کرد. در ا&= #1740;ن جا نیز این دربار صفوی بود که به سازمان دادن = 608; گسترش نقش روحانیون شی= 93;ه پرداخت. برجسته تري= 06; نمونه آن تجد= 610;د حيات منصب صدارت بود كه پيشينه آن به روزگار تيمو= 85; مي رسيد. در روزگار صفوي= 07; منصب صدارت ا= 586; محدوده رسيدگي و توليت اوقاف خارج شد و به يكي از بلند پايه ترين مقامات ديواني و شرع= 610; ارتفاء يافت. نخستين صدر كشور، قاضي شمس الدين گيلاني، ضمن توليت بر موقوفات، مسئول تبليغ مذهب شيعه و دفاع از آن در برابر دشمنا= 06; شريعت بود. از آن پس به پشتيباني پا= 83;شاهان صفوي صدارت ب= 607; بلند پايه ترين مقام پس از پادشاه و اعتمادالدو = 4;ه تبديل شد. صدر&#= 1662;ناه يا صدر خاصه، پيشواي روحانيون كشور بود و صدرعامه يا صدرالملك، دومين مقام روحاني و مسئول امور ديني وموقوفات خارج از پايتخت بود.ص= 601;ويان بودند كه به اداره موقوفات مذهبي سازما= 06; بخشيدند، مدارس ديني ر= 575; گسترش دادند = 608; سازمان نيرومند قضا= 78; شرع را در كنار ديوان ب= 610;گي ها بوجود آوردند. اين دولت در ابتداي بر رو= 610; كار آمدن در زمان شاه اسماعيل حتي ادعاي افراط= 10; مهدويت نيز داشت ولي اين گونه اعتقاد= 75;ت افراطي بعده= 75; در دروه پادشاهاني چون شاه طهما= 587;ب كنار زده شد. صفويه از سه منبع اساسي مشروعيت بهر= 07; مي گرفت: در ابتدا آنها چون خود را از اعقاب امام موسي كاظم مي دانستند برا= 10; خود عصمت قائ= 604; بودند از طرف= 610; در بين صوفيهاي صفو= 10; خود را مرشد و راهبر معنوي مي دانستند و &#= 1575;ز بعد سوم خود را از دودمان يزدگرد سوم م= 610; خواندند. به طوري كه بايد بر اين ادعا ب&#= 1608;د كه با آمدن اين حكومت در ابتدا حوزه عملكرد روحانيت شيع= 07; بسيار گسترد= 07; شد، طوريكه حوزه علميه اصفهان در آن زمان با افرادي چون علامه مجلسي= 48; شيخ بهايي، مير فندرسكي = 608; سپس با آمدن ن&#= 1575;بغه دوران وپديد اورنده حكمت متعاليه، مل= 75;صدرا بسيار پر رون= 602; بود. شايد اين مسئله باعث شده بود كه در ابتدا حوزه روحانيت برگ تاييدي باشد بر عملكرد پادشاهان. از طر = 1;ي شاه بر روي زمين، سايه ا= 610; بود از خداون= 583; و حق الهي آنان در اين دوره در آثار ايدئولوژيك¡= 0; مطرح شده و حق اطاعت از شاه نيز مورد تاييد قرار گرفت {اين مسئله از منابع اسلام= 10; سرچشمه مي گيرد} بدين ترتیب تعداد= 10; از روحانيون با نام روحانيت رسم= 10; از طريق رواب= 591; زناشويي، معافيت هاي مالياتي و.......... با دربار رابطه حسنه برقرار مي كردند بر عمل= 603;رد پادشاهان صفوي. در تاريخ ايران= 48; چه پيش و چه پس از اسلام، تاريخ ستيز ميان دربار و دين و يا به عبارت درست ت= 585; پادشاه و روحانيون بر سر قدرت نبود= 607; است؛ مسئله ا= 610; كه باعث اختلاف بين روحانيت و پا= 583;شاهان بود مسئله اي نيست جز مشروعيت. برا= 610; توضيح مطلب فوق بايد اشاره اي داش= 578; به گرايشات م= 578;فاوت اعتقادات ديني در براب= 585; اقتدار غير د= 610;ني يا روحانيت ب= 575; دربار كنار م= 610; آيد يا مسير بي تفاوتي را در پيش مي گيرد. البته هر يك از اين گرايشات باع= 79; انواع واكنش ها مي شود. شاي&= #1583; قشر مذهبي در برابر سلطنت بي تفاوتي باشد يعني هي= 670; كنشي نسبت به انديشه هاي غير ديني حاك= 605; بر جامعه نداشته باشد كه اين باعث ايجاد نوعي تفكر سكولاريسم د= 85; جامعه مي شود= 548; گويي اسلام تنها دين مسج= 583; و خانه است و عبادت فردي م= 610; تواند ضامن سعادت بشريت باشد. اما- زما&= #1606;ي كه امام زمان از نظرها غاي= 576; شد و هیچ كس جانشيني او ر= 575; بر عهده نگرف= 578; گروهي ايجاد شدند به نام شيعيان 12 امامي كه معتقد به ظهو= 585; امام زمان در آخر الزمان هستند در اين بين بعضي در اين انديشه اند كه شيعه واقعي بايد ت= 606;ها از لحاظ ديني به آمادگي برسد و از اين طريق زمينه ظهور را فراه= 605; كند ولي گروه= 610; از شيعيان آرمانگرا و انقلابي معتقدند كه د= 585; زمان غيبت امام زمان حكومت از آن نايبي است كه داراي مشروع= 10;ت مي باشد. اما اختلاف در همين جا- مطرح مي شود كه آيا پادشاهان صفوي كه اغلب شرابخوار و غاصب هستند شايستگي خلافت خدا بر روي زمين را دارند و مي توانند در كنار پادشاه= 10; جانشين امام هم باشند.

در اين جا روحانيت شيع= 07; نمي تواند مشروعيت حكو= 05;ت را بپذيرد و در همين باب است كه روز به روز از دربار فاصله میگیر= 83; و این فاصله خود مي تواند مبين اين باش= 583; كه دستگاه حكومتي از مشروعيتي كه فقط از آن دم مي زند برخور= 583;ار نیست و دين عامل قاطع و تعيين كننده در سياست حكو= 605;ت نمي باشد و تنها دستاويزي اس= 78; براي عملكرد پادشاهان، پ= 87; دين نتوانست= 07; در يك راستاي خاص تأثير گذار باشد ول= 610; اين از اعتبا= 585; روحانيت در دولت صفوي نم= 610; كاهد روحاني= 78; در اين زمان با تمام چالش هاي پيش رو تأثيرات عمي= 02; و نهاديه اي بر روي تشيع گ&#= 1584;اشت تا جايي كه خيلي از افرا= 583; معتقدند كه ر= 608;حانيت در دوره صفوي با استفاده ا= 586; قدرت خود مسي= 585; متفاوتي را د= 585; شيعه ايجاد كرده.در واقع تشيع علوي و تشيع صفوي دو مسير كاملاً = 580;داگانه هستند كه در دوره صفويه اين اعتقادا= 78; از طريق بخشي از روحانيت وابسته به دربار در پيك= 585; اسلام ايجاد شد. خيلي از مسائلي كه امروز در بعد شيعه ما به آن اعتقاد راسخ داريم در اين دوره بود كه بار ديگر مطر= 581; شده و به تقوي&#= 1578; اخلاقيات معنوي به ما كمك كرد

نت¡= 0;جه گيري

پس مي توان گفت كه دولت صفوي در ابتداي ام= 585; با حمايت اقشار مذهبي = 608; روحانيت و صفويان برسر = 603;ار آمد و سپس حمايت روحانيت از اين دستگاه ك= 607; باعث پايدار= 10; وماندگاري اين سلسله شد= 548; به خصوص اين حمايت در بعض= 610; از دوران ها مشهودتر است مانند دوره شاه عباس صفو= 610; { كه البته شاه عباس كنترل شديدي بر دستگاه روحانيت زما= 06; خود داشت}يا دروه پادشاهان متأخر صفوي ك= 607; نفوذ روحاني= 78; و حرم سرا به مرور افزايش مي يابد. اما به مرور به دليل مسائلي كه مطرح شد شكاف و اختلا= 601; بين اين دو ايجاد شده كه به مرور باعث هماورد روحانيت نسب= 78; به قدرت الهي &#= 1587;لطنت شد و در رهگذر اين هماورد ابهام ريشه ا= 587;لام شيعي در برخورد با مسائل محوري مشروعيت واق= 78;دار تا حدودي روش= 606; شد. اما با افول دولت صف= 608;ي و آمدن افغان ها به ايران و سپس نادر شاه سنٌي مذهب، بارديگر نفو= 84; روحانيون شيعه از مراك= 586; قدرت كاسته ش= 583; و دوران فترت آغاز گرديدك= 07; در ازاي آن بخش بزرگي از روحانيون شيعه ايران ر= 575; ترك كرده و راهي شهرهاي عتبات در عرا= 602; امروز شدند.<= /p>

من= 5;بع

فوž= 5;ان، جان (1377) مقاومت شکننده ، تار= 740;خ تحولات اجتماعی ایر= 75;ن ، ترجمه : احمد ترین ، تهران ، انتشارات رسا ، چاپ پنجم

ام®= 0;نی ، محمد (1384) ، وارونه نویس= 40; تاریخی ، ***********. مقاله .tebyan .net =