دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

&nb= sp;

بررسي رابط= 07; روحانيت و حكومت صفوي=

<= b>

م&= #1585;ضیه ابراهیمی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابط= 607; حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكت= 585; محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

مقدم= 607;

براي بررسي عميق ب= 585; روابط موجود ميان صفويه و &#= 1585;وحانيت (شيعي) لازم است به روابط موجود ميان ص= 601;ويه و شيعيان اشاره اي داشته ايم . پيش از استقر= 575;ر شيعه اثني عشري به عنوا= 606; مذهب رسمي در ايران ، ايرانيان كه حكومت اعراب را به كشور خو&#= 1583; ، حكومت نامشروع مي د= 575;نستند، از اين جهت هم شيفته افكار شيعيان شدند چرا كه شيعيا= 606; حكومت خلفاي عرب را «نامشروع» دانسته و حكومت را حق « امام غايب » مي دانستند .

موضوع وجود امام غايب و ظهور او در آخر زمان و براند= 575;ختن دستگاه هاي ظلم و برقرار= 610; حكومت عدل ني= 586; يكي از باورهاي اصل= 10; شيعيان اثني عشري است و سابقه اي بس عميق در باور قديم ايرانيان ( دين زرتشت ) دارد و از اين جهت هم رسوم ملي ايرانيا= 06; با باورهاي شيعه دوازده = 575;مامي تطبيق دارد .

بلا فاصله پس از اين كه ايرانيان ، شيعه دوازده امامي شدند ، آخرين فصل مشتركي كه با اعراب داشتن= 83; از ميان برداشته شد و سعي كردند اميال ملي خو= 583; را با شيعه تطبيق دهند . اما اين عامل سبب نشد كه در زمان شاه اسماعيل ، رابطه روحانيت شيع= 07; و حاكم صفوي ، بدون چالش باشد .

روحا= 606;يت و مشروعيت حكومت صفوي=

اولين مشكل علماي شيعه اثني عشري با شاه اسماعيل ، « مشروعيت حكومت » بود . بررسي اين موضوع در توضيح موضوع اصلي بحث ما ،&#= 8204; بسيار حياتي است .

از يك طرف شيعيان اثني عشري سالها بود حكومت را حق امام (غايب )مي دانستند و تمام سلاطين = 608; حكام قبلي را غاصب مي خواندند ،‌ ا= 586; طرف ديگر شاه اسماعيل يك شيعه اثني عشري بود كه قيام كرده و با جنگ و شمشير ، اولي= ن دولت شيعه دوازده امام= 10; را در دنيا تشكيل داده بود و علما نمي خوا= 587;تند اين حكومت را كه قرن ها آرزوي آن را د&#= 1575;شتند ،‌ متزلزل كنند .

نكته اي كه در تحليل بايد مورد توجه قرار گيرد اين بود كه تاسيس اين دولت ،‌رويا = 608; آرزوي واقعي روحانيت شيع= 10; بود . آرزويي كه پس از دوران اختنا= 02; و دوران طولا= 606;ي حكومت سلاطي= 06; اهل تسنن تبديل به آرزويي بعيد = 608; دور دست شده بود . اولين برخورد در سط= ح عالي روحان= يت و شايد اصلي ترين برخورد روحانيت شيع= 10; با حكومت صفويه ،‌ بحث « مشروعيت حكومت صفوي » بود . راه حل ارائه شده در اين موضوع ، مسئله «شجره نامه » بود . در اين رابطه در كتاب «شيعه د= 585; تاريخ ايران &ra= quo; نوشته دكترسيد رضا نيازمند چني= 06; مي خوانيم :

«….اطž= 5;افيان شاه اسماعيل اعلام كردند كه او از نسل امام كاظم (ع) مي باشد و شجره نامه اي در اين زمينه ارائه دادند تا نوعي مشروعيت برا= 10; حكومت شاه اسماعيل دست = 608; پا نمايند و اورا به ترتي= 576;ي «‌ نايب امام غايب » تلقي كنند ….»[1]

تحليل 1

گرچه عده اي شجره نامه شاه اسماعيل را ساختگي دانس= 78;ند و اگر هم نسب نامه صحيح مي بود ، باز هم دليل كافي براي مشروعي= 78; حكومت شاه اسماعيل به جاي حكومت كه حق امام عصر بود ؛ نمي شد ؛ ولي حداقل نس= 576; نامه موجب شد كه موضوع مشروعيت حكومت صفويه مسكوت بماند . روحانيت نيز با توجه به نگاه آرماني آنان به تاسي= 587; نخستين دولت شيعي يكي از حساس ترين برخوردهاي ط= 85;فين ( حكومت صفوي وروحانيت را نمايان مي كن= 583; .

تحليل 2

شاهان صفوي مايل بودند علماي دين و نهاد روحانيت داراي قدرت شوند ؛ مشروط بر اين كه قدرت و نفوذ آنها تحت كنترل شاهان باشد با شاهان بتوانند در مواقع لزوم خ= 589;وصا هنگامي كه خلفاي سني عثماني به سرزمين ايرا= 06; تجاوز مي كنن= 583; ، از قدرت و نفوذ مذهبي ع= 604;ماي شيعه در تهيي= 580; مردم به شركت در ميدان هاي جنگ استفاده نمايند . اين طرز تلقي شاهان در صورتي كه در كنار نگاه آرماني روحانيت به ت= 575;سيس دولت شيعي در جهان ديده شو= 583; ،‌ رابطه دوطرفه و نسبتا محكم نهاد روحاني= 78; و حكومت صفوي تحليل و تبيي= 606; مي‌شود .

نهادها&= #1610; در اختيار روحانيت در حكومت صفوي=

براي بررسي دقيق ت= 585; « رابطه روحانيت و حكومت صفوي » بايد مواضع و &#= 1606;هادهايي را كه توسط حكومت در اختيار نهاد روحانيت قرا= 85; گرفت و ميزان قدرت اين نهادها را بر= 585;سي كرد . در اين بخش از مطلب به مواردي اساسي اشاره مي كنيم :

.محاكم شرع : در زمان صفويه ابتدا دادگاه هاي ك= 588;ور از نوع دادگا= 607; هاي «عرف» بو= 583; و تحت نظر « ديوان بيگي » يعني بالاتر= 10;ن مرجع قضاوت د= 585; دستگاه دولت اداره مي شد . به زودي محاك= 605; شرع هم تاسيس شد كه « روحانيت » و « علماي دين » آنها را ادار= 607; مي كردند و به &= #1582;لاف هايي كه مربو= 591; به « دين »‌ بود در آن دادگاه ها رسيدگي مي شد .<= span style=3D'mso-spacerun:yes'>

. مقام صدر : رياست بر كليه كارهاي ديني و دادگا= 607; هاي شرع كشور بر عهده « صدر» بود . صدر كه خود معمول= ا از علما و مجتهدين نبو= 83; ،‌ براي هر شريك «شيخ الاسلام » از ميان مجتهدا= 06; انتخاب مي كر= 583; . البته در برخي موارد صدر خود از عالمان ديني بود .

. شيخ الاسلام :‌ « شيخ الاسلام &ra= quo;‌ بالا ترين مقام بين علماي ديني ه= 585; شهر بود و تما&#= 1605; امور ديني و محاكم شرع شه= 585; خود را تحت نظر داشت . افزايش قدرت شيخ الاسلام ها را مي توان &= #1583;ر مطلب زير دريافت كه مي خوانيم :

« در زمان شاه سلطان حسين ، علما عليه رياست « صدر » بر امور ديني قيام كردند و &#= 1588;اه سلطان حسين رياست امور مذهبي را به ملا باشي ( معلم زمان كودكي خود ) ،‌ كه در آن زمان «‌آخوند ملا محمد باقر مجلسي»بود ،R= 04; داد،

بدين ترتيب نظارت بر كار علما و شيخ السلام ه= 575; از دست عوامل شاه خارج شد و به دست عوامل شاه خارج شد و به دست يكي از علماي ديني افتاد . » [2]

تحليل 1 <= /span>

با توجه به نهادهاي ياد شده و ميزان نفوذ روحانيت در دستگاه صفوي = 548; بايد به تحلي= 604; ظريفي اشاره كرد . مسايل به اين روشني اتفاق نمي افتاد و در باطن ماجرا موضوع ديگري نهفته بود كه همواره سبب اختلاف ميان = نهاد روحانيت و نهاد حكومت مي شد = 8; آن عبارت بود از بحث زير كه جاي تامل دار= 583; :

معمولا اگر شيخ الاسلام ها و مقامات اجرايي ديني طبق نظر « شاه »‌ عمل نمي كردند ، تعوي= 590; مي شدند .

شاهان صفوي هميشه م= 610; خواستند بر كار و تصميما= 578; تمام علما نظارت داشته باشند « صدر »&#= 8204; و «‌شيخ الاسلام ها »= 204; وسيله نظارت شاه بر امور ديني را فراهم مي كردند .

اين نگاه ابزاري = 548;‌ همواره سبب ايجاد كدورت بين مجتهدان درجه اول وعلماي بزرگ با حاكمان صفوي مي شد كه به تدريج تاثير خود را در اختلافات بعدي گذاشت و سبب تضعيف هر دو نهاد شد .

تحليل 2

« شاه طهماسب اول بنا به توضيح «‌ محقق كركي »‌ براي اولي= 606; بار براي نما= 586; جماعت در روز هاي جمعه در مسجد شاه ، « امام جمعه » تعيين كرد . امام جمعه در ابتدا فقط براي پايتخت انتخاب مي شد و به تدريج براي شهرهاي بزرگ و حتي كوچك هم انتخاب شد . معمولا نزدي= 03; ترين علما به شاه ،‌ امام جمعه پايتخت بود . امام جمع&= #1607; ها كه معمولا با يكي از خانم هاي وابسته به در= 576;ار يا دختران شا= 607; ازدواج مي كردند ، سعي داشتند كه بي= 606; علما و شاه ، رابط بي نظر و بي طرفي باشن= 583; ؛‌ ولي در اكثر موارد مردم و علماي شيعه امام جم= 593;ه را عامل و نماينده شاه مي دانستند . بدين جهت اما= 605; جمعه ها اغلب از احترام لازم بين مرد= 605; و علما برخوردار نبوده اند و هرگز امام جمعه در ايرا= 606; مرجع تقليد درجه يك نبود= 607; است …»[3]

٭ عامل شاه دانستن امام جمعه و ارتبا= 591; هاي صاحبان اين پست با حكومت صفوي سبب بروز اختلافات جد= 10; ميان دو نهاد روحانيت وحكومت‌صفو¡= 0; شد و تضعيف تدريجي رواب= 91; موجود را سبب شد .

شاه عباس ، تغيير در رابطه حكومت و روحانيت

در زمان شاه عبا= 587; صفوي ، اتفاقات تاز= 07; اي در رابطه ميان روحاني= 78; و حكومت افتا= 583; كه به اختصار آن ها را بررسي مي كني= 605; :

1. شاه عباس و در اختيار گرفتن مقام صدر : پس از تجديد تشكيلات ارت= 88; ، پايه هاي سلطنت شاه عباس قوي شد وبه فكر در دست گرفتن اموري افتاد كه قبلا توسط روحانيون اداره مي شد . در زمان شاها= 606; قبلي قدرت و نفوذ علماي دين زياد شده بود كه فرمان دربار فقط با تاييد علما قابل اجرا بود. براي كنترل قدرت علما ،‌ شاه عباس مدتي خو= 583; مقام «‌صدر » را به عهده گرفت .

2. شاه عباس و عرفان و الحاد :‌ قدرت شاه عبا= 587; و علاقه و نظارت او بر امور ديني موجب شد كه علماي ديني روشنفكر ،‌ آزادانه تر بتوانند مطالب خود را بگويند و از تهمت ‌«الحا= 83; » نترسند و بدين جهت افكار عرفان= 10; در بين علماي ديني توسعه يافت به طوري كه مي توان گف&#= 1578; :‌« زمان شاه عباس اول،‌ بهترين دوره براي شكوفاي= 10; عرفان مذهبي بوده است »[4]

در دوره شاه عباس اول ، نهاد حكومت ،‌ حداكثر كنترل را بر قدرت نهاد روحانيت اعمال كرد و در اين دوره تقريبا تمام امور فقط با دستور شاه صفوي مجري مي شد . اما اين شرايط در زما= 606; آخرين شاه صف= 608;ي ، ديگرگون شد در ادامه مطل= 576; به موضوع اشاره خواهي= 05; كرد .

پايان صفوي= 07; و عصر شاه سلطان حسين=

شاه سلطان حسين ا= 586; ابتداي توقف در حرم ، همچون پدرش ( شاه سليمان ) ، زير نفوذ شخصيت فوق العاده نيرومند « مل= 575; محمد باقر مجلسي » كه شاه سليمان سمت « شيخ الاسلامي »‌ را به او داده بود ،&#= 8204; قرار گرفت .

در دوره سلطنت شاه سلطان حسين ، قدرت علماي بنياد= 11;راي شيعه به جايي رسيد كه علنا با صوفيه مخا= 604;فت كردند :‌ گويند :‌ شاه سلطان حسين هنگام تاج گذاري اجازه نداد كسي از صوفيان به رس= 605; معمول ، شمشي= 585; را زيب پيكر وي سازد و در عوض انجام آن را از شيخ الاسلام محم= 83; باقر مجلسي خواست ».[5] = اين امر موج= 576; رنجش صوفيان = 548; كه در دوران صفويه قدرت زيادي داشتن= 83; شد . اين ارتقاي سطح قدرت روحاني= 78; بدين حد باقي نماند و بيشت= 585; هم شد . آخوند ملا محمد باق= 585; مجلسي ، فرزند ملا محمد تقي مجلسي ، در زمان شاه سلطان حسين ب= 575; دخالت شاه و دولت بر كار علماي دين كه از طريق «‌صد= 585;»‌ صورت مي گرفت ، مخالفت نمو= 583; . مجلسي چون معلم زمان كودكي شاه بو= 583; ، شاه او را به سمت « ملا باش&#= 1610; »‌ ( يعني معلم شاه ) داد . « سم= 8; ملا باشي » بالاتر از سم= 578; «‌صدر »‌ بود به همين جهت اعتبار و قدر= 578; علما بالاتر از قدرت دولتيان قرا= 85; گرفت .

نتيجه گيري = 608; تحليل

با بررسي اجمال= 10; كه ارائه شد ،&#= 8204; مي توان نماي= 610; كلي از تحول و تطور روابط ميان نهاد حكومت صفوي و نهاد روحاني= 78; ، ترسيم كرد . د= ر اين مرحله موارد زير به عنوان نتيجه گيري قابل ارائه است :

1. سير تحول و تطور روابط اين دو نهاد ، در ابتدا تا انتهاي حكوم= 78; صفوي بسيار متفاوت بوده است . از «حل بحران مشروعيت حكو= 05;ت صفوي» و مسكو= 578; گذاشتن اين موضوع در زما= 606; شاه اسماعيل صفوي ، رابطه اي جدي بين حكومت و روحا= 606;يت شكل گرفت . تحقق آرزوها= 10; روحانيت مبن= 10; بر تاسيس يك حكومت شيعه اثني عشري در= 580;هان نيز در اين روابط ،‌ بي تاثير نبود .

2. تاسيس مقام ها و پست هاي خاص «‌حا= 603;م شرع »‌ ، « شيخ الاسلام »‌ ، و « امام جمعه » و وابستگي موجود ميان اين نهادهاي نظارتي ديني به شاهان صفو= 610; ،‌ چالش هاي جدي ميان مجتهدان درج= 07; اول را با حكو&#= 1605;ت به وجود آورد كه در آينده به كدورت ها افزود .

3. در دوره شاه عبا= 587; اول و پس از تشكيل ارتش منظم ( تا آن زمان )‌شاه عباس اول ثاب= 578; كرد كه مثل هر حاكم ديگري ، &#= 1585;اضي به تقسيم قدر= 578; با هيچكس نمي باشد چه روحا= 606;يت ، چه صوفيان و چه قزلباشها . اين دوره سبب پيدايش شكاف جدي ميان روحانيت و نهاد حكومت ش= 583; .

4. نگاه ابزاري شاها= 06; صفوي به شيخ الاسلام ها و تمايل به كنترل علما و قدرت روحاني= 78; در جهت نيل به مقاصد خود ،‌ همواره علما= 10; بزرگ را آزار مي داد . در زمان شاه سلطان حسين ب= 607; دليل ويژگي هاي شخصيتي و= 610; ، اوضاع دگرگون شد و نهاد روحاني= 78; چنان قدرت گر= 601;ت كه براي نخست= 610;ن و آخرين بار در حكومت صفو= 610; ، قدرتش از نهاد حكومت ه= 605; فراتر رفت .

5. شايد با بررسي روابط پديد آمده و رعايت اصل من= 575;فع ملي و كاهش رقابت ها و كدورتها اصلاح نگاه ابزاري حكوم= 78; به روحانيت ب= 607; اين نهاد دين= 610; مي توانست كاركرد بهتر= 10; در اين عصر (‌ص&= #1601;وي )‌ داشته باشد .

=

منا= 576;ع محتوايي

1. = غفاري ، اصلان – پذيرش اسلام در ايران <= /span>– پژوهشي درباره علل گوناگون اين پذيرش – انتشارات پژوهه – چا¦= 2; نخست – 1383 – تهران . <= /p>

2. = شريعتي ، دكتر علي – تشيع علوي و تشيع صفوي – مجموعه آثار .

3. = شريعتي ، دكتر علي – مباحث اسلام شناسي – دانشگاه مشه= 83; – مجموعه آث= ار.