working paper-azizi

دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

عملکرد روحانیت در سلسله صفوی=

فاطمه عزیزی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

در گذر تاريخ جامعه ايراني همواره دغدغ= 07; دين داشته اس= 578; . چه زماني كه آتش آتشكده ه= 575; فروزان بوده = 608; چه زماني كه مساجد باشكو= 07; با مناره هاي بلند بنا مي شده است . اغلب اين گرايش آل= 578; دست حكومت بوده و حكومت از آن براي افزايش قدرت خود استفاده مي كرده است .همچنانكه ساسانيان زر= 78;شت را حكومتي كردند و به خود قدرت فرهي دادند و مردم-كه هيچ حقي برايشان قائل نبودند-= 578;ابع محض اوامر شا= 607; شدند . بعداز اسلام هم اين = &nb= sp; = روند ادامه يافت.

اولي&= #1606; حكومت كاملا مستقل قدرتم= 06;د در ايران بعد از اسلام صفويه است. شاه اسماعيل موسس سلسله صفوي -فارغ از گرايش تسنن ص= 601;ويه كه خود برخاسته از آ= 606; بود- در سال 1501 مذهب رسمي كشور راتشيع اعلام = كردوبدين گونه اين نها= 583; مذهبي جديد د= 585; ساختار اجتم= 75;عي ايران شكل گرفت. نهاد مذهبي –وبه ط= 576;ع آن روحانيون كه در راس اين نهاد بودند-در سراسر اين دوران نقش مهمي را ايفا كردند.صفويا= 06; برخاسته ازخانقاهها¡= 0; صفويه بودند بنابراين دولتشان يك دولت ديني به شمار مي رفت. اولين مشكل د= 585; چنين حكومتي = 605;شروعيت آن بود. از آنجا كه در تشيع حاكم مطلق خداست و پيامبر و ائم= 607; نمايندگان ا= 08; در زمين هستن= 583; و تنها ايشان حق حكومت بر امت اسلامي ر= 575; دارند. چگونه مي توان شاها= 606; مستبد را بر جاي آنان نشاند. شاهان صفوي كه براي مشروعيت بخش= 10; حكومت خود به روحانيون نياز داشتند سلسله مراتب خاصي را ميان آنها پديد آوردند كه مستقيما در انتخاب و فعاليتشان نظارت داشتن= 83;. صدر كه بالاترين مق= 75;م مذهبي و مرجع تفسير فقه شيعي بود توس= 591; شاه تعيين مي شد و با نظارت شاه شيخ الاسلام را ت= 593;يين مي كرد و او نيزملاباشي = 08; قاضي را.اينگونه نظام مندي عملا در خدمت شاه بود و مي توانست همه اعمال او را شروع اعلام كند و حتي بعيد نبود كه گاه شاه را تا مقام امام پيش برد."هر چه بر عمر دولت صفو= 610; افزوده مي شد ساختار ديني مرتبط با آن نيز در جهت هم&#= 1603;اري نزديكتر با آ= 606; پيش رفت و نظريه ريشه د= 575;ر نظري تشيع درباره حكوم= 78; بيشتر در تقدير واقع ش= 583; و جنبه عملي آن به صورت توجيه حكومت صفوي مطرح گرديد." (صفت گل-496:1381 ) اوج اين شرايط را مي توان در زمان شاه سلطان حسين ديد. علامه مجلسي- صاحب كتاب بحارالانواž= 5;- كه شيخ الاسلام دربار بود تا= 580; شاهي را بر سر سلطان حسين نهاد و او را پادشاه ايران ناميد. واضح است فرد= 610; كه مي تواند مستقيما شاه را انتخاب كن= 583; تاچه اندازه قدرتمند و صاحب اختيار است. نمونه آن را مي توان در پيگرد اقليتهاي مذهبي و سختگيري بيش ازحدبرآنهاž= 3;يد."علامه مجلسي از صفويان متنف= 85; بودازآن جهت كه آنهاسني بودند همچني= 06; معتقدان فلسفه ارسطو = 608; افلاطون را پيروان بي دي= 606; قلمدادمي كر= 83;."(لاكهارت-81:1344)گ= ;مان مي رود اق = 4;يتهاي ديني در پروژ= 607; يكسان سازي مذهبي تشيع مانع مهمي بودند كه باي= 583; از ميان برداشته مي شدند.بنا بر توجيه روحانيون شا= 07; مالك جان و ما&#= 1604; و عقايد و افكار ...مردم محسوب مي شد در نتيجه دليلي براي ماندگاري اي= 06; اقليتهاباق¡= 0; نمي ماند. = = &nb= sp;

اي = 6; سختگيري مذهبي حكومت= 10; شدن تشيع كه همواره معتر= 90; حكومت رسمي بود تعطيلي اجتهاد پويا = 608; جايگزيني تقليد بي قيد و شرط موضع گيري در مقاب= 604; عثماني سني-گويي كه در آن سوي دارالاسلام = 08;اقع است-هم از فراورده هاي همكاري نزدي= 03; روحانيت با حكومت صفوي ب= 607; شمار مي آيد."روحاني= 8; صفوي شاهكار= 10; كرد كه در تاريخ صنعت شيمي جديد بي نظير است. پتر&#= 1608;شيمي استعمار صفو= 10; ازخون ترياك ساخت. ازشهاد= 578; مايه ذلت و ازتشي= ع(جهادواجته= 75;دواعتراض)تش&= #1610;ع(تقيه وتقليدوانتŸ= 2;ار).(شريعتي-123:1359)= 75;گرچه بايدميان روحانيون تفكيكي قائل شد. ميتوان انها را به 2دسته درباري و غير درباري تقسيم كرد.(فوران-83:1377) = &nb= sp; = &nb= sp;

هم§= 0;نان كه گفته شد قدرت حكومتي در دستان روح= 575;نيون درباري مي چرخيد.اما روحانيوني نيز وجود داشتن= 83; كه در ذيل دربار قرار ن= 605;ي گرفتند و در ارتباط بيشت= 85; با توده مردم- بزرگترين غايبان تاري= 82; ايران – بودن= 583; و شايد بتوان گفت تنها نها= 583; مدني و مرجع مردمي دوران صفويه محسوب مي شدند. در مورد اينكه آنها تا چه اندازه قدرت ميانجيگري داشته اند و مي توانستند در مقابل اعمال زورگو= 10;انه شاه با مردم وارد عمل شون= 583; با قاطعيت صحبت كرد. براي ما كه از دريچه تاريخ = 576;ه اين وقايع مي نگريم اين سوال مطرح اس= 578; كه آيا روحانيت در اين عصر نمي توانست نقش بهتري را ايف= 575; كند؟ گمان مي رود هر قشري در جامعه اي كه با امنيت- درهمه ابعاد آن- بيگانه است سعي دارد خود را در حاشيه امن قرار دهد اما هرگز نمي توا= 606; آنها را از زير عينك نقد نگذراند. روحانيت صفو= 10; چه آنها كه در دربار حضور د= 575;شتند و مواجب گير شاه بودند و چه آنها كه با حكومت بيگان= 07; بودند با اعمال خود روند تحريف د= 610;ن و جدا شدن از آن منبع اولي= 607; را تسريع كردند. روحان= 610;ون درباري با خروج از منفع= 578; شخصي- نه تماما- مي توانستند از موقعيت خود بهترين استفاده را ببرند بخصوص در تحديد برخ= 610; اعمال شاه. روحانيون غي= 85; درباري هم در آگاه سازي مر= 583;م چانه زني بيشتر براي توده اي كه هرگز به حق خود آگاه نبودند مي توانستند موثرتر واقع = 588;وند.

درمجموع مي توان گفت روحانيت صفو= 10; در كنار همه تاثيري كه بر تاريخ ايران نهادند روند= 10; را آغاز كردن= 583; كه بافرازونشي= 6; همچنان ادام= 07; دارد . = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp;

منبع:

1-شريعتي – علي – تشيع علوي تشيع صفوي – &#= 1605;جموعه آثار 9 – انتشارات تشيع – تهران 1359 <= /o:p>

2- صفت گل – منصور – ساختار نهاد وانديشه دين= 10; در ايران عصر صفوي – موسسه خدمات فرهنگ= 10; رسا –تهران 1381 = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; =

3- فوران – جان – مقاومت شكننده و تاريخ= ; تحولات اجتماعي ايران – موسس= 607; خدمات فرهنگ= 10; رسا – تهران 1377 = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; =

4- لاكهارت – لارنس – ترجمه دكتر اسماعيل دولتشاهي – انقراض سلسل= 07; صفوي – بنگاه ترجمه و نشر كتاب – تهران 1344 = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp;