working paper-zadeh kamand

دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>ف= قه سياسي شيعه وسياست فقها= 10; شيعه در عصر صفوي

<= b>

صا= 604;حه زاده‏كمند<= /span>

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

جستجو در اقوال و نظرا= 578; گوناگون پيرامون موا= 80;هه روحانيت شيع= 10; و حاکمان صفويه در ايران آنروز= 48; اختلافات تئ= 08;ريک عميقي را ظاهر ميکن= 583; که گاه ناشي از عدم آشناي= 610; دقيق و عميق با معارف و اصول حکومتي اسلام است و بعضي مواقع معلول اشراف نداشتن بر اصول حاکم بر سياست هاي سران صفويه . ذ&= #1610;لا به ارايه دو نظريه در اين رابطه بسنده کرده و موضع گيري در اين زمينه را به خواننده واگ= 84;ار مي نماييم .

ابتدا نظريه دکتر شريعتي= پيرامون تش= 10;ع صفوي مطرح ميشود و در مرحله بعد به تفصيل نظريه اي که نوع ديگري از اين رابطه را بين روحانيت شيع= 10; و حکومت صفوي مطرح مي کند ،بيان ميشود.

دکتر شريعتي نظرا= 78; خود را پيرامون نوع رابطه و عوار= 590; روابط روحانيت شيع= 07; با حکماي صفوي در ذيل نظري= 607; تبديل نهضت ب= 607; سازمان در جامعه شناسي توضيح مي دهد . اين نظريه بيان مي کند که نهضت که عبارتست از روح و حرکتي که به سوي هدفي روان اس= 578; ، با گذشت زمان و پيروز= 610; بر موانع به قدرت مي رسد و از اينجاست ک= 607; در پي تثبيت خود برآمده و به توقف و رکود مي رسد. (شريعتي- 1379 :31 )

از نظر شريعتي نهضت تشيع در ايرا= 606; با ايجاد حکو= 605;ت صفوي حالت انقلابي خود را از دست داده و به يک نهاد حکومتي مبدل شد . از نظر او صفويا= 606; مليت ايراني را با اسلام توجيه ميکردند و ناسيوناليس = 5; را رداي سبز مذهب مي پوشاندند و ب= 585;اي اين کار فرزندان شيخ صفي ،سيد ميشدند و صوف= 610;ه ،شيعه به جاي پرستش اوليا= 10; تصوف ،اوصيا= 10; تشيع وتکيه ب= 585; عميق ترين احساسات توده شيعي وظاهر شدن در سيماي فرزندان فاطمه (س)و لباس ولايت علي (ع) و نيابت امام . و جدا شدن ملت ايرا= 606; از امت بزرگ اسلامي و ايجاد روح خص= 608;مت با ترک و عرب تحت لواي جنگ شيعه و سني .(همانجا – 105) فوران در راستاي اين نظر علامه مجلسي را يکي از مروجان نظريه مبارز= 07; با اقليت هاي ديني غير اسل= 575;مي و نيز سني ها مي داند و يکي از دلايل سقو= 591; سلسله صفوي ر= 575; به علامه نسب= 578; مي دهد. ( فوران – 106:1377)

شريعتي هم قضيه نحوه انتساب تشيع = 608; نسل امامان ر= 575; به شهربانوشاهž= 6;اده ساساني توسط علامه مجلسي در بحارالانواž= 5; مطرح مي کند و آنرا چندش آو= 585; مي خواند . (شريعتي – 1379 :91 )

علماي تشيŸ= 3; به واسطه اتصال با حکومت صفوي و در راستاي تا= 605;ين احکام حکومت معناي اجتها= 83; و تقليد را عوض کردند و آنها اولين کساني بودند که کلاه شرعي &#= 1585;ا در احکام ايجاد کردند = 608; براي عميق تر کردن اختلاف شيعه و سني با تفسير به راي ، آيه آيه قرآ&#= 1606; را ناسزا به و ملامت عمر و ابوبکر و عثمان معرفي ميکردند . علماي تشيع صفوي از نظر شريعتي ،تشي= 93; را جوري عوض کردند که همه چيزش به تشيع مي ماند ولي هيچ شباهتي ب= 607; آن نداشت . ( همانجا -114) او تقليد را در تشيع صفوي اطاعت کورکو= 85;انه و پرستش روحاني مذهب= 10; مي داند و اجت&#= 1607;اد را عامل تثبي= 578; و جمود و مانع پيشرفت و نو آ&#= 1608;ري ، چيزي که در تشيع علوي در= 587;ت عکس آن صادق است. (همانجا-260)

در تشيع صفوي مردم هم خدا را مي پرستند و هم سايه خدا را .

به نظر مي رسد شريعتي رابطه روحانيت شيع= 10; و حکماي صفوي را رابطه چاپلوسانه علما در قبال دربار ميداند= (با اشاره به چاپلوسي علا= 05;ه مجلسي در مقدمه کتاب معروف زادالمعاد ) (ه&= #1605;انجا -163) . او در کتاب خود بيشتر بر نوع خاصي از ت&#= 1588;يع که آنرا تشيع صفوي مي خوان= 583; تاکيد مي کند و چنين تشيعي را ناشي از همنشيني علماي شيعي ب= 575; سلاطين صفوي مي داند .

لذا مي توا= 06; نتيجه گرفت ا= 608; در کتابش عوارض ناشي ا= 586; اين همنشيني را براي تشيع مطرح ميکند و آنرا بسيار مضر مي داند .در ادامه مقاله نظريه حاکميت دو گانه فقيه و سلطان را مطر= 581; مي کنيم که بي&#= 1588;تر مقبول نويسنده است .لذا مقاله قصد دارد در ادامه با نگاهي تاريخ= 10; تحليلي به دوران حکومت صفوي نقش فقه سياسي روحانيت شيع= 10; را در شکل گيري حکومت صفوي بيان کرده و با توضيح رابطه فقها با حکوم= 578; ،تاثير فقه سياسي شيعه ر= 575; بر جامعه ايران عصر صفوي ارزياب= 10; کرده و به نتيجه گيري ا= 586; مطالب بپردازد.

ازمنظر تاريخي، فقه سياسي شيعه د= 585; حكومت امام علي(ع) متبلور شد و در دوره امويان و عباسيان در محاق قرار گرفت و از حوزه اجتماع وارد متون نو= 588;تاري شد. سپس بعد از غيبت امام عصر(عج) علما و فقهاي شيعه ب= 607; تبيين آن در عصر غيبت پرداختند. پس از سقوط خلاف= 578; بغداد زمينه براي ورود فق= 607; سياسي شيعه ب= 607; صحنه جامعه فراهم مي شود و سرانجام منجر به تشكي= 604; حكومت شيعي «آل بويه» «علويان طبرستان» و «سربداران» خراسان شد و در نهايت صوفيان خانقاه اردبيل توانستند با تكيه بر اين ايدئولوژي، حكومتي مقتد= 85; را پي ريزي كنند.

پس از سپري شدن دوران صفويه (كه مي توان آن را دو&#= 1585;ه اوج نزديكي فقه سياسي به صحنه عمل دانست) دوران فترت جديدي آغاز شد كه در اين مدت، فقه &#= 1587;ياسي از صحنه خارج شد اما از بعد فكري و تئوري در حال بازپروري و غني سازي خود براساس شراي= 91; جديد بود. با وجود آن كه حك&#= 1608;متهاي «زند»، «افشار» و «قاجار» همانند صفوي= 07; متشرع نبودن= 83; اما علماء و فقها در اين ب&#= 1585;هه از زمان نيز كاملا دور از صحنه نبودند = 608; هرچه در مسير زمان جلو مي آييم نقش علم= 575;ء و فقها در صحنه سياسي پررنگتر مي شود تا اينكه در انقلاب مشروطه نقش مهمي را ايفا نمودند و سرانجام با پيروزي انقلاب اسلامي فقه سياسي شيعه براي نخستين بار در همه ابعاد حكومت وارد شد تا تجربه جديدي از حكومت دين= 610; را رقم بزند.

بناي تئوريك فقه سياسي

فقه سياسيš= 8; بر دومقدمه استوار است: نخست اينكه نياز به حكوم= 578; و هدايت امت در عصر غيبت منتفي نيست، بلكه انسان، فارغ از اينك= 607; در چه زماني واقع شود، در زندگي، دارا= 10; تكليف وحق سياسي است و اين حق و تكليف تا انسان وجود دارد ثابت اس= 578; زيرا انسان همواره نيازمند هدايت است. دوم اينكه، غيبت امام معصوم(ع) و عدم دريافت وحي بدون واسطه، لازم مي كند كه مجتهدين د= 585; اين عصر، برا= 587;اس اجتهاد در احكام اسلام= 10; خلأ موجود را پر كنند(جواد= 610; آملي -1374 : 4 - 151) .كار مجتهد تلاش و كوشش مبتني ب= 585; اعتبارات نظري است كه معمولاً از ظاهر نص بدست نمي آيد. بلكه با سعي و تلاش علمي شخص مجتهد بدست م= 610; آيد. از اين رو تفاوت بين مجتهد شيعه و مفتي سني و روحانيون شيعه معتقد ب= 607; نظريه اخباريگري اين است كه مجتهد، احكا= 05; شرع را از منابع چهارگانه آن = 575;ستخراج مي كند و اين احكام علاوه بر اينكه حكم= 610; شرعي است با زمان و مكان اعلام آن، نيزمطابقت دارد، اما مفتي فقط حكم= 610; را به ديگران اعلام مي كند. حفظ دين و تبليغ احكام آن جز با اجتهاد علمي ممكن نيست زيرا توجه صر= 601; به مسائلي كه قرنها پيش اتفاق افتاد= 07; و آن را مبناي اداره جامعه قرار دادن بدون توجه به روح حكم الهي كه مي تواند در قالب موضوعات مختلف و در زمانهاي مختلف عينيت پيدا كند فقط پوسته اي از دين را ارائه مي كند نه واقعيت دين را، بنابراين، اصولگرايان شيعه بر اين نكته تأكيد ورزيدند كه ن= 607; تنها صراحتا= 11; براي همه مسا= 574;ل سياسي حكم شرعي وجود ندارد؛ بلكه يافتن حكم آن نيز وظيفه فقها و مجتهدين است = 608; امكان اشتبا= 07; در روش شناسي همه اجتهادا= 78; گذشته و حال، قابل بررسي است.

حضرت امام(ره) به عنوان يكي از علماي شيعه قيام به حكوم= 578; داري و تشكيل آن را توسط علماء و فقها= 610; جامع الشراي= 91; وظيفه، مي داند. در صورتي كه مرد= 605; نيز حاكميت فقيه را بپذيرند بر فقيه واجب اس= 578; دست به تشكيل حكومت بزند. تفكر سياسي شيعه به نظري= 607; ضرورت اجتها= 83; و لزوم وجود مجتهد در هر عصر و زماني حكم مي كند. اين نظريه پايه و اساس شكل گيري فقه سياسي است و فقهاي عصر صفوي نيز، با اين مفروضات به هدايت جامعه و نظام سياسي پرداخ= 78;ند كه در خصوص آن توضيح داده خواهد شد . =

تاثير فقه سياسي در تاسيس دولت صفوي

روندي كه پس از غيبت آخرين امام معصوم آغاز شده بود، با فراز و فرود فراوان به نظريه حاكمي= 78; دوگانه «فقي= 07; - سلطان» منجر شد. يعني حاكم&#= 1610;ت سلطان با تأييد فقيه رسميت مي ياف= 578; و به عنوان حداقل شرايط ممكن، در آن روزگار، مور= 83; تأييد فقهاي شيعه واقع مي شد. نمونه بارز اين شكل از حكومت را مي توان، در ق&#= 1575;لب حكومت شيعي صفوي، مشاهد= 07; نمود.

در پاسخ به اين پرسش كه فقه سياسي چه تأثيري در استقرار دول= 78; صفوي داشت؟ بايد به گستر= 588; اين نظريه و بسط آن در جامعه قبل از صفوي توجه نم= 608;د. شك نيست كه فقه سياسي تا حكومت صفوي تجربه عملي، در امر حكومت نداشت. قبل از اين تاريخ، ح= 603;ومتهاي پراكنده شيع= 10; مانند «آل بويه» و علوي= 575;ن در شمال ايرا= 606; و «سربداران&raq= uo; در خراسان شك= 604; گرفته بود. تشكيل اين حكومتها بي تأثير از فقه سياسي شيعه نبود اما فقهاي سياسي در شكل گيري آنها دخالت عمده اي نداشته اند. «شهيد اول دعوت سربداران را براي آمدن به ايران نپذير= 01;ت. در واقع قبل از اين كه حكومت ها، حكومت شيعه باشند، حكوم= 78; شيعيان بودن= 83;. عمده وقت و تو&#= 1575;ن آنها، صرف حف= 592; موجوديت خود مي شد و فرصت چنداني براي تبيين و اجرا= 610; احكام اسلام نداشتند. حكومت آل بوي= 607; برغم موفقيت هاي بزرگي كه به دست آورد، و حتي خليفه بغداد را زير سيطره خود گرفت، نتوانست يا نخواست، خليفه، يعني بزرگترين مانع حكومت ح= 602; را از سر راه بردارد و سرانجام جاي خود را به حكومتهاي طرفدار خليف= 07; داد. از زمان استقرار «شي= 82; صفي الدين» د= 585; مقام مرشد صفويان در خانقاه اردبيل تا رو= 610; كار آمدن اسماعيل اول= 48; رهبري معنوي مريدان اين فرقه، به عهد= 607; اين خاندان بود. اينكه خا&#= 1606;دان صفوي تا چه حد مايل بودند ب= 607; عنوان نايب عام امام (ع) و رهبر عرفي جامعه جلوه كنند معلوم نيست، اما اكثر مورخين بر اين باورن= 583; كه حكومت صفو= 610; بر اساس نظري= 607; همكاري بين فقيه و سلطان شكل گرفته ام= 575; شاهان صفوي هرگاه قدرت بيشتري مي يافتند از اينكه مقام مذهبي را همر= 575;هي ميکردند ابايي نداشتند .

بجž= 6; شيخ صفي الدي= 606; اردبيلي به عنوان بنيانگذار خاندان صفوي= 48; چند تن ديگر از صفويان را مي توان جزو بنيانگذارا = 6; دولت شيعي صفوي دانست. از جمله «شيخ جنيد» و «شيخ حيدر» كه عقايد آنان ح= 608;ل محور و مريد و مرادي و مرشد طريقت و اعتقاد به امامت معصوم = 608; نيابت خاص و عام امام جلو= 607; ميکرد. =

شيž= 2; جنيد از زمره اولين رهبرا= 06; صفوي بود كه لقب سلطان گرفت و ضمن دارابودن رهبري معنوي رهبري دنيوي پيروانش را نيز عهده دار شد. شيخ حيدر جانشين او قب= 604; از جنگ معروف &#= 1588;يروان در سال893هـ.ق كلاه مخصوص قرمز رنگ، كه 12گوشه داشت و نشانه از 12امام شيعه شمرده مي شد ساخت كه طبق ادعاي خودش د= 585; عالم رؤيا توسط امام عل= 610;(ع) به او آموخته شده بود. از آن پس اين كلاه مشخصه طرفداران صفوي شد و سبب گرديد عثمانيها با تمسخر آنها ر= 575; قزل باش (سرخ سر) بنامند؛ نامي كه از سوي خود صفوي= 607; با افتخار پذيرفته شد.(راجر-18:1371) اسماعيل اول نيز خود به عنوان رهبر معنوي و ديني پيروانش مطر= 81; بود. او خود را به امام هفتم(ع) منتسب مي كرد: پيروان او به شدت و به نحو خطرناكي در مورد او غلو مي كردند تا حدي كه اسم او را وارد اذان و اقامه كردند.(راجر-20:1371) بنيانگذارا = 6; صفوي، از شيخ صفي تا طهماس= 576; اول- كه اولين شاه اين سلسل= 607; است كه به طور فراگير بر ايران حاكم شد- و خود اسماعيل كه م= 584;هب اهل بيت را مذهب رسمي كشور اعلام كرد؛ عمدتاً به حكومت، به عنوان حق اما= 605; معصوم مي نگريستند و حداقل در تئوري معتقد بودند، در زمان غيبت، فقها، حق حاكميت دارن= 83;. بر همين اساس شاه طهماسب رسماً از عال= 605; بزرگ «محقق كركي» دعوت ك= 585;د به ايران آمد= 607; و بر امر حكومت نظارت كند؛ و اعلام نمود كه پادشاهي من مشروعيت خود را از تأييد «كركي» مي گيرد و ايشان حق دارد هر لحظه، به عزل من حكم دهد.(ميراحمد= 610; -67:1363)اما پس از چندي محقق كركي با مشاهده نارسائيها و احساس اين نكته كه بيشت= 585; وسيله مشروعيت بخش= 10; به حكومت تلق= 610; مي شود تا اينكه اجراي واقعي احكام اسلام را نظارت كند ايران را ترك نمود.

شا = 7;ان صفوي با هر عقيده اي كه دست به دامان مذهب شده باشند، تأثي= 85; فقه سياسي را در ايجاد وحد= 578; سياسي و استقلال ايران نمي توان ناديده گرفت. قبل از صفويه نه حكومت يكپارچه اي وجود داشت و نه حدود و ثغور كشور مش= 582;ص بود. بلكه به نوعي حكومت ملوك الطوايفي در كشور وجود داشت و كشمكشهاي سياسي ونظام= 10; بين آق قويونلوها و قراقويونلو = 7;ا و ديگر اميرا= 606; محلي آرامش و امنيت را از مردم گرفته بود. حكومت صفوي با حماي= 578; روحانيت شيع= 07; توانست در مد= 578; كوتاهي وحدت سياسي ايران را بازگردان= 83; و نخستين دول= 578; فراگير در سراسر فلات ايران را پس از اسلام تشكيل دهد. با توجه به ادعاهاي امپ= 85;اطوري عثماني مبني بر خلافت مسلمين و تلا= 588; تركان عثمان= 10; در تصرف سرزمين هاي اسلامي، اگر = 581;كومت صفوي بوجود نمي آمد ايرا= 606; به يكي از ايا&#= 1604;ات عثماني تبدي= 04; مي شد. دولت عثماني علاو= 07; بر سرزمين ها= 610; اسلامي قسمت هاي مهمي از اروپا را تصر= 601; نمود. در مقابل اين قدرت بزرگ، ف= 602;ط يك ايدئولوژ= 10; بسيج گر، مي توانست مقاومت كند ك= 607; نمونه آن در جنگ چالدران ديده مي شود.

را= 6;طه فقها با شاها= 606; صفوي :

از نظر فقها، حكومت صفوي دفع افسد به فاسد بود. فقها در مواجهه با شكاف بين تئوري و عمل، با اعتقاد لزوم حكومت فقها در عصر غيبت و عدم وجود چنين مس= 574;له اي در عالم واقع، سعي مي كردند مشكل ر= 575; اينگونه حل كنند كه سلطا= 606; را مطيع يك مجتهد سازند. نظر محقق كرك= 610; نيز مويد اين مطلب است. اما &= #1601;قه اسلامي شيعه فقط از روي اضطرار به اي= 606; عمل تن مي داد و برخلاف فقه سياسي اهل سن= 578; كه سلطنت را به جزيي از خلافت تبديل كرد- چنانكه در آراء غزال= 610; مشهود است- تلاش نكرد كه سلطنت را جزي= 610; از امامت كند. نظر علماي وق= 578; در حكومت صفو= 610; را مي توان به نوع آرماني و نوع عملي خلاصه نمود. يعني علماء شيعه عقيده داشتند كه شاهان فاسد و شرابخوار نم= 10; توانند جانشين پيامبر(ص) شوند و از طرف خدا مامور به هدايت مردم باشند. اينها كه به ندرت سواد خواندن = 608; نوشتن كامل دارند نمي توانند شبها= 78; اعتقادي را مانند حجت ها= 610; خدا حل كنند. پادشاهان از آن جهت حاكم شده اند و مي شوند كه جانشينان واقعي پيامبر(ص) را كنار نهاده ايم. سرير حكومت مخصوص نايب امام(ع) كه مجتهد پاك و با تقوا است مي باشد اما به دستياري ك= 607; بتواند با قدرت شمشير، عدالت را برقرار سازد نيازمند است اين دستيار م= 610; تواند در مواردي، سلطان عادل باشد.اما درعين حال، علما سعي نمي كردند نظام پادشاهي را تثبيت كنند. بلكه عدالت و خدمت را ملاك جواز سلطان م= 610; دانستند. علا= 605;ه مجلسي يكي از علماي بزرگ شيعه در عصر صفوي پادشاه = 608; مردم را دارا= 610; حق متقابل مي دانست و در معاشرت با پادشاهان هشدار مي داد كه از اعتماد بيش از حد به آنان بايد پرهيز شود. زيرا معاشرت با آنان باعث مي شود در برابر ظلم آنها به مردم مجبور به سكو= 578; شد.(مجلسي-502:1382) علامه مفاسد نزديكي به پادشاهان را برمي شمرد و براين باور بود كه دوري از پادشاهان به صلاح مؤمن= 610;ن است؛ مگر اينكه يكي از سه حالت زيراتفاق اف= 78;د:نخست اجتناب از ضر= 585; نفس يا مال يا عرض و خوف كه دراين صورت تردد به منزل شاهان عمل به تقيه است و جايز است، دو= 605; دفع ضرر از مظلومي يا رساندن نفعي به مومني كه دراين دو مور= 583; گاهي اقدام كردن واجب است. سوم اينك&#= 1607; به قصد هدايت پادشاهان باشد يا عبرت گرفتن از آنان.(همان) به نظر مي رسد با اين شرايط تمام فقهاي عصر صفوي پذيرفتند تا با مشاركت خو= 583; در امر حكومت تنها حكومت شيعه جهان را ياري كنند و به اداره امو= 585; شرعي بپردازند و امور عرفي مث= 604; آراستن سپاه = 608; تعليمات جنگ= 10; را به شاه واگذارند. با اين مفروضات= 48; علماء شيعه ب= 607; همكاري با دولت صفوي پرداختند و ب= 583;ون شك يكي از عوامل مهم كنترل قدرت د= 585; حكومت صفوي محسوب مي شدند.

يك¡= 0; از علماي معاصر صفوي «شيخ علي نقي كمره اي» است. ايشان وجود علماء را در كنار شاه برا= 610; جلوگيري از انحراف ضرور= 10; مي دانست كه درواقع همان تئوري تلفيق قدرت شاه و مجتهد براي اداره كشور است. او براي وجود شاه هيچ توجيه شرعي مطرح نمي كرد و تنها بعنوا= 606; قدرتي كه وجو= 583; دارد و گريزي از واقعيت آن نيست، از آن ياد مي كرد. از اين رو ورود علماء را در دستگاه حكوم= 78; براي هدايت آ= 606; ضروري مي دانست. شيخ، گرچه بر سياد= 578; شاهان صفوي اشاره داشت اما بعنوان ي= 603; فقيه آگاه بو= 583; كه سيادت دلي= 604; بر مشروعيت شاه نيست. و لذا در اين باره بحثي نم= 610; كرد. علماء عصر صفوي تلا= 588; عمده اي داشتند كه شاهان صفوي ر= 575; كنترل كنند و در اين راه از هيچ كوششي فروگذار نكردند. دولت &#= 1589;فوي نيز عموماً احترام علما= 69; را حفظ مي كردند و تا حدود زيادي نظراتشان را به كار مي بستند.

روž= 1;انيت عصر صفوي، با ديدگاه خاص خود كه پيشتر به آن اشاره شد به تعامل با حكومت پرداخت. شاه صفوي نيز برا= 610; مشروعيت بخش= 10; به حكومت و بهتر اداره كردن كشور به روحانيت نيا= 86; داشت اين دو جبهه در برخي مواقع به فراخور احوا= 04; هر يك سعي مي نمود ديگري ر= 575; به خدمت خود در آورد. برخي از شاهان صفو= 610; كه قدرت فوق العاده اي مي يافتند بدون اينكه بخواهند منك= 85; اصل اساسي پذيرفته شده خود كه همانا حق حاكميت معصوم بود، باشند، سعي م= 610; كردند كار وي= 688;ه روحانيت را ه= 605; خود عهده دار شوند و نيابت عام امام(ع) را نيز از آن خود كنند. در مقابل نيز هرگاه قدرت شاهان رو به ضعف مي نهاد. روحانيون قدرتمند در پيشبرد اهدا= 01; اسلام و احكا= 605; مبتني بر شرع نقش پررنگ تر= 610; مي يافتند. = &nb= sp; = &nb= sp; = .

را= 6;طه شاهان صفوي ب= 575; فقها<= /p>

اس = 5;اعيل اول، در سال 907 هـ ق در تبريز تاجگذاري كر= 83; و سلسله صفوي را بنيان نها= 583;. و در همان روز با توجه به خوابي كه ديد= 607; بود شيعه را مذهب رسمي كشور اعلام كرد(ميراحمد= 10;-57:1363) اسماعيل خود= 48; هم داراي مقا= 605; مذهبي بود و هم پادشاهي، او مرشد كامل خوانده مي شد و در يك اقدام غلوآميز نام او را وارد اذ&#= 1575;ن كردند. پس از مرگ زودهنگا= 05; او و به سلطنت رسيدن پسرش «طهماسب» سياست مذهبي اين خاندان ر= 606;گ و بوي بيشتري گرفت. شاه طهماسب ابتد= 75; از محقق كركي از علماء بزر= 711; جبل عامل دعو= 578; نمود تا براي نظارت بر امر حكومت به ايران بيايد = 608; طي حكمي به ولايات تابع= 07; ايران، خود ر= 575; عامل از طرف محقق كركي معرفي كرد و ايشان را بعن= 608;ان نايب امام(ع) معرفي نمود. براي اولين بار مقام مذهبي كشور ب= 575; نام «صدر» شناخته شدو فرمانهاي شا= 07; بايد به تايي= 583; مقام صدر مي رسيد.

دوž= 5;ان حكومت شاه طهماسب يكي ا= 586; دورانهاي او= 80; اقتدار علماء حكومت صفوي است. اين سياست با شدت كمتري در پادشاهي شاه اسماعيل دوم ادامه يافت اما در حكومت عباس يكم معروف به «شا= 607; عباس كبير» وضع به گونه ديگري بود. شاه عباس (1038-989) بر= ;اي كاستن از قدر= 578; قزلباس ها سپاه جديدي بنام شاهسون (شاهدوست) ايجاد كرد و توانست شرق و غرب ايران را از اشغال دشمنان خارج= 10; آزاد كند. اقدام بعدي ا= 608; بدست گرفتن ا= 605;ور مذهبي بود كه توسط روحانيون اداره مي شد. ش&= #1575;ه عباس ايام نوروز را در مشهد مقدس سپري مي كرد. او به خود، لقب «كلب آستان ولايت&raq= uo; داد. به رغم تظاهري كه در احترام به علماء داشت اما در عين حال حكم خود را مقدم بر حكم علماء مي دانست.

دوž= 5;ان پادشاهي «صف= 10; يكم» و «عباس دوم» تعامل م= 608;ازي بين روحانيت = 608; شاه برقرار بود. در حكومت صفي دوم معرو= 601; به شاه سليما= 606; مقام صدر به دو واحد «صدرخاصه» و «صدرعامه» تقسيم شد كه هر يك وظايف خاصي داشتند. حكومت شاه حسين يكم شاه= 583; اوج مجدد اقتدار روحا= 06;يت است. تاجگذار= 610; حسين يكم نما= 583; قاعده «سلطا= 06; به نيابت فقيه» بود در اين مراسم مرحوم علامه مجلسي عالم بزرگ شيعه با دست خود تاج شاهي بر سر او نهاد. (ميراحمدي-60:1363 )اما هنگامي كه فسق و فجور دربار روال عادي كشور را تغيير داد و پايتخت مورد حمله قومي از اقوام تابعه دولت ايران قرار گرفت. علماء آن قدر از حكومت و اصلاح آن مايوس بودند كه اقدامي در &#= 1601;راخوان عموم براي دفاع بعمل نياوردند.

فق = 7;اي تأثيرگذار د= 85; عهد صفوي

عل = 5;اي اسلام در هر دوره وظيفه خود را كه ترويج شريعت نبوي است با استراتژي واحد و تاكتيكهاي متفاوت انجا= 05; داده اند از اين رو حكومت صفوي در طول دوران حاكمي= 78; خود و حتي در روند شكل گير= 610; آن متأثر از فقه سياسي شيعه بود كه علماي وقت نماد آن محسو= 576; مي شدند. در اين بخش به اسامي تعداد= 10; از علماي تأثيرگذار د= 85; سياست و علوم مختلف مانند فلسفه، ادبيات و معماري اشار= 07; مي شود. علماي مطرح در اين عصر را مي توان به دو قسمت فقهاي عرب تبار و فقهاي ايران= 10; تبار تقسيم ن= 605;ود.

فق = 7;اي عرب تبار:

پس از استقرار دولت صفوي تعدادي از علماي شيعه ا= 586; جبل عامل لبنان به ايران دعوت شدند كه خود آنها و فرزندان آنا= 06; در قالب علما= 610; عرب تبار قرا= 585; مي گيرند كه اسامي آنها ر= 575; مي توان به شرح ذيل و فهر&#= 1587;ت وار ارائه نمود:

1-شي= 582; نورالدين عل= 10; بن عبدالعال عاملي كركي م= 593;روف به محقق كركي. زمان وفات او سال 940هـق بود و وي به خواست شاه طهماسب مدتي را در ايران اقامت داشت. او كه استاد زين الدين عاملي معروف به «شه= 610;د ثاني» بود در ايران مقام صدر يافت اما پس از چندي ايران راتر= 05; کرد.

2-شيخ عبدالعلي بن علي فرزند محقق كركي معاصر شاه عباس يكم وسلطان محمد خدابنده.

3-غياث الدين منصور صدرالحكما معاصر شاه طهماسب، ايشان مقام صدارت يافت و به صدرالممالك = 05;شهور شد اما بر اثر اختلاف سليق= 07; با محقق كركي از كار سياسي كناره گرفت و در شيراز به تدريس مشغول شد. =

4-زين الدين عاملي ملقب به «شهي= 583; ثاني» و شاگر= 583; علامه حلي كه صاحب تأليفا= 78; زيادي بود.

5-شيخ حسين عاملي ا= 586; شاگردان شهي= 83; ثاني و پدر شي&#= 1582; بهائي كه نظرات خاصي د= 585; خصوص وجوب نمازجمعه در عصر غيبت داشت. = &nb= sp; = &nb= sp; = .

6-شيخ بهاءالدين عاملي كه در كودكي همراه پدرش به ايرا= 606; آمد و پس از وفات پدر زنش «شيخ علي منش= 575;ء» مقام شيخ الاسلامي اصفهان به او تفويض شد. شيخ بهايي بسيار مورد توجه شا= 607; عباس بود و تاريخ عباسي را هم به نام او نوشت. ايشان علاوه بر علوم اسلامي، رياضيدان، معمار و طبيب زمان خود شناخته مي شود.

عل = 5;اي ايراني تبار:

1-ميرمحمدبا= 602;ر داماد معروف به ميرداماد (فوت 1040) نوه دختري محقق كركي است. او علاوه بر علم فلسفه و كلام در علوم ديگر= 610; مانند ادبيا= 78; و شعر صاحب نظر بود. ملاصدرا يكي از شاگردان ا= 608; محسوب مي شد.

2-محمد ابن ابراهيم قوام شيرازي: مشهور به «صد= 585;المتألهين» و معروف به «ملاصدرا» ا= 86; فلاسفه بزرگ قرن 11 هجري و از شاگردان شيخ بهايي و ميرد= 575;ماد. كار او بيشتر از جهت ادغام مكاتب مهم فل= 587;في در جهان اسلا= 605; تأثيرگذار بوده است.

3- محمدتقي مجلسي: (فوت 1070) معاصر شاه عباس و شاه صف= ;ي است و يكي از علماي بزرگ شيعه و شاگرد شيخ بهايي بود. = &nb= sp; = &nb= sp; = &nb= sp; .

4-محمدبن مرتضي كاشان= 10; معروف به فيض كاشاني معاص= 85; شاه عباس دوم كه داراي تأليفات زيادي در حكم= 578; و عرفان است. <= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;color:black'>

5-محمدباقر مجلسي فرزند محمدتقي مجلسي يكي از &#= 1576;انفوذترين علماي عصر صفوي است. در عصر شاه سليم= 575;ن شيخ الاسلام پايتخت بود و در زمان حسين يكم بالاتري= 06; مقام كشوري ر= 575; داشت.

توضيح اين نكته لاز= 605; است كه موارد &#= 1601;وق بخش كوچكي از علماي نام آو= 585; آن عهد است كه &= #1580;هت اختصار به ذك= 585; آنها اكتفا شد. (ميراحمدي-1= 363)

نتيجه گيري:

خانقاه صوفيان اردبيلي در مدت فعاليت 200 ساله خود، با رهبري و هداي= 578; مرشدان دنيا گريز، آگاها= 06;ه يا تصادفي زمينه قدرت يابي خاندان صفوي را آماد= 607; كرد. دراويش صفوي با تكيه بر ايدئولوژ= 10; شيعه در امر حكومت و بكار گرفتن قدرت نظامي مريدا= 06; خود كه به قزلباش معرو= 01; شدند توانستند اولين حكومت يكپارچه پس ا= 586; اسلام را در ايران پياده كنند.

فقه سياسي شيعه ك= 607; ريشه درصدر اسلام داشت باتجربه حكومت كوتاه امام علي(ع) وارد قرون پس از غيبت شد و توسط انديشمندان بزرگ شيعه آمادگي عيني= 78; يافتن در زما= 606; غيبت را پيدا &#= 1603;رد. سرانجام در عصر صفوي توانست وارد عرصه عملي حكومت شده در كنار ديگر عوامل تأثيرگذار، = 75;ساس يك امپراتور= 10; مقتدر را پي ريزي كند. انگيزه سران صفوي هرچه بو= 583; نتايج درخشاني برا= 10; ايران درپي داشت، زيرا توانست از سقوط اين كشو= 585; به دامن تركهاي عثماني جلوگيري كند= 48; و ايران توانست تنها كشور مسلمان= 10; باشد كه تحت س&#= 1610;طره عثماني قرارنگرفت.

فقه سياسي شيعه دراين زمان ب= 575; صرف نظر از كمال مطلوب خود درامر حكومت (حكومت معصوم و فقيه درعصر غيبت) به دليل عدم امكان تحقق آ= 606; تا عصر ظهور، به كمال ممكن= 548; يعني حكومت نيابتي فقيه از طريق سلاط= 610;ن رضا داد كه اين وضعيت با فراز و فرودي تا سقوط صفوي ادامه داشت. علماء شيعه دراين عصر به دليل عدم حكومت مستقي= 05; فقها و عدم توجه عملي و د&#= 1604;ايل ديگر، براسا= 87; نظريه فقيه - سلطان دركنا= 85; دولت صفوي قرارگرفتند وكمابيش تا ح= 583;ممكن سعي كردند شاهان صفوي ر= 575; درمسير عدال= 78; وحق، هدايت و ياري كنند.

با توجه به حاكميت ارزشهاي اسلامي است ك= 607; جانفشاني سربازان قزلباش را مي توان توجيه كرد. ديدگاه ديني ومذهبي حاكم برحكوم= 78; باعث شده بود كه بدون توجه به عنصر جغرافيا، سرزمين و زبان، علماء اسلام از لبن= 575;ن به ايران رهسپار شوند = 608; دركار حكومت نظارت مستقي= 05; يا غيرمستقي= 05; داشته باشند = 608; ازسوي ديگر اين حكومت به عنصر ايراني هم بي توجه نب&#= 1608;د زيرا بسياري از سرزمينها= 10; از دست رفته ايران را بازگرداند و وحدت سياسي د= 585; فلات ايران، ايجاد نمود ك= 607; تندبادهاي حوادث در روزگاران بعدي نتوانس= 78; آن را از بين ببرد.

حكومت صفوي را مي توان يك تجرب= 607; نيمه موفق در= 602;الب سياسي شيعه دانست. چرا كه انديشه سياس= 10; شيعي براي اولين بار تجربه عملي خود را پشت سرمي گذاشت و به رغم اينكه حكومت فقها ايجاد نشد ام= 575; درسايه اين همكاري (فقيه - سلطان) بود كه يك كشور بزرگ و ماندگار با اصول مذهب تشيع شكل گرفت.

منابع و ماخذ

1- شريعتي ، علي – تشيع علوي و تشيع صفوي ،تهران = 548;انشارات چاپخش ، 1379.

2- فوران ، جان ،مقاومت شکننده تاري= 82; تحولات اجتم= 75;عي ايران ، ترجم= 607; احمد تدين ، تهران ،موسس= 07; خدمات فرهنگ= 10; رسا ،1377.

3-جوادي آمل= 610; ،عبدالله ، ولايت فقيه ، قم ، نشر اسرا ، 1374.

4- راجر، سيوري = 548; ايران در عهد صفوي ، ترجمه کامبيزعزيز¡= 0; ، تهران ، نشر مرکز، 1363.

5- مي= 585; احمدي ، مريم ، دين و مذهب در عصر صفوي ،تهران ، نشر مرکز، 1371.

6-مج= 04;سي ،محمد باقر ، عين الحيات ، تهران ، انتشارات قدياني ، 1382.