working paper-hosini

دا= 606;شكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>ر= ابطه روحانيت و حكومت در عصر صفوي

<= b>&n= bsp;

سي= 583;ه مرجان حسيني

كا= 585;نوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

مو= 590;وع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زي= 585; نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 13= 84

تشيع داراي دو دور= 607; ي كاملاً مجزاست:

1-از قرن اول تا دوره ي صفويه كه شيعه حركت= 610; است در برابر نظام حاكم.در اين دوره شيع= 607; اقليتي است ك= 607; نمي تواند آزادانه به انجام اعمال مذهبي خود بپردازد و همواره مجبو= 85; است از بيم شكنجه و زندا= 606; ،به تقيه بپردازد.

2-از صفويه تا زما= 606; حال كه شيعه از حركت در برابر نظام حاكم به خود نظام تبديل م= 610; شود (شريعتي ع&#= 1604;ي ،تشيع علوي،تشيع صفوي،1350)

اما مي توان در ماهيت تشيع صفويه و اصال= 578; آن شك كرد.هر چند در اين زمان تشيع مذهب رسمي كشور مي شود و انجام اعمال مربوط به آن نظير زيارت قبور ائمه ي شيعه و انجام عزاداري ها و جشنهاي مذهب= 10; آزاد و تبديل به رسوم موكد مي شود.اما آيا در اين ترويج تشيع،هدف ،تعالي دين و اسلامي كردن مملكت است؟=

تاريخ صفويه پر است از گزارشهاي مورخان دربا= 85;ه ي ميگساري ها و عياشي و زن بارگي شاهان اين سلسله.بن= 575;براين نمي توان آنه= 575; را افرادي معتقد و پايبند به اصول اخلاقي = 608; مذهبي دانست = 608; به تبع آن انگيزه ي آنا= 606; را در رسمي كردن تشيه راستين دانست.با اين &#= 1581;ال آنها براي يافتن پايگاهي مردمي و قابل قبول براي خو= 583; و مشروعيت بخشيدن به فعاليتها و ف= 585;امين خود به علما و روحانيون شيعه روي بياورند.يعن= 10; كساني كه همواره پيشر= 08; و پيشتاز مبارزه با حكومتها بود= 07; و در معرض حمله و فشار حاكمان قرار داشتند.افرا= 83;ي مثل شيخ بهاي= 610;،محمد باقر سبزواري،آق= 5; حسين خوانساري و ع= 604;امه مجلسي .اين علما با مشاهده ي فرصتي كه با ر&#= 1608;ي كار آمدن دول= 578; صفوي براي ترويج دين و ت&#= 1602;ويت پايه هاي مذه= 576; جعفري به وجو= 583; آمد به معاشر= 578; و همنشيني با حاكمان پرداختند كه بعضاً باعث ش= 583; انتقاداتي ب= 07; اين عمل آنها صورت گيرد.

شايد همه اين اتفا= 602; را پيروزي شيعه قلمداد كنند اما به عقيده ي دكتر شريعتي "شيع = 7; درست ار همين موقع كه همه اين پيروزي ه= 575; را به دست آورد شكست خورد و زماني كه موانع برا= 610; انجام اعمال مذهبي و بروز احساسات شيع= 10; بر طرف شد جنب&#= 1588; شيعيان از حركت ايستاد"(شريŸ= 3;تي علي،تشيع علوي تشيع صفوي،1350).

همزمان با اهميت يافتن روحانيت شيعه،مراسم = 78;اج گذاري شاهان صفوي هم تغيي= 585; يافت.تا پيش از آن همواره يكي از صوفيا= 606; شمشير سلطنت را به كمر شاه مي بست،اما ش= 575;ه سلطان حسين ا= 586; علامه مجلسي خواست تا شمش= 610;ر را به كمر او ببندد،گوئي با اين كار علماي شيعه (كه عنوان شيخ الاسلامي داشتند)سلطن= 78; و حكومت را از طرف ائمه و صاحبان اصلي حكومت اسلام به آنها تنفي= 584; مي كنند.

به دليل شرايط ن= 575; مناسب اخلاق= 10; دربار صفوي و جامعه ي آن زم&#= 1575;ن،علما با وارد شدن به سيستم درباري مترص= 83; فرصتي بودند تا شاهان صفو= 610; را وادار به صدور احكامي كنند كه به بهبود اوضاع حكومت = 608; جامعه بيانجامد.از جمله منع شرا= 576; به درخواست ع= 604;امه مجلسي در دور= 607; ي شاه سلطان حسين. آنطور ك&#= 1607; در گزارشهاي تاريخي آمده تلاش علامه مجلسي براي جلوگيري از آلوده شدن شا= 607; به باده نوشي با توطئه ي مريم بيگم،عمه ي پدر شاه ناموفق ماند = 608; پيش بيني وي مبني بر تسلي= 605; تاج و تخت بر اثر دائم الخمري شاه ب= 607; حقيقت پيوست = 608; شاه سلطان حس= 610;ن پس از مدتها محاصره ي اصفهان و داد= 606; تلفات بسيار سلطنت را به محمود افغان واگذار كرد. (سلطان محمدي ابوالفضل ،انديشه سيا= 87;ي علامه مجلسي 138= 1)

مي توان از دو جنبه عملكرد علماي عهد صفوي را نقد كرد:

1-همكاري با حكومت و سلطنت .

2-مدح و ستايش پادشاهان صفوي.

در طول تاريخ اسلام علماي شيعه و نائبا= 606; آنها از حكوم= 578; محروم بودند = 608; مردم در دست حاكماني ظال= 05; گرفتار بودند.با چني= 606; وضعي چند راه پيش روي آنها قرار داشت.كناره گيري و انزوا طلبي،مخالف= 8; و ستيز با آنها و يا همكاري با آنها براي رسيدن به اهداف خود.به نظر مي آيد در شرايط ان زما= 606; رويارويي علما با حكوم= 578; بدون پشتوان= 07; و امكانات ميسر نبود و انزوا و سكوت هم دردي از مردم يا اسلا= 605; دوا نمي كرد.پس بهتري= 606; راه همراهي و معاشرت با حكومت با حفظ فاصله و جايگاه بود.

از ديدگاه ديگر مي توان توجي= 607; علامه مجلسي را در اين باره خواند:

1- = 575;گر نديدن شاه يا بي اعتنايي ب= 607; او باعث ضرر ب&#= 1607; جان و مال علماشود،لاž= 6;م است به ديدن او رفت و با تقيه و مدارا با او برخورد كرد.

2-اگر همراهي و مدارا با شاهان دفع ضرري از مظلو= 605;ي بكند يا به مومنان نفعي برساند انجا= 05; اين كار ضرور= 578; مي يابد.

3-اگر بتوان با رفت و آمد به دربار شاه،ا= 08; يا اطرافيان= 88; را هدايت كرد انجام اين كا= 585; لازم است يعن= 610; به بهانه ي امر به معروف و نهي از منكر.<= o:p>

در گوشه و كنار كتابها و رسالات علما = 608; روحانيون عص= 85; صفوي شاهد مد= 581; و ستايش شاها= 606; صفوي هستيم ك= 607; اين تصور را ايجاد مي كند كه روحانيت ب= 575; اعمال آنها موافق است و آنها را تايي= 583; مي كند.

اگر شرب خمر و ساير منكرات اخلاقي پادشاهان صفوي را نادي= 583;ه بگيريم ،از جهت ترويج اسلام و گستر= 588; ارزشهاي شيع= 10; در بين مردم،صفويه بهترين و مناسب ترين بستر را ايجا= 583; مي كند.در واقع صفويه ب= 607; عنوان نقطه آغاز براي شيعه و آشناي= 610; مردم با اولي= 575;ي دين بسيار حائز اهميت است و روحانيون با درك اين اهمي= 578; از فرصت استفاده كردند .هر چند &= #1711;اهي از امامان معصوم اسطور= 07; ساخته مي شود و تلاش براي مهار خرافات = 608; داستان پردازي در خل= 575;ل مدايح و مراث= 610; امامان بي نتيجه مي ماند.

شايد اگر انگيزه ي ديگر روحانيون از نسبت دادن اوصاف پسنديده به شاهان صفوي،هدايت آنها و يادآوري وظايف آْنها در گسترش عدالت در جام= 593;ه باشد.(بنابر مباني فقهي ه= 585; حاكمي كه از طرف امام معصوم يا نائبان او به حكومت منصوب نشود غاصب و ظالم است .بنابر اين تعريف شا= 607;ان صفوي هم حاكم جور محسوب مي شوند.پس بايد به جهتي هداي= 578; شوند كه حد اقل پس از رسيدن به سلط= 606;ت به ظلم و جور نپردازند).

برخي ،از جمله دكت= 585; شريعتي (تشيع علوي،تشيع ص= 01;وي،1350)به انتقاد از روحانيون عص= 85; صفوي مي پردا= 586;ند و انتساب خاندان صفوي به امام موسي كاظم(ع) و ادعاي سيادت آنها را جعلي مي دانند.ادعاي= 10; كه بارها مور= 583; تاييد علماي عصر صفوي قرا= 585; گرفت. با اين حال بايد توج= 607; داشت كه شراي= 591; در روزگار صف= 608;ي با زمان حاضر بسيار متفاو= 78; است و چه بسا ا&= #1711;ر خود اين محققان منتق= 83; در /ان شرايط قرار داشتند= 06;مي توانستند موضعي بهتر ا= 586; اين اتخاذ كن= 606;د.شايد اگر ادعاي سيادت خاندا= 06; صفويه مورد تاييد روحانيت قرا= 85; مي گرفت و آنها منسوب ب= 607; ائمه ي اطهار قلمداد مي شدند التزام بيشتري به رعايت شعائر = 608; ارزشهاي دين= 10; پيدا مي كردن= 583; (چيزي كه در عمل محقق نشد)علاوه بر اين حكومت سادات در يك كشور شيعه مذهب در ميان كشورهايي با مذهب متفاوت بسيار مهم بود.

عده اي بروز نا به ساماني ها و انقراض دولت صفوي را تا حدي ناشي از دخالتهاي علماي ديني و روحانيون در امور سياسي م= 610; دانند.ادوار= 83; براون معتقد است نفوذ و قدرت علما باعث وحدت روحاني و كار= 575;يي ملي نگرديد و عده اي سختگيري و تعصب اين روحانيون نسبت به مذاه= 576; ديگر را دليل ايجاد چند دستگي در ايران مي دانند كه نمونه ي آن پيوستن زردشتيان ايران به افغانها در ح= 605;له به ايران است.(سلطان محمدي،ابوا = 4;فضل،انديشه ي سياسي علام= 607; مجلسي 1381)

گر چه مي توان تعصب شديد و سختگيري هاي مذهبي را عاملي براي نارضايتي و جدايي طلبي اقليتها دانست،اما ب= 10; شك اگر دخالتهاي افرادي مثل م= 581;قق كركي و علامه مجلسي نبود،سلاطي = 6; دائم الخمر صفوي قادر به حفظ مملكت نبودند و خيل= 610; زودتر از قائله ي اصفهان كشور را واگذار مي كردند و در طول سلطنتشا= 06; ما همواره شاهد بحرانهايي نظير محاصره = 610; اصفهان بوديم.به طور= 610; كه پس از مرگ علامه مجلسي كشور دچار آشوب بيشتري شد و بعضي نقا&#= 1591; از زير سلطه ي شاه صفوي بيرون ْآمد.

در پايان مي توا= 606; ادعا كرد كه جرياني كه توسط روحاني= 78; شيعه در عصر صفويه به وجو= 583; آمد اگر با سلسله ي قدرتمند و مقتدر و صالح= 610; همراه مي شد م&#= 1610; توانست به شكوفايي اسلام و اقتدار كشور بيانجامد.ام= 75; اين اتفاق نيفتاد و در توجيه آن ما مي توانيم نو= 603; پيكان انتقا= 83; را متوجه روحانيون درباري يا درباريان بي كفايت كنيم.

با اي = 6; حال رابطه اي كه در دوره ي صفوي بين حاكمان و علماي ديني بوجود آمد به جز در زمان حال (كه اين دو تقريباًيكي شده اند)در هيچ دوره ي ديگري وجود ندارد.

منابع:

1-شريعتي علي ،تشيع علوي،تشيع صفوي،1350

2-سلطان محمدي ابوالفضل،ا = 6;ديشه سياسي علامه = 605;جلسي،1381)

= &nb= sp;