working paper-aqa mohseni

= دا = 6;شكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

فقه سیاسی د= 585; عصر صفوی<= /b>

وحید آقامحسنی<= /b>

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: رابطه حكومت صفوي و روحانيت شيع= 07;

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

دي 1384

تأ= 9;ير فقه سياسي در تأسيس دولت صفوي

رو = 6;دي كه پس از غيبت آخرين امام معصوم آغاز ش= 583;ه بود، با فراز و فرود فراوا= 606; به نظريه حاكميت دوگانه «فقي= 07; - سلطان» منجر شد. يعني حاكميت سلطا= 06; با تأييد فقي= 607; رسميت مي ياف= 578; و به عنوان حداقل شرايط ممكن، در آن روزگار، مور= 83; تأييد فقهاي شيعه واقع مي شد. نمونه بارز اين شكل از حكومت را مي توان، در قالب حكومت شيعي صفوي، مشاهده نمود.

خا = 6;قاه صوفيان اردبيلي در مدت فعاليت 200= ساله خود، با رهبري و هدايت مرشدا= 06; دنيا گريز، آگاهانه يا تصادفي زمين= 07; قدرت يابي خاندان صفوي را آماده كرد. دراويش صفوي با تكيه بر ايدئولوژي شيعه در امر حكومت و بكار گرفتن قدرت ن= 592;امي مريدان خود ك= 607; به قزلباش معروف شدند توانستند اولين حكومت يكپارچه پس ا= 586; اسلام را در ا&#= 1610;ران پياده كنند.

فق = 7; سياسي شيعه ك= 607; ريشه در صدر اسلام داشت باتجرب= 07; حكومت كوتاه امام علي(ع) وارد قرون پس از غيبت شد و توسط انديشمندان بزرگ شيعه آمادگي عيني= 78; يافتن در زما= 606; غيبت را پيدا كرد. سرانجام در عصر صفوي توانست وارد عرصه عملي حكومت شده در كنار ديگر عوامل تأثير= 11;ذار، اساس يك امپراتوري مقتدر را پي ريزي كند. انگيزه سران صفوي هرچه بو= 583; نتايج درخشاني برا= 10; ايران درپي داشت، زيرا توانست از سقوط اين كشو= 585; به دامن تركهاي عثماني جلوگ= 10;ري كند، و ايران توانست تنها كشور مسلمان= 10; باشد كه تحت سيطره عثمان= 10; قرارنگرفت.=

علماء شيعه دراين عصر به دليل عدم حكومت مستقيم فقها = 608; عدم توجه عمل= 610; و دلايل ديگر= 548; براساس نظري= 07; فقيه - سلطان دركنار دولت صفوي قرارگر= 01;تند وكمابيش تا حدممكن سعي كردند شاهان صفوي را درمسير عدال= 78; و حقš= 8; هدايت و ياري كنند.

" اسماعيل اول، در سال 907 هـ ق در تبريز تاجگذاري كر= 83; و سلسله صفوي را بنيان نهاد. و در همان روز با توجه به خواب= 610; كه ديده بود شيعه را مذهب رسمي كشور اعلام كرد".( ميž= 5;احمدي/157:1363) اسماعيل خود، هم دارا= 610; مقام مذهبي بود و هم پادش&#= 1575;هي، او مرشد كامل خوانده مي شد و در يك اقدام غلوآميز نام او را وارد اذان كردند. پس از مرگ زودهنگام او = 608; به سلطنت رسي= 583;ن پسرش «طهماسب» سياست مذهبي اين خاندان ر= 606;گ و بوي بيشتري گرفت. شاه طهماسب ابتد= 75; از محقق كركي از علماء بزر= 711; جبل عامل دعو= 578; نمود تا براي نظارت بر امر حكومت به ايران بيايد = 608; طي حكمي به ولايات تابع= 07; ايران، خود ر= 575; عامل از طرف محقق كركي معرفي كرد و ايشان را بعن= 608;ان نايب امام(ع) معرفي نمود. براي اولين بار مقام مذهبي كشور ب= 575; نام «صدر» شناخته شد<= /span>. فرمانهاي شاه بايد به تاييد مقام صدر مي رسيد.

اين سياست با شدت كمتري در پادشاهي شاه اسماعيل دوم ادامه يافت اما در حكومت عباس يكم معروف به «شا= 607; عباس كبير» وضع به گونه ديگري بود. اقدام او بدس= 578; گرفتن امور مذهبي بود كه توسط روحانيون اداره مي شد. شاه عباس ايا= 605; نوروز را در مشهد مقدس سپري مي كرد. او به خود، لقب «كلب آستان ولايت&raq= uo; داد. به رغم تظاهري كه در احترام به علماء داشت اما در عين حال حكم خود را مقدم بر حكم علماء مي دانست.

"دوران پادشاهي «صف= 10; يكم» و «عباس دوم» تعامل موازي بين روحانيت و شا= 607; برقرار بود. در حكومت صفي &#= 1583;وم معروف به شاه سليمان مقام صدر به دو واحد «صدرخا= 89;ه» و «صدرعامه» تقسيم شد كه هر يك وظايف خاصي داشتند. حكومت شاه حسين يكم شاه= 583; اوج مجدد اقتدار روحانيت است. تاجگذاري حس= 10;ن يكم نماد قاعده «سلطا= 06; به نيابت فقيه» بود در اين مراسم مرحوم علامه مجلسي عالم بزرگ شيعه با دست خود تاج شاهي بر سر او نهاد."<= /span> (ميراحمدي/260:1363) اما هنگامي كه فسق و فجور دربار روال عادي كشور را تغيير داد و پايتخت مورد حمله قومي از اقوام تابعه دولت ايران ق= 585;ار گرفت. علماء آن قدر از حكومت و اصلا= 581; آن مايوس بودند كه اقدامي در فراخوان عمو= 05; براي دفاع بعمل نياوردند.=

رابطه شاهان صفوي ب= 575; فقها

به نظر مي رسد شاهان صفوي اصل كلي انديشه سياس= 10; شيعه را پذيرفته بودند. اين گزاره كه حكومت حق اما= 605; معصوم(ع) است و در غياب او عل&#= 1605;اء و مجتهدين حق حاكميت دارند، ديده نشده كه توسط يكي از شاهان صفوي دست كم از بعد نظري ا&#= 1606;كار شود. اما پادشاهان صفوي به فراخور احوا= 04;، بي ميل نبودن= 583; كه قدرت مطلق= 607; خود را فارغ از نظر علماء گسترش دهند، گاهي اتفاق م= 610; افتاد، كه شا= 607; سعي مي كرد مقام مذهبي ر= 575; نيز از آن خود كند و اعمال و كردار خود را با فتواي مذه= 576;ي خودش توجيه كند. در مقابل، روحانيت شيع= 07; نيز نظر فقهي خاص خود را داشت، علماء بر اين باور بودند ك= 607; شاه الزاماً بايد تأييد علماء را داشته باشد. مجتهد جامع الشرايط ناي= 76; امام زمان(ع) است اما چون ممكن است بدليل اشتغا= 04;ات علمي يا هر دليل ديگر مل= 603; داري و سپه آر&#= 1575;ئي از مجتهدان ساخته نباشد لذا هر پادشا= 607;ي را مجتهد معظ= 605; زمان، نايب خود قرار مي دهد و شاه نيز نيابت مجتهد را مي پذيرد تا تصرف او در حكومت به نيابت از امام(ع) بوده و صورت شرعي دا= 588;ته باشد. <= /p>
منŸ= 2;ور اين است كه اجازه مجتهد= 48; سلطان را از زمره حاكمان جور، خارج مي &#= 1603;ند و تصرف در امور توسط او را مشروع مي كند. شايد اين معنا براي برخي از پادشان صفوي چندان خوشاي= 06;د نبود از اين رو- چنانكه گفته شد- براي خلاصي از اين امر سعي مي كردند مقام مذهبي را نيز از آن خود كنند. موارد بيشتري نيز ديده مي شود كه نظر علماء و شاهان مطاب= 602; هم بوده است و دعوتي كه ازعلماء برا= 10; دخالت در حكو= 605;ت مي شد از روي اعتقاد بود.

از نظر فقها، حكومت صفوي دفع افسد به فاسد بود. فقها در مواجهه با شكاف بين تئوري و عمل، با اعتقاد لزوم حكومت فقها در عصر غيبت و عدم وجود چنين مسئله اي در عالم واقع، سعي مي كردند مشكل را اينگونه حل كنند كه سلطا= 606; را مطيع يك مجتهد سازند."<= /span> اما فقه اسلامي شيعه فقط از روي اضطرار به اي= 606; عمل تن مي داد و برخلاف فقه سياسي اهل سن= 578; كه سلطنت را به جزيي از خلافت تبديل كرد- چنانكه د&#= 1585; آراء غزالي مشهود است- تل&#= 1575;ش نكرد كه سلطن= 578; را جزيي از امامت كند".( لمبتون) نظر علماي وقت در حكومت صفوي ر= 575; مي توان به نوع آرماني و نوع عملي خلاصه نمود. يعني علماء شيعه عقيده داشتند كه شاهان فاسد و شرابخوار نم= 10; توانند جانشين پيامبر(ص) شوند و از طرف خدا مامور به هدايت مردم باشند. اينها كه به ندرت سواد خواندن = 608; نوشتن كامل دارند نمي توانند شبها= 78; اعتقادي را مانند حجت ها= 610; خدا حل كنند. پادشاهان از آن جهت حاكم شده اند و مي شوند كه جانشينان واقعي پيامبر(ص) را كنار نهاده ايم. سرير حكومت مخصوص نايب امام(ع) كه مجتهد پاك و با تقوا است مي باشد اما به دستياري ك= 607; بتواند با قدرت شمشير، عدالت را برقرار سازد نيازمند است اين دستيار م= 610; تواند در مواردي، سلطان عادل باشد.اما درعين حال، علما سعي نمي كردند نظام پادشاهي را تثبيت كنند. بلكه عدالت و خدمت را ملاك جواز سلطان م= 610; دانستند." علامه مجلس= 610; يكي از علماي بزرگ شيعه در عصر صفوي پادشاه و مرد= 605; را داراي حق متقابل مي دانست و در معاشرت با پادشاهان هش= 83;ار مي داد كه از اعتماد بيش ا= 586; حد به آنان بايد پرهيز شود. زيرا معاشرت با آنان باعث مي شود در برابر ظلم آنها به مردم مجبور ب= 607; سكوت شد".( علامه عين الحيات/50) "علام= 607; مفاسد نزديك= 10; به پادشاهان را برمي شمرد و براين باور بود كه دوري از پادشاهان به صلاح مؤمنين است؛ مگر اينكه يك= 610; از سه حالت زيراتفاق افتد:نخست اجتناب از ضر= 585; نفس يا مال يا عرض و خوف كه دراين صورت تردد به منزل شاهان عمل به تقيه است و جايز است، دو= 605; دفع ضرر از مظلومي يا رساندن نفعي به مومني كه دراين دو مور= 583; گاهي اقدام كردن واجب است. سوم اينكه به قصد هدايت پادشاهان باشد يا عبرت گرفتن از آنا= 606;"<= /span>.( علامه عين الحيات/502) به نظر مي رسد با اين شرايط تمام فقهاي عصر صف= 608;ي پذيرفتند تا با مشاركت خو= 583; در امر حكومت تنها حكومت شيعه جهان را ياري كنند و به اداره امو= 585; شرعي بپردازند و امور عرفي مث= 604; آراستن سپاه = 608; تعليمات جنگ= 10; را به شاه واگذارند. با اين مفروضات= 48; علماء شيعه ب= 607; همكاري با دولت صفوي پرداختند و بدون شك يكي از عوامل مهم كنترل قدرت د= 585; حكومت صفوي م= 581;سوب مي شدند.

يك¡= 0; از علماي معاصر صفوي «شيخ علي نقي كمره اي» است. ايشان وجود علماء را در كنار شاه برا= 610; جلوگيري از انحراف ضرور= 10; مي دانست كه درواقع همان تئوري تلفيق قدرت شاه و مجتهد براي اداره كشور است. او براي وجود شاه هيچ توجيه شرعي مطرح نمي كرد و تنها بعنوا= 606; قدرتي كه وجو= 583; دارد و گريزي از واقعيت آن نيست، از آن ياد مي كرد. از اين رو ورود ع&#= 1604;ماء را در دستگاه حكومت براي هدايت آن ضروري مي دانست. شيخ، گرچه بر سياد= 578; شاهان صفوي اشاره داشت اما بعنوان ي= 603; فقيه آگاه بو= 583; كه سيادت دلي= 604; بر مشروعيت شاه نيست. و لذا در اين باره بحثي نم= 610; كرد.( رسول جعفريان، ص116) علماء عصر صفوي تلاش عمده اي داشتند كه شاهان صفوي ر= 575; كنترل كنند و در اين راه از هيچ كوششي فروگذار نكردند. دولت صفوي نيز عموماً احتر= 75;م علماء را حفظ مي كردند و تا حدود زيادي نظراتشان را به كار مي بستند.

به طور كلي فقه سياسي عصر صفوي در برخورد با حك= 608;مت براساس اصل حكومت دوگان= 07; فقيه- سلطان و در مواردي اذ= 606; به سلطان و نيابت سلطنت از طرف مجتهد (گرچه به طور رسمي اعلام نمي شود) عمل مي كرد.

فق = 7; سياسي اولين تجربه عملي خود را در اين دوره كسب كرد. به رغم اينكه به طور مستقل نتوانست حكو= 05;ت را به دست گيرد اما بين واقعيت و حقي= 602;ت تركيبي برقرار نمود = 608; با اين تاكتي= 603; توانست پايه نخستين حكوم= 78; شيعه جهان را استوار كند. و وحدت سياسي ا= 586; دست رفته ايران را بازگرداند. و نمونه اي از يك تمدن شكوفاي حكوم= 78; شيعه را به نمايش بگذار= 83;.

&n= bsp;

منابع=

ام¡= 0;راحمدي، مريم، دين و مذهب در عصر صفوي، (تهران 13= 63)

دو = 4;ت و حكومت در اسلام خانم لميتون.

مج = 4;سي، محمدباقر، علامه عين الحيات (تهرا= 606; انتشارات علمي)

فص = 4; نامه حكومت اسلامي، مجل= 87; خبرگان مقال= 07; انديشه سياس= 10; يك عالم شيعي در عصر صفوي، رسول جعفريا= ن

=