working paper- ghorbani

دا= 606;شكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

بازرگان مفسر غیر روحانی دین=

محبوبه قربانی

كا= 585;نوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي اير= 75;ن

<= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;color:black;mso-bidi= -language: FA'>موضوع: تركيب هويت ايراني در شخصيت‌هاي ايراني در دو سده گذشته

زي= 585; نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

تی= 585; 1386

هویت و عناصر آن:

و&= #1575;ژه ی هویت که در فارسی مورد استفاده قرا= 85; میگیرد در اص= 604; کلمه ای عربی (الهویة) است. این کلمه از "هو" یعنی "او" مشتق شد = 7; است. هویت عبارت است از فرایند معنا سازی بر اساس یک ویژگی خاص &#= 1740;ا مجموعه ی بهم &#= 1662;یوسته ای از ویژگی های خاص که بر منابع معنای= 40; دیگر اولویت داده میشود.[1]

گیدنز دراین باره مینویسد: "هویت منابع معنا برای کنشگران است. و به دست آنها از رهگذر فرا= 740;ند فردیت بخشید= 06; ساخته میشود. با این حال ممکن است از نهادهای مسل= 91; نیز ناشی شود اما درین صور= 578; نیز هنگامی هویت خواهد بود که کنشگران اجتماعی آن ر= 575; درونی کنند و معنای آنهار= 75; حول این درون= 740; سازی بیافری= 06;ند. "[2]

هو&#= 1740;ت بر اساس رابط= 607; شکل می گیرد که با این بیا&#= 1606; هر رابطه پایدار می تواند هویت نوینی را به ا&#= 1585;مغان آورد که این هویت جدید لزوما موجب نفی هویتهای دیگر نخواهد شد . بر این اساس یک فرد می تواند در طول حیات خوی= 588; از هویتهای چند گانه برخوردار با= 88;د ، زیرا هویت امری چند وجه= 740; است که در بستر تاریخ ب= 607; تکامل می رسد . پس هر انسان یا ملتی می تو&#= 1575;ند بر اساس نیازها واستعداد ها= 40; خویش و برخور= 583;اری از درکی حقیق= 578; یاب پاره ای ا&#= 1586; عناصر فرهنگ= 40; دیگر ملل را ک&#= 1607; مطلوب خویش م= 740; داند جذب نماید. در این زمینه می توا= 606; به دو دیدگاه سنت گرا و مدر&#= 1606; اشاره نمود. سنت گرایان هویت را به مثابه شناسن= 75;مه یی می دانند که در طول حیات آدمی بر= 575;ی یکبار صادر وثابت می ماند. اینان هویت افراد ر= 575; امری ایستا وتغییر ناپذیر قلمداد می کنند که از روزگار کهن ب= 607; ودیعه نهاده شده و بايد همچنان ماهي= 78; خويش را حفظ نمايد. اما نوگرایان هویت را به عنوان مقوله ای در حال شدن و تحول ارزیابی می کنند. اینان هویت را پدید= 607; ای پویا و سیال به شمار می آورند که در ماهیت خوی= 588; از انعطاف و شمولیت برخوردار اس= 78;. رویارویی ایرانیان با پدیده اسلام = 608; غرب را می توان از این منظر مورد بررسی قرارداد. چرا که ایرانیان با پذیرش و افزودن عناصرحیات ب= 82;ش، انسان ساز و راه گشای هویتهای اسلامی و غرب= 740; به باز سازی هویت خویش یاری رساندن= 83;. (در یک صد سال گذ شته نزاع هویت در ایرا= 606; هرازگاه از سوی برخی سنت گرایان دامن زده می شود مبنی بر انتخاب ایرا= 06; منهای اسلام = 608; یا اسلام منهای ایران ویا اسلام وا= 740;ران بدون غرب. هر چند اينگونه مقاومتها تاثير شايان= 40; بر روند جامع= 607; ننهاده اما موجب فرسايش = 608; مباحث بيهود= 07; گرديده است).

ب = 7; نظر فوکو هوی= 578; جدید بر اساس دانش نسبت به غیر شكل گرفت= 607; هویت افراد تحت تأثیر چندین منبع م= 740;‌باشد: از جمله دگر درون آنها كه شكل گرفته ی نهادهای قدرتمند اجتماعی است. &#= 1608;ینگتنشتاین معتقد است كه هویت و معنا برخاسته از ا= 580;تماع و كاربرد اجتماعی است.[3]=

فž= 5;آیند جهانی شدن از طریق دگرگون كردن شالودهR= 04;های نظری سنتی ، فرایند هویت سازی را دستخوش تحول= 75;ت جدی نموده. تردید و عدم قطعیت در حوز= 607;‌های مختلف و ترس و ناامنی ، فرا= 711;یر شده است و در نتیجه در فضای كنونی، هویت سازی بسیار سخت می= 204;نماید.

ا = 6;سان معاصر، وجود خود را درمحدوده یك هویت، محدود نمی‌كند. به قول داریوش شایگان[4]= ، فروپاشی نظا= 05;‌های فرهنگی حاكم = 608; جهان بینی‌ه= 75;ی مسلط ، ناخودآگاه انسان را فعا= 604; و سركش كرده، هم اكنون شبك= 607;‌ی پویایی از ارتباط‌های همه جانبه در سطح واقعیت ر= 582; داده و تفسیر= 607;ای مختلف درفرایند هویت سازی پدیده‌ی «چه= 04; تكه گی» را ایجاد نموده است. (نسبی شدن هویت).محمد رضا تاجیک [5]= ، هویت ایرانی را تحت تأثیر شدید تحولات تاریخی پنداشته و برای همه آن شرایط شاهد تاریخی ذكر كرده است و به نظر وی همه عناصر (سنت ، پادشاهی ، دی= 606; و غرب) در شكل<= span dir=3DLTR> گ®= 0;ری هویت ایرانیان مؤثراند ولی این تاریخ و ش&#= 1585;ایط اجتماعی است كه در هر برهه&#= 8204;ای از زمان، یك بعد از هویت را پررنگ نشا= 606; می‌دهد و تا دوران ساسان= 40; احساس ملیت بودن ایرانیان، ت= 81;ت تأثیر فعالی= 78; حكومت‌های پیشین (با توسل به سنت و مذهب) گسترش یافت. یكی از اركان اصلی هویتی ایرانیان، اسلام است كه &#= 1605;وجب تغییر حكومت= 48; تغییر دین و تغییرات قوم= 40; ایرانیان (عج= 605; در برابر عرب) می‌شود ، البته با ورو= 583; اسلام به جای تغییرات بنی= 75;نی، ایرانیت با اسلامیت ، هم نشینی پیدا كرد .

ایرانیت و اسلامیت، د= 608; روح متضادند ولی ایرانیا= 06;، آن دو را در یك روح با هم زیستی مسالم= 78; آمیز گنجاند= 07;‌اند . (هویتی تلفیقی)

به قول زرین كوب، بع= 583; از دو قرن سكوت، از قرن سوم شاهد تكوین یكی از عناصر هویتی ایرانیان هس= 78;یم كه آن زبان فارسی دری است، از جمله شاهكارهای زبان در این دوران شاهنامه فردوسی می‌ب= 75;شد، در حقیقت، ایرانیان در این سالها در پی اخت دادن بقایای فرهن= 11; باستانی ریش= 07;‌دار با تعالیم اسلام هستند= 48; وجه دیگر آن هم زیستی عرف= 575;ن و شریعت است. عنصر دیگر غر= 576; و مدرنیته اس= 578; که از آغاز قرن 19وارد ایران شد.[6]= این اتفاق با حمله روس‌ها به ایران آغا= 586; شد ، ”حمله روسها به ایران به عنوان پیام آوران غرب و مدرنیته ، در آغاز قرن نوزدهم ، در جوشش، خیزش و تناوری معنو= 40; «ملت ایران» ، در نتیجه تحریم = 608; انگیزش احسا= 87; و همبستگی «ملی» ایرانیان، نقش سازنده‌= 75;ی ایفا كرد . در این مرحله ، «من» تازه تولد یافته ایرانی ، در سخن گفتن درباره خواسته‌ها ، آرزوها ، اتوپیاهای جدید ، و راههای بدیع زندگی ، گریز= 740; از گرته بردا= 585;ی از «نظام معرفتی و هنجاری» غرب= 40;ان نداشت. زیرا گفتمان سنتی = 608; سنت گفتمانی آنان قاصر از تولید مفاهیمی جدی= 83; برای معنا بخشیدن به ای= 606; «خود» جدید بود . از دیگر مفاهیم مدرنیته كه وارد هویت ایرانی شد ، فردی شدن بود. رامین جهانبگلوای = 6; شرایط را این گونه توضیح م= 740;‌دهد :[7]=

ا = 4;بته این فرایند فردگرایی در ایران در مرح= 604;ه نخستین خود است و حتی به عبارتی می‌ت= 08;ان گفت كه در نیمه راه ناتمام ماند= 07; است . در حالی كه در غرب ما با سه بعد اصلی این فردگرایی ، یعنی فردگرایی سیاسی ، فردگرایی اقتصادی و فردگرایی اخلاقی= رو به رو هستیم ؛ در ای&#= 1606; میان هم چنین خاورشناسان = 08; روشنفكران ه= 05; با وارد كردن ادبیاتی جدی= 83; ، در هویت ایر&#= 1575;نیان بی تأثیر نبودند .تاجی= 705; با نگاه تاریخی كه به تغییرات هویتی ایرانیان دارد ، دهه‌ه= 575;ی 40 و 30 را كه دورا= 606; حكومت محمدرضاشاه پهلوی است ، دوران شكل گیری هویت‌ه= 75;ی بومی می‌دان= 83; .

نگاه محمد رضا تاجیک به عناصر هویت ایرانیان [8]: هویت ایرانیان به همراه عنصر پادشاهی به دلیل نقش حکومت های پا= 583;شاهی در شکل گیری هویت افراد جامعه ، بسیا= 585; با پادشاهی خلط شده است و البته دوانگ= 75;ری هاشان از تأکید بر عنص= 585; ملیت در میان ایرانیان توسط حکومت ه= 575; می باشد. با توجه به این که سنت ، شامل فرهنگی قدمت دار است می توان گفت که سنت جوامع همیشه در حال گسترش و تغیی= 585; است از جمله این که در دوران ورود اسلام و تلاش های هویتی ایرانیان ، آنها به نوعی در پی احیای سنت یعنی ملی= 578; خودشان به هم= 585;اه مذهب زرتشتی بودند و آن را به هنرمندی ب= 575; اسلام (فرهنگ= 740; جدید) پیوند زده اند. بناب&#= 1585;این در این جاست که عنصر دینی هم به عناصر هویتی ایرانیان اضافه می شود و با توجه به شواهد تاریخ= 40; حتی قدرت عنص= 585; مذهبی (اسلام) موجب چرخش به سمت مذهبی دیگر می شود. ایران بیشتر در زمانی تحت تأثیر فرهنگ غربی قرار گر= 601;ت که همزمان با مدرنیته ی غربی بود و می توان گفت جامعه ی ایرا= 606; ، بسیار از مفاهیم مدرن= 40;ته تأثیر پذیرفته است = 608; به نظر برخی از متفکران حتی از عناصر منفی غرب بسیار تأثیر پذیرفته است = 608; ورود سومین عنصر هویتی ب= 607; هویت ایرانی= 75;ن ، آنها را دچار بحران هویت کرد. شاید به نوعی می توان گفت که هر 4 عنصر مورد نظر در هویت ایرانیان موجود است[9] اما در برهه های مختلف زمانی تاریخ موجب پررنگ شدن برخی از عناص= 585; هویتی به خصو= 589; در برابر عناصری نفوذ= 40; و خطرساز می شود.

ورود عنصر تجدد و مدرنیته سال هاست هویت ایرانیان را به خود مشغول کرده و هنوز به ترکیبی عقلانی و متناسب با سایر عناصر هویتی موجود که اکنون به نوعی سنت آنه= 575; محسوب می شود ، نشده است. نتیجه ای که رجائی هم به آن می رسد و معتقد به عدم توانایی در ت= 585;کیب 4 عنصر هویتی ایرانیان اس= 78;. ایرانیان پی= 88; از قرار گرفت= 606; در گردونه ی مدرنیت جدید = 575;روپایی، صاحب صورت ها= 740; متعدد و مختل= 601; هویت جمعی بودند، وجود اشکال گوناگون هوی= 78; جمعی، ریشه د= 585; ساختار موزاییکی جامعه ایران= 40; و رابطه تعار= 590; آمیز قطعات موزاییک های اجتماعی، و س= 575;ختار پراکنده قدر= 78; سایر این سرزمین با یکدیگر داشت. آشنایی ایرانیان با ایدئولوژی های جدید اروپایی و رسوخ مناسبا= 78; سرمایه داری اروپایی، پیوستگی رون= 83; تحولات داخل= 40; ایران با سیا= 587;ت های قدرت های بزرگ، موجبا= 78; ظهور گفتارهای جدید هویت را فراهم آورد.

در &= #1575;ینجا باید به این نکته اشاره نمود که سطح تعامل هویته= 75; همواره مسالمت آمیز = 608; بدور از تنش و تردید نخواه= 83; بود و میزان تاثیر و تاثر آن در یک سطح نخواهد بود.

ت&= #1585;کيب عناصر، و پيچيدگي و دشواري اين ترکيب:

ترکیب عناصر چهارگانه ی هویت ایرانی امروزه از مه= 605; ترین چالش هایی است که در میان روشنفکران = 08; حتی عوام روا= 580; یافته است. اس&#= 1604;ام، سنت، سیاست و مدرنیته چها= 85; مقوله ی پیچی= 583;ه است که با کنار هم قرارگرفتن د= 85; هر یک از افرا&#= 1583; نمونه ی بارز هویت در فرد را می سازد.

اینکه امروزه= با بحثهایی از قبیل جهان ماورایی، سی= 85; تکامل دین، نظریه تکامل= 40; انسان،خلقت انسان به تعبیردینی ، = 662;اسخگویی دین به مسایل روز، حل مسائ= 604; سیاسی با توج= 607; به تفکر دینی &#= 1608; از طرف دیگر دنیای خشن تکنولوژی و فناوری روبر= 08; هستیم از جمل= 607; پیچیدگی نرکیب این عناصر است.نح= 608;ه برخورد با عوامل سنتی ا= 586; طریق دنیای م= 583;رن روز، اعمال فرایض دینی، در قالب سنتی و برخوردهای سیاستی نوین این پیچیدگی را که گاه دچا&#= 1585; از خود بیگانگی فرد می شود نشان می دهد.

ض= ;رورت شناخت سنت فکری و بررسي شخصيت ها برا= 610; فهم ترکيب هويت ايراني:

امروزه وقت®= 0; سخن از اسلام نوگرا به میا= 606; می آید اسامی کسانی مانند : سید جمال ، بازرگان ، شر= 740;عتی ، سروش ، مطهری ، آیت الله خمینی و ... به خاطر می آیند.=

برخی تصور م= 40; کنند که متفکران نوگ= 85;ا همه در یک خط سیر حرکت می کنند. بنابراین آن= 07;ا را دنبال یکدیگر و صاح= 576; تفکری یکپارچه و مس= 578;مر می دانند . در حالی که این افراد پیرو سنت های مختل= 601; فکری و سرمشق های متفاوت اسلام شناسی = 607;ستند و در ادامه همدیگر قرار ندارند. بخشی از تقصیر در پیدایش این توهم به گردن خود ماست که سرمشق های اسلام شناسی را پی نگرفته ایم که در نتیجه این سرمشق ها از استمرار تار= 40;خی برخوردار نبوده اند.<= o:p>

ب&= #1575;ید توجه داشت که این سنت های فکری نقطه نیستند بلکه نقطه چین های= 740; هستند که در کنار یکدیگر به شکل یک خط دیده می شوند. متاسفان= ;ه در ایران این جریان وجود ندارد . برای مثال یک نقطه به نام مهندس بازرگان وجو= 83; دارد . اما بعد از مهندس باز= 585;گان اسلام علم گرای وی استمرار پید= 75; نکرد تا اندی= 588;ه او یک قدم جلوتر برود . این اندیشه – اسلام علم گرا – همچنان در حد کتاب ماکس پلانک و علم و دین متوقف ماند و به سطح بحث ها&#= 1740; فیزیک – فلسف= 740; جدید نرسید . این در حالی است که این سنت فکری در دنیا پیشرفت کرده و دارای دستگاه و سرمشق است و تئوری پرداز= 40; نیز می کند . اما چون اندیشه مهند= 87; بازرگان در ایران ادامه نیافته عقیم مانده است . این امر خود مشکلی است . با وجود این مشک= 604; نباید گرایش ها و نحله ها را با یکدیگر مخلوط کرد و همه سرمشق ها را یک پارچه یا دنبال هم دانست .

م&= #1588;کل ابتر ماندن اندیشه در ایران به دو دلیل به وجود می آید . دلیل نخست ضعفی اس= 578; که خود متفکر= 575;ن در دستگاه سازی اندیشه شان دارند . شاید بتوان گفت در میان متفکران ایرانی شریع= 78;ی بیش از بقیه به این نکته توجه داشت و در نتیجه برا= 740; اندیشه خود دستگاه ساخت= 07; است . وی حتی یک طرح هندسی هم ارائه داده است که بر اساس آن کل سخنان او را می توان در آن طرح طبقه بند= 740; کرد . اندیشه دکتر سروش نی= 586; آرام آرام در حال تبدیل شد= 606; به یک دستگاه است که در صور&#= 1578; تحقق این امر استعداد استمرار آن افزایش می یابد . برای مثال در یکی دو دهه اخیر عده ای خود را پیرو شریعتی دانسته اند ولی کسی خود را ادامه دهنده راه مطهری و ... ندانسته است . در حالی که عناصر تشکیل دهنده یک سرمشق در اندیشه آنها وجود دارد .

د&= #1604;یل دوم ابتر مان= 583;ن اندیشه در ایران مخاطبان هستند . به علت = جوان بودن جامعه و تمایل آنها ب= 607; یافتن پاسخ ب= 585;ای نیازهای فور= 40; خود ، همواره نوعی واقعیت = 586;دگی وجود داشته است.افراد با اندیشه متفکران در حدی که کارشا= 606; راه بیفتد برخورد می کنند . برای مثال هنگام مبارزه چند جمله خاص در این مورد را از شریعتی انتخاب می کنند و به آن ا&= #1587;تناد می کنند . یا در این سال ها که روحانیت به حکومت رسیده به دنبال مستنداتی برای اندیشه جدایی علم و دین و حل مسئله امروز جامعه هستند.

د&= #1585; نتیجه به آینده و برخورد اصول= 40; و همه جانبه با مسائل و مشکلات توجه چندانی نمی شود . این گونه برخوردها تا اندازه ای به فرهنگ شفاهی جامعه و همچنین جوان بودن جامعه م= 575; باز می گردد.[1= 0]

ا&= #1711;ر به طور گسترد= 607; و تاریخی بنگریم خواهیم دید ک= 607; نهال نو اندیشی دینی در جامعه ما نهال جوانی است . هم مخاطبان اندیشمندان ما جوان بوده اند و در حد رفع و پاسخ به نیازهایشان با متفکرانشان برخورد کرده اند و هم خود متفکران برا= 40; اندیشه ها یشان دستگاه سازی نکرده اند . در نتیجه به این دو دلی&#= 1604; ما نتوانسته ایم سرمشق ها و جناح ها را به خوبی تفکی= 705; کنیم .

به این دلیل ضرورت دارد ک= 607; با مطالعه ی شخصیت ها و تامل و تعمق د&#= 1585; اندیشه و اعمال آنها پ= 740; به مفاهیمی چون هویت ایرانی، عناصر آن، چگونگی تلفی= 02; و ترکیب این عناصر،ببری = 5; و با شناختن احزاب و جناحها خط فکری هریک را دانسته و برا= 740; به هم پیوند دادن این نقط= 607; های فکری بکو= 588;یم.

زندگينا= ;مه مهندس مهدي بازرگان:

م&= #1607;ندس مهدي بازرگان فرزند صديقه خانم و حاج عباسقلي تبريزي مشهو= 85; به اسلامبول= 70;ي در سال ۱۲۸۶ شمسي در يک خانواده مذه= 76;ي در تهران پا به عرصه وجود نهاد. پدرش از بازاريان و فعالان اقتصادي بنا= 05; کشور بود و به همين دليل به بازرگان شهرت داشت و اين نام فامي= 604; در خانواده ا= 608; رسميت يافت.

مرحوم حاž= 0; عباسقلي بازرگان (تبريزي)، ، در پايه گذاري ب= 585;خي فعاليتهاي ديني و اجتماعي، با همكاري مرحو= 05; سيد ابوالحس= 06; طالقاني (پدر آيت الله طال= 602;اني) نقش مؤثري داشت و در دوران نهضت ملّي نيز، در ائتلاف نيروها و جلب حمايت روحانيون و ب= 575;زاريان نسبت به دكتر مصدق كوشش فراوان نمود.

مهدي بازرگان، تحصيلات ابتدائي خود را در مدرسه سلطاني و دور= 607; متوسطه را در دارالمعلمي = 6; مركزي كه از اولين مدارس به سبك جديد بود بپا= 610;ان رسانيد. او در سال ۱۳۰۶ شمسي، بهمرا= 07; گروه محصلين ممتاز اعزام= 10; دولت، به كشو= 585; فرانسه رفت و بمدت هفت سال در آن ديار اقامت نمود. بازرگان در ميان دانشجويان اعزامي، اول= 10;ن ايراني بود ك= 607; پس از گذراند= 606; دوران مقدماتي و قبولي در كنكور سراسر= 10; وارد تحصيلا= 78; عالي در خارج از كشور ميشد. بازرگان‌ تحصيل‌ ترمودينامي = 3;‌ را در مدرسه‌ سانترال‌، ك= 07;‌ از به&#= 1578;رين‌ مدارس‌ نوع‌ خود در فرانس= 607;‌ بود، به‌ پاي= 575;ن‌ رساند. در چند كارخانه‌ = 603;ارآموزي‌ كرد. اما عشق‌ و علاقه‌ به‌ وطن‌ بي‌ تاب= 588;‌ مي‌كرد. «سالهاي‌ آخ= 85; اروپا = 576;رايم‌ بسيار ملال‌= 70;ور بود... با آنكه‌ مرحوم‌ مرآتR= 04;، رئيس‌ ادارهR= 04; سرپرستي‌... تو&#= 1589;يه‌ فرمود يكي‌ د= 608; سال‌ هم‌ در آلمان‌ و انگلستان‌ و جاهاي‌ ديگر به‌ تكميل‌ وتمرين‌ بپردازم‌، ديگر طاقت‌ نياورده‌، ب= 07;‌ ايران‌ مراجعت‌ نمودم‌.»
= 576;ازرگان بعد از خاتمه تحصيلات در سال ۱۳۱۳ شمسي به ايرا= 606; بازگشت و پس از انجام خدم= 578; وظيفه، در سا= 604; ۱۳۱۵ به عنوان اولين دانشيار در دانشكده فني تهران مشغول بكار شد، و در دو دوره متوالي، ريا= 87;ت دانشكده فني را بعهده داشت. او در سال ۱۳۲۹، د&= #1585; جريان مبارزات نهض= 78; ملي، براي خل= 593; يد از دولت انگليس و ملي كردن نفت، از طرف دكتر محم= 583; مصدق به مديريت عامل شركت نفت برگزيده شد، = 608; بهمراه هيأت منتخب دولت ب= 607; آبادان رفت و با حمايت مرد= 605; و همت مهندسي= 606; و متخصصين موفق به ادار= 607; صنعت عظيم نف= 578; شد. بازرگان در اوايل سال ۱۳۳۰ به معاونت دکتر کريم سنجابي وزير فرهنگ دولت دکتر مصدق انتخاب شد.

<= /p>

بازر&= #1711;ان پس از كودتاي ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ ، سرپرستي سازمان آب را بعهده گرفت و براي نخستين بار موفق به احداث شبكه لوله كشي آب تهران گرديد. با اينحال، بخاطر امضاي نامه اعتراض آميز عليه انتخابات غي= 85; قانوني مجلس = 575;ز خدمات دولتي كنار گذاشته شد. بازرگان پس از آنكه بخاطر اعترا= 90; عليه انتخابات غي= 85; قانوني مجلس در بهمن ماه ۱۳۲۲ از فعاليتهاي دولتي كنار گذاشته شد، د= 585; همان روزهاي نخست وقوع كو= 583;تا، در تشكيل نهض= 578; مقاومت ملي مشاركت نمود= 48; و در آذر ماه همان سال بدليل نوشتن نامه اعتراض آميز به كميسيون نفت مجلس بخاطر قرارداد خيانت بار با كنسرسيوم نفت، بهمراه ده نفر استاد امضإ كننده ديگر از دانشگاه اخراج گرديد= 48; و سال بعد پس از كشف چاپخانه مخف= 10; نهضت بهمراه برخي فعالين= 48; بازداشت و بمدت ۸ ماه در زندان لشك= 585; ۲ زرهي محبوس گرديد. و در همين زندان بود كه كتاب عشق و پرستش يا ترمودينامي = 3; انسان را به رشته تحرير د= 585; آورد. و در بهار سال ۱&= #1779;۴۰، تشكيلات نهض= 78; آزادي ايران را ، پايه گذاري كرد و در بهمن همانسال بازداشت و پس از محاكمه طولاني در سا= 604; ۱۳۲۴ به ده سال زندان محكوم گرديد.

بازر&= #1711;ان در سال ۱۳۴۶= ;، پ&= #1587; از پنج سال اسارت و تبعي= 583; به برازجان آزاد گرديد و به فعاليتها= 10; علمي، اجتماعي و ديني خود ادامه داد. از جمله در تشكي= 604; كميسيون اير= 75;ني دفاع از حقوق بشر و زندانيان سياسي نقش مؤ= 579;ري داشت، و در ائتلاف نيروها و جهت دهي به مبارز= 575;ت عليه رژيم استبدادي فعاليت مينمود.

در جريان انقلا= 76; ۱۳۵۷، ي&= #1603; هفته قبل از پيروزي انقلاب، بازرگان به نخست وزيري دولت موقت انقلاب برگزيده شد و بمدت ۹ ماه سكان كشتي طوفان زده دولت را بدست داشت. پس از استعفا نيز د= 585; شوراي انقلا= 76; همكاري داشت = 608; تلاش ميكرد ا= 586; انحراف انقلاب جلوگيري نمايد. در اولين انتخابات مجلس، بازرگان با رأي سنگين به نمايندگي مر= 83;م تهران برگزيده شد. بازرگان در خارج مجلس از طريق فعاليت در نهضت آزاد= 610; و نوشتن مقال= 607; در روزنامه ميزان و سخنر= 575;ني در محافل اجتماعي و نوشتن نامه هاي سرگشاده به مقامات مملكتي ميكو= 88;يد در برابر انحصارگري و انحراف از اهداف اوليه انقلاب اعتراض نماي= 83; و در همين راستا باتفا= 02; جمعي از نيروهاي ملي = 608; مذهبي غير وابسته به حاكميت، جمعيت دفاع ا= 586; آزادي و حاكميت ملت ايران را پاي= 607; گذاري كرد و در انتقاد به حاكمان و ايفاي فريضه امر به معروف و نهي از منكر تلاش فراوان نمود.[11]

پس از= ۸۷ سا&= #1604; عمر پر از تلاش و کوشش در راستای خدمت به میهن در عر&#= 1589;ه های مختلف سرانجام ز&= #1605;انیکه در فرودگاه زوریخ در حال سخن گفتن با ت&#= 1593;دادی از استقبال ک&= #1606;ندگان بودند ناگها= 06; دچار حمله قلبی شدند و روح این بزرگوار در ۳۰ دی ماه ۱۳۷۳ به عالم دیگر پرواز کرد. = 608; در آرامگاه خانوادگيش د= 85; قم به خاک سپرده شد.[12]

= 602;سمتي ازآثار و نوشته هاي مهندس مهدي بازرگان

-Ÿ= 3;شق و پرستش يا ترمودينامي = 3; انسان = &nb= sp; -ذره بي انتها

- = 5;ذهب در اروپا = = &nb= sp; = &nb= sp;-كار در اسلام

-ž= 7;رچشمه استقلال = &nb= sp; = &nb= sp; -بينهايت كوچك ها

-= 0;ثار عظيم اجتماع = &nb= sp; = &nb= sp; -از خداپرست= 610; تا خودپرستي

-ž= 0;نگ ميان ديروز و فردا = &nb= sp; = -احتياج روز

-ž= 7;رّ عقب افتادگي ملل مسلمان = &nb= sp; = -مزايا و مضار دين

-= 5;سلام مكتب مبارز و مولّد = &nb= sp; = -مرز ميان دين و سياست

-ž= 7;ير تحوّل قرآن (۳ جل&= #1583;) = &nb= sp; = -آموزش قرآن (<= /span>۳ جل&= #1583;)

-= 6;ازگشت به قرآن (۷<= /span> جل&= #1583;)

هو&#= 1740;ت اجتماعی و مل= 740; در زندگی بازرگان:

افكا&= #1585; بازرگان‌ در مورد هويت= 204; اجتماعي‌ سن= 11;‌ بناي‌ نظريا= 78;‌ وي‌ درباره‌= 10;‌ فعاليت‌ سياسي‌ = 575;ست‌ جزوه‌ي‌ مبارزه‌ي‌ مذهبي‌، مبارزه‌ سياسي‌ [13] تصويري‌ بالنسبه‌ كامل‌ از فكر او درباره‌يR= 04; آگاهي‌ اجتماعي‌ مذهبي‌ و هوي= 578;‌ اسلامي‌ به‌ مثابه‌ يك‌ ايدئولوژ= ;ي‌ كه‌ مي‌توان= 83; توده‌هاي‌ مردم‌ را جلب= 204; كند ارائه‌ مي‌دهد. بازرگان‌ در اين‌ جزوه‌ اساساً عقيده‌ دارد در حالي‌ كه‌ هويت‌ «ايراني‌ مل= 10;‌» مردم‌ مفهوم= 10;‌ نسبتاً تازهR= 04; است‌، هويت‌ «مذهب= 10;‌ اسلامي‌» آنها تاريخيR= 04; و فراگير است= 204;. به‌ علاوه‌ براي‌ بسيج‌ سياسي‌ مردم‌، استفاده‌ از اين‌ عامل‌ مذهبي‌ به‌ عنوان‌ مبنا= 10;‌ ساختار ايدئولوژيك̴= 4; ضروري‌ است.

بازر&= #1711;ان‌ عقيده‌ دارد كه‌ هويت‌ مل= 610;‌ حدوداً = 586;مان‌ انقلاب‌ مشروطيت‌ و د= 585; نتيجه‌ تماسR= 04; با اروپاييا= 06;‌ ظهور كرد كه‌ تقليدي‌ = 587;طحي‌ از مفاهيم‌ غربي‌ بود و نتوانست‌ در فرهنگ‌ مردمR= 04; عميقاً نفوذ كند. [14]بازرگان‌ تا آنجا پيش‌ مي‌رود كه‌ م= 610;‌گويد اشارات‌ تاريخي‌ به‌ هويت‌ = 575;يراني‌، حتي‌ در شاهنامه‌ فردوسي‌ ، = 670;يزي‌ جز افسانه‌ نيست‌. بازرگان‌ يادآور مي‌ش= 08;د كه‌ مردم‌ ايران‌ تماي= 04;‌ دارند خود = 585;ا اول‌ مسلمانR= 04; و بعد «ايران= 610;‌» ببينند و اين= 204; هويت‌ مذهبيR= 04; از بعد تاريخ= 610;‌ واجتماعي‌ جامع‌ است.

اين‌ نظريه‌ بازرگان‌ با اشارات‌ وي‌ درباره‌ دموكراسي‌ نسبتاً هماهنگي‌ دارد زيرا فر= 590;‌ را بر اين‌ مي&#= 8204;گذارد كه‌ آگاهي‌ مردم‌ نسبت‌ به‌ خو&#= 1583; (به‌ عنوان‌ مسلمان‌)، گرايش‌ به‌ دموكراسي‌ و وحدت‌ ملي‌ ر= 575; (در مقابل‌ = 575;ستبداد سياسي‌ و عقب= 204;ماندگي‌) تقويت‌ مي‌ك= 06;د. به‌ عبارت‌ ديگر مباحثا= 78;‌ بازرگان‌ = 605;قابله‌ با هيئت‌ حاكمه‌ و نظريه‌ غيراسلامي‌ آن‌ در مورد هويت‌ اجتما= 93;ي‌ ايران‌ = 575;ست‌. بازرگان‌ درصدد است‌ ت= 575; از دين‌ يك‌ زيربناي‌ ضروري‌ برايR= 04; هويت‌ اجتماعي‌ = 576;سازد و به‌ وسيله‌= 610;‌ آن‌ تفسير خو= 583; را از تحول‌ تاريخي‌، با تفسير هيئت‌ حاكمه‌ = 605;تجدد و مستبد متمايز كند. به‌ عبارت‌ ديگر مسئله‌= 48; مقابله‌ يك‌ گروه‌ و مورد خطاب‌ = 602;رار دادن‌ و جذب‌ گروهي‌ ديگر عليه‌ هيئت‌ حاكمه‌ تجددطلب‌ غي= 85; مذهبي‌ بود ك= 607;‌ بازرگان‌ را به‌ سمت‌ اين‌ نظريه‌ سوق‌ داد. هويت‌ اجتماعي‌ را هم‌ بيشتر «مذهبي‌» تا «ايراني‌» م= 10;‌دانست. بسيج‌ مردم‌ هدف‌ اساسي‌ هر گروه‌ = 587;ياسي‌ است‌ و بازرگان‌ كهR= 04; مي‌خواست‌ به‌ اين‌ بسيج‌ دست‌ يابد عقيده‌ داشت‌ كه̴= 4; بايد در درون= 204; زبان‌، فرهن= 11;‌ و منطق‌ مردم= 204; عمل‌ كند.

بررسی عناصر چهارگانه ی هویت ایرانی در افکار و اقدامات مهندس بازرگان:

=

"برا&#= 1740; بررسی ترکیب این عناصر در زندگی مهندس بازرگان گوش= 07; ای از اقداما= 578;، سخنرانی ها، برخوردها و آثارش را آورده ام که نشان دهنده ی تلفیق این عناصر بوده است:"

= سنت:

بازر&= #1711;ان با تأليف كتا= 576; بعثت و ايدئولوژي د= 85; پيش از انقلاب، در جهت ايدئولوژيك كردن دين گام برمي‍دارد و مي‍كوشد نشا= 06; دهد كه در برابر همة فلسفه های اجتماعي و مكاتب سياسي = 608; غربي، مي‍تو= 75;ن از اسلام و برنامه های بعثت پيغمبران، ايدئولوژي جامع و مستقل براي اجتماع = 608; حكومت خودما= 06; استخراج كرد. &#= 1608;ي حتّي در نقد فكر ديني دكت= 585; شريعتي كه طرفدار تز «اسلام منها= 10; روحانيت» بود، تا امضا= 610; نامة مشترك ب= 575; مطهری نيز پي= 588; مي‍رود. همة اينها نشان م= 610;‍دهد كه در آن دوران مرحوم بازرگان در روشنفكري ديني خود، هنوز از گرايشات سنّ= 78;ي عاري و پيراسته نبو= 83;.

آزاد&= #1610;‌ انتخاب‌ براي‌ انسانR= 04; يا اختيار، د= 585; فلسفه‌ سنتيR= 04; اسلام‌ همواره‌ موضوع‌ بحث‌ بوده‌ = 575;ما بازرگان‌ موضوع‌ را گسترش‌ مي‌د= 07;د و با تفسير اين‌ اصل‌ تا به‌ آنجا كه‌ مردم‌ = 581;ق‌ دارند از طري= 602;‌ انتخاب‌ بر نهادهاي‌ حكومتي‌ اعمال‌ قدرتR= 04; كنند، راه‌ خود را از<= /span> = 605;فسرين‌ سنتي‌ جدا مي= 204;كند.

بازر&= #1711;ان‌ در تأييد نظريه‌ خود ب= 607;‌ دوران‌ طلاي= 10;‌ اسلام‌ و شيوه‌ حكومتR= 04; در دوران‌ پيامبر و خلفاي‌ اولي= 07;‌ اشاره‌ مي‌ك= 06;د. تأثير عملي‌ گفتار بازرگان‌ دوگانه‌ استR= 04;. از يكسو تولي= 583; ثروت‌ = 608; فعاليت‌ اقتصادي‌ را تشويق‌ مي‌ك= 06;د. از سوي‌ ديگر انباشت‌ سرمايه‌ را مورد نكوهش‌ قرار مي‌ž= 3;هد. اين‌ موضوع‌= 48; به‌ جهاتي‌، با مواضع‌ اقتصادي‌ و سياسي‌ حوزهR= 04; سنتي‌ = 576;خش‌ خصوصي‌، در دهه‌هاي‌ 40 و 50 هماهنگي‌ داشت‌. آن‌ هنگام‌ دولتR= 04; اصولاً از = 589;نايع‌ بزرگ‌، شهريR= 04;، پيشرفته‌ و وابسته‌ به‌ خود حمايت‌ م= 610;‌كرد. توجه‌ كمتريR= 04; به‌ وا&#= 1581;دهاي‌ كوچك‌، سنتيR= 04;، غيرشهري‌ و ب= 575; تكنولوژي‌ ساده‌ داشت‌. بانكها نيز تحت‌ سي&#= 1575;ست‌ كلي‌ دولت‌ وام‌ كمتر و سخت‌تري‌ بهR= 04; بخشهاي‌ سنت= 10;‌ از جمله‌ بازار = 605;ي‌دادند. اين‌ شرايط‌ زمينه‌ نارضايتي‌ ب= 75;زاريان‌ و مخالفت‌ آنها را با دولت‌ = 601;راهم‌ كرد، و آنها را بيش‌ از پيش‌ به‌ حام= 610;‌ غيردولتي‌ خود يعني‌ نهاد روحاني= 78;‌ نزديك‌ ساخت‌. روحانيون‌ نيز به‌ نوبه= 204; خود بازار را متحد طبيعي‌ خود در برابر نهاد قد&#= 1585;تمندتر دولت‌ مي‌دي= 83;ند. عموماً نارضايتي‌ بازار را منعكس‌ مي‌ك= 85;دند. بازار هم‌ = 575;ز كمك‌ مالي‌ ب= 607;‌ روحانيون‌ دريغ‌ نمي‌ك= 85;د.

در قبال‌ مسئلهR= 04; مالكيت‌ بر زمين‌ (كه‌ اساسي‌ترين̴= 4; نوع‌ مالكيتR= 04; در طول‌ 13 قرن‌ تاريخ‌ اسلا= 05;‌ و در امپراتوريه= 5;ي‌ اسلامي‌ بود= 07;‌ است‌) بازرگا= 606;‌ موضعي‌ سنتيR= 04; دارد. نظر خود را بر اي&#= 1606;‌ مبنا مي‌گذا= 85;د كه‌ خداوند مالك‌ مطلق‌ است‌ و انسان= 204; نقش‌ امانت‌= 83;ار موقت‌ را = 576;ازي‌ مي‌كند. زمین در اختيار عمومR= 04; گذارده‌ شده‌، وديعهR= 04;اي‌ الهي‌ است‌. مالكيت‌ اشخاص‌ بر آن= 204; مشروط‌ به‌ استفاده‌، احياء و بهره‌بردار¡= 0;‌ از آن‌ است‌. اگر اين‌ شرايط‌ زيرپ= 75; گذاشته‌ شون= 83; مالكيت‌ = 605;لغي‌ مي‌شود.
بازرگان روشنفکري بو= 83; که کنش تئوريک- پراتيک [15] را همزمان در پيش گرفته بو= 583; که ضمن نقد سنت و معرفت ديني، به نقد قدرت و سلطه سياسي دست يازيد.[16]

= نظام سیاسی:

بازرگ= ان پس‌ از = 570;زادي‌ از زندان درآبان 1346‌، به= ;‌ خاطر ملاحظا= 78;‌ سياسي‌ حضور پشت‌ پرده‌ داشت‌. خوشبخ= 578;انه‌ نوشته‌ها= ;يش‌ در اين‌ مدت‌ زياد است‌. بازرگان‌ پسR= 04; از آزادي‌ از زندان‌ فورا= 11; به‌ همفكران= 88;‌ پيوست‌. كار نوشتن‌ را = 570;غاز كرد. كتاب‌ بعثت‌ و ايدئولوژي‌ كه‌ احتمالا= 11; از بهترين‌ نوشته‌هاي‌ سياسي‌ او = 583;ر دوره‌ 56-1342 است‌ که يكي‌ دو سال‌ پس‌ از آزادي‌ از زن= 583;ان‌ به‌ رشته‌ تحرير = 583;رآمد. سابقه‌ زندا= 06;‌ و نگراني‌ از دستگيري‌ مجدد او را واداشت‌ از فعاليت‌ سازمان‌ = 610;افته‌ دوري‌ گزيند = 608; از جلب‌ توجه= 204; و تحريك‌ حساسيت‌ حكومت‌ بپرهيزد. عدم= 204; حضور با&#= 1586;رگان‌ به‌ عنوان‌ ي= 603;‌ انديشمند سياسي‌ و مذهبي‌ در فعاليتهاي‌ حسينيه‌ ارشاد نيز = 576;ه‌ همين‌ دليل‌ بود. بازرگ= ان‌ با نو&#= 1588;تن‌ مقالات‌ و كتابهاي‌ متعدد در صحن= 607;‌ سياسي‌ حضور داشت‌. حاصل‌ تلاشهايش‌ د= 85; دوره‌56-1342 ،14 كتاب‌ و جزوه= 204; بود. با نوشتن&#= 8204; همينها و با حفظ‌ تماسها= 10;‌ سياسي‌ = 578;وانست‌ چنان‌ موقعيتي‌ كس= 76;‌ كند كه‌ به‌ دنبال‌ سقوطR= 04; شاه‌، از رهبران‌ درج= 07;‌ اول‌ ان&#= 1602;لاب‌ شد و اولين= ‌ كابينه‌ بعد از انقلاب‌ ر= 575; تشكيل‌ داد. ن&#= 1608;شته‌هايش‌ در دوره56-1342 عبارت= ند از:

= -بعثت‌ و ايدئولوژيR= 04;        =             &nb= sp;            =             &nb= sp; -نيك‌ نيازی

-= 6;عثت‌ و تكامل‌         =             &nb= sp;            =               =       -سازگ= 575;ري‌ ايراني‌

- مسجد در اجتماع‌         =             &nb= sp;            =             &nb= sp;  - ان&#= 1711;يزه‌ و انگيزنده‌

-دين‌ و تمدن‌         =             &nb= sp;            =             &nb= sp;          - بررسي‌ نظريه‌ فرومR= 04;

-علمي‌ بودن‌ ماركسيسم‌        =                    =             &nb= sp;     -سير تحول‌ = 602;رآن

-= 0;فات‌ توحيد         =             &nb= sp;            =             &nb= sp;           -طبيعت‌، تكامل‌، توحيد

-ž= 0;امعه‌شناسي= 204; قرآن‌ =         =             &nb= sp;            =             &nb= sp;  -امام‌ و زمان‌

&= nbsp;

پس‌ از انقلاب‌ سفيد، شاه‌ بيش‌ از پيش‌ قدرت‌ سياسيR= 04; را در انحصار خود درآورد. رقبا= 610;‌ سياسيش‌ را د= 585; ميان‌ طبقاتR= 04; ملاك‌ و متوس= 591;‌ شهري‌ از ميا= 606;‌ برد يا به‌ استخدامR= 04; دولت‌ در آورد. حوزه‌ حضور گروهها= 10;‌ سياسي‌ را محدودتر كرد. به‌ آن&#= 1607;ا اجازه‌ نداد رهبري‌ اقشا= 85; مختلف‌ اجتماعي‌ را در دست‌ بگيرند. نتيج= 607;‌ اين‌ شد = 603;ه‌ فعاليت‌ سياسي‌ تركي= 76;‌ مهيبي‌ شود ا= 586; سازماندهي‌ زيرزميني‌ و استراتژي‌ خشونت‌ = 608; بهره‌بردار¡= 0;‌ از اعتقاداتR= 04; مردم‌ براي‌ جلب‌ آنها به= 204; اهداف‌ سياس= 10;‌. در اين‌ = 583;وره‌ بازرگان‌ بهR= 04; مقاله‌نويس¡= 0;‌ و جزوه‌نويس= 10;‌ و كتاب‌نويس= 10;‌ مشغول‌ شد. شايد مه&#= 1605;‌ترين‌ اثرش‌ كتاب‌ بعثت‌ و ايدئولوژي‌ بود كه‌ در فضاي‌ پلميكهاي‌ سياسي دورانR= 04; ما قبل‌ از انقلاب‌ اسلامي‌ معن= 75; دارد.

بازرگان= ;‌ عميقاً تحت‌ تأثير اهميتR= 04; بالقوه‌ معن= 10;‌ قانون‌ طبيع= 10;‌ در حوزه‌ سياسي‌ قرار گرفت ‌و آن‌ را زمينه‌ مناسبي‌ دانست‌ برايR= 04; حمايت‌ از نظرش‌ = 583;ر مورد قانون‌ اساسي‌. البت= 607;‌ از قبل‌ هم‌ بر اين‌ نظر بود كه‌ تاري= 582;‌ و جامعه‌ = 602;وانين‌ خاص‌ خود را دارند اما پس= 204; از مطالعه‌ كتاب‌ ساباي= 06;‌ و آشنايي‌ با معني‌ = 602;انون‌ طبيعي‌ آن‌ ر= 575; زيربناي‌ مجموعه‌ فكر= 10;‌ خود قرار داد [17]

اسلام:<= /b>
"شای&#= 1583; بتوان مهندس مهدی بازرگا= 06; را پدر روشنف= 705;ری دینی در ایرا= 606; شمرد. ایشان نخستین مفسر غیر روحانی دین بود و بدون تردید د= 585; دهه چهل نقش اول با بازرگان بود. &#= 1576;ازرگانی که در غرب تحصيل کرده بود، چيزی را در آثار خويش منعکس می‌کر= 83; که نماينده‌= 40; نگاهی ديگر ب= 607; دين بود؛ تصوری دينی ک= 607; آثار بهره جستن از عناص= 585; برون دينی در آن مشهود بود. بازرگان، اعتنا و التف= 575;ت چندانی به فلسفه نشان نداد و در واقع آن ماهي= 578;‌انديشی و باريک‌بين= 40;‌های فيلسوفانه د= 85; سخنان او تجل= 740; پيدا نکرد. سر&#= 1608;ش از مطهری ياد کرده که آشکارا در مقدمه‌ی يکی از مجلدات اصول فلسفه و روش رئاليسم بازرگان را د= 585; نگاه‌اش به دين، متهم به بيراه رفتن کرده است و صراحتاً زبا= 06; بر او دراز کرده است. اين است، اختلاف مشرب بازرگا= 06; در نگاه فلسف= 740; به دين.[18]

گزار&= #1588;‌ شده‌ است‌ [19]كه‌ به‌ انجام‌ فرايض‌ مذهب= 10;‌ پايبند = 605;ی ماند حتي‌ اگ= 585; موجب‌ شرمندگي‌ برخي‌ از هم‌ شاگرديهايش̴= 4; مي‌شد. روزها= 610;‌ شنبه‌ = 603;ه‌ دانشجويان‌ فرانسوي‌ بهR= 04; مشق‌ نظام‌ م= 610;‌رفتند كتابهاي‌ فرانسوي‌ درباره‌ اسلام‌ = 585;ا مي‌خواند. از جمله‌ كتاب‌ معروف‌ زندگ= 10;‌ محمد، به‌ قل= 605;‌ اميل‌ در منگهام‌ را خواند. در همين‌ ايام‌ در چند سخنراني‌ درباره‌ اسلام‌ شركتR= 04; كرد. در جلسات&#= 8204; شرق‌شناس= ;‌ شهير فرانسو= 10;‌ لويي‌ ماسينيون‌ حاضر شد. سخنان‌ او را درباره‌ شيعيان‌ و = 583;ورزيها شنيد. وقتي‌ مجله‌ مستعمراتي‌ آفريقاي‌ سياه‌ مقالهR= 04;اي‌ انتقادي‌ در مورد اسلام‌ به‌ چاپ‌ رساند دفاعيه‌اي‌ نوشت‌ و همان= 204; مجله‌ آن‌ را چاپ‌ كر&#= 1583;.

بازرگان وجوددين را ضروري مي دانست و براي اثبات اين موضوع به چها= 585; دليل دست مي يازيد نخست آ= 606; كه نياز به دستورالعمل وسير مقصدي درزندگي بشر يك نياز واقع= 610; است كه تكليف كلي زندگي و س&#= 1585;نوشت انسان رامعي= 06; مي كند مخصوص= 575; دردوراني كه كمترين اشتباه در رهبري وانحراف اختلاف درحر= 03;ات منجر به تصاد= 605; هاي وحشتناك ( به جهت ترقي دانش و تكنولوژي) و عواقب خطرنا= 03; و ضايعات جبران ناپذي= 85; خواهدگشت.=

دليل دومي كه عنوان مي كرد عبارت بو= 583; از اميد ونشا= 591; بخشيدن وايجاد تكيه گاه مطمئن براي انسان توسط ايمان ب= 607; خالق و پيدا كردن عمق وارزش در ساي= 607; اعتقاد وعشق.

سومين دليل را لزوم عقيد= 607; وهدف مشترك دريك جامعه وعمود و قيود= 610; مي دانست كه اديان آن را به بار مي آورند واين امر اولا اجازه وامكا= 06; همگامي وهمكاري مي دهد ثانيا امنيت انسان را فراهم مي سازد.

دليل چهارم راحركت بخشي دين برمي شمر= 583; از نظر عملي يعني تحولات وجنبش ها وحركاتي كه اقوام وملت ه= 575; انجام داده وشاهكارهاي تاريخي خود ر= 575; به وجود آورد= 607; اند مي بينيم هر زمان كه شخص نابغه اي ملتي رابه جنبش درآورد= 07; و زنجير اسار= 578; و پرده جهالت= 610; را پاره كرده ياگام بلندي برداشته است درسايه دين ي= 575; مرام‎ها&#= 1610; بزرگ فكري بوده است.
= 576;ازرگان‌ چارچوب‌ مناسبي‌ پيد= 75; كرد كه‌ در آن&#= 8204; پيشرفت‌ اروپا را - حد&#= 1575;قل‌ براي‌ خودش‌ - توجيه‌ كند. معتقد شد راز پيشرفت‌ اروپا وجود هدف‌ مشترك‌ در يك&#= 8204; كمال‌ مطلوبR= 04; است‌ و آن‌ «محرك‌ اصليR= 04; چيزي‌ جز خدا و دين‌ نمي‌ت= 608;انست‌ باشد.&raqu= o; به&#= 8204; عبارت‌ ديگر بر اين‌ باور شد كه‌ فرانسويها ب= 07;‌ خاطر اينكه‌ مذهب‌ را به‌ عنوان‌ ي = 3;‌ عنصر اساسي‌ تمدن‌ پذيرفته‌انž= 3;، مي‌توانند ا= 86; محاسن‌ اخلاقي‌ همكاري‌، = 602;درت‌، حقيقت‌گويي̴= 4;، فداكاري‌، كار، برنامهR= 04;ريزي‌ و آزادي‌ عقيده‌ و تجم= 593;‌ بهره‌مند = 588;وند. بازرگان‌ درصدد است‌ ت= 575; از دين‌ يك‌ زيربناي‌ ضروري‌ برايR= 04; هويت‌ اجتماعي‌ = 576;سازد و به‌ وسيله‌= 610;‌ آن‌ تفسير خو= 583; را از تحول‌ تاريخي‌، با تفسير هيئت‌ حاكمه‌ = 605;تجدد و مستبد متمايز كند.[20]

سروش برای روشن ساختن تعبير اعتدا= 04; دينی بازرگا= 06;، او را با خلخالی مقايسه میکن= 83; تا در واقع دو نوع‌ متفاوت دين‌داری را در برابر هم بنشاند: دين‌= 583;اری اعتدال و دين= 204;داری افراط؛ يا به تعبيری ديگر= 48; دين‌داری حقيقت‌انديž= 8; و دين‌داری هويت‌انديش. به عنوان نمونه‌ای آشکار که بسيار در خور تأمل هم هست، سروش از اعدا= 605;‌های شتاب‌زده‌ی اول انقلاب د= 585; مدرسه‌ی علوی، مدرسهR= 04;ای که سروش خود در آن تحصيل کرده است، يا= 583; کرده [21] و اين‌که چگونه صادق خلخالی به اص= 585;ار و الحاح خواهان اعدا= 05; تعداد بيشتر= 40; از افراد گرفتار شده بود و نهايتا= 611; هم اين کار را انجام داده بود. در اين ميانه، بازر= 11;ان البته به مخالفت در برابر خلخال= 40; برخاسته بود = 608; خواسته بود ت= 575; در اجرای احکام اسلامی، درن= 11; ورزد و صبر کند.

خلاصه‌ی سخ= 606; سروش، که به بيانی ديگر، از زبان بازرگان گوي= 40; بيان می‌شده اين بوده که در دین احکام داريم و قلب دين، احکام دين نيست بلک= 607; اخلاق آن است. در دين مقولا= 578; بسيار مهم‌ت= 85;ی هست که در کنار آن‌ها م= 740;‌توان حتی اجرای احکام صريح شريعت را فرونهاد و در آن درنگ و تأخير ورزيد. به عنوان مثالی روشن، سروش از نحوه= 204;ی اجرای حکم نماز جمعه در ميان شيعيان ياد کرد که دوازده قرن اجرای حکم و آيه‌ی صریح قرآنی نماز جمعه را به تأخير انداخته‌انž= 3;. فقيهان شيعهR= 04;ی دوازده امامی، اجرا= 40; نماز جمعه را نه تنها نارو= 575; که بعضی آن را در زمان غيبت امام دوازده= 05; شيعيان، حرا= 05; دانسته‌اند. خلاصه‌ی سخن اين‌که اختلاف موضع بر سر عمل به احکام شريعت= 40; به روش و شيوه&#= 8204;ی عمل به اين‌ه= 575; بر می‌گردد و اولويتی که اخلاقيات و روح دين نسبت به احکام شريعت دارند.= . برای کسی مثل خلخالی مهم نبود که روش اجرای احکام چه باشد. او متهم را داشت= 548; حکم را هم داش&#= 1578;، زمان و مکان هم برای او مهيا بود و تنها اشتياق اجرای احکام برای او باقی ماند بود. بازرگان اما دغدغه‌ی روشR= 04;ها را داشت و اين&#= 8204;که بعضی احکام ر= 575; بايد به تأخي= 585; انداخت، حتی = 578;ا زمانی نامعلوم.[22]سروش اين نوع رفتا= 585; بازرگان را محصول تجربه = 608; ديد علمی و روش‌مند او م= 740;‌داند و در واقع تأثير نگاه و دانش برون‌د= 10;نی ،که ذهن او را از چنبره‌ی برداشت‌های خشک و تنگ‌نظ= 585;انه بيرون کشيده بود.

بازرگان جايی از رشد سرطانی فقه د= 585; جامعه ياد کر= 583;ه است. اين سخن بسيار شبيه است به سخن غزالی که فقه را علمی سراس= 585; دنيوی و برای آباد کردن اي= 606;‌جهان شمرده است که با هدف انبيا تفاوت دارد. گويا بازرگا= 06; بدون خواندن سخنان غزالی به اين کشف رسيده بود ام= 575; سروش میگوید که اين نکته‌= 740; مهم را از غزالی و بازرگان گرفته است که سايه‌ی سنگي= 06; فقه بر دين مايه‌ی لاغر شدن و تباه شدن دین و معارف دينی شده است.

باری، دين‌= 583;اری بازرگان، يک الگو می‌توا= 06;د باشد برای کسانی که در دين‌ورزی را= 07; اعتدال می‌ج= 08;يند .این روش فکری بازرگان در دین و دیندار= 740; ما را به یاد کلام دکتر شریعتی می اندازد که میگوید: خداوند ازآدمهای قالبی رام خشکه مقدس یک بعدی خوشش نم= 740; آید. آنان که ض&= #1593;ف و زبونی خود را میخواهند با خداپرستی جبران کنند ا= 586; آنهایی که یک تخته شان کم است و جای خالی آنرا با مذهب پر میکن= 606;د بیزار است. عارف عاشق می خواهد نه مشت= 585;ی بهشت!

س¡= 0;ر تكامل‌ دين‌ از ديدگاه‌ بازرگان‌ و تلفیق برخی عناصر هویت ب= 575; آن:

خلاصه‌ بحث= 204; بازرگان‌ درباره‌ «سي= 85; تكامل‌ دين‌&raq= uo; اين‌ است‌: خداپرستي‌ ي= 75; دين‌ در يك‌ سير تاريخي‌ تكامل‌ پيدا كرده‌ است‌ و اين‌ جريان‌ دو جنبه‌ دارد. يك‌ جنبه‌ = 570;ن‌ سنت‌ و حقايق= 204; الهي‌ است‌ ك= 607;‌ به‌ پيامبرا= 06;‌ وحي‌ مي‌شود = 608; جنبه‌ ديگر آ= 606;‌ كشف‌ حق&#= 1575;يق‌ به‌ وسيله‌ انسان‌ است‌ كه‌ با استفاده‌ از عقل‌ و در واكنش‌ به‌ طبيعت‌ = 662;يراموني‌ به‌ دست‌ مي‌= 570;يد. بازرگان‌ معتقد است‌ د= 585; حالي‌ كه‌ سن= 578;‌ وحي‌ پيامبران‌ پايان‌ يافته‌ و به‌ عالي‌ترين‌ درجه‌ تكامل= 10;‌ رسيده‌ است‌ انسان‌ هنوز راه‌ درازي د= 585; كسب‌ و كشف‌ حقايق‌ دارد. وی ازعالم‌ احساس‌ به‌ عالم‌ تعقل‌ حركت‌ = 583;ارد. بر همين‌ اسا= 587;‌ مي‌گويد جامعه‌ عقليR= 04; و به‌ اصطلاح= 204; غير مذهبي‌ غرب‌ به‌ = 578;عليمات‌ پيامبران‌ نزديك‌تر اس= 78;‌ تا جامعه‌ سنتي‌ شرقي‌ ايراني‌.

بازرگان‌ داستان‌ پيامبران‌ ر= 75; از قرآن‌ = 605;ي‌آورد و در چارچوب‌ يك‌ «سير تكاملي‌» قرار مي‌دهد. ظاهراً بازرگان‌ از اولين‌، و = 588;ايد هم‌ اولين‌، نويسندگان‌ ديني‌ در ايران‌ است‌ كه‌ اين‌ سير تكاملي‌ دينR= 04; را مس&#= 1578;مراً و مكرراً در نوشتار خود مطرح‌ مي‌كن= 83; هدف‌ بازرگا= 06;‌ از اين‌ بحث‌ اين‌ است‌ كه= 204; قدرت‌ بلامانع‌ حكومت‌ را به= 204; نحوي‌ مورد انتقاد قرار دهد.( دین و سیاست)

بازرگان‌ د= 585; چارچوب‌ كليR= 04; مبارزه‌ = 6;ا تحولات‌ پس‌ از كودتا كه‌ به‌ قدرت‌ شا= 607;‌ افزود، چند بحث‌ ارائه‌ كرد. يك&#= 1610;‌ درباره‌ رون= 83; تكاملي‌ مذه= 76;‌ بود و ديگري‌ درباره‌ قوانين‌ طبيعي‌ اجتماعي‌. روند تكامل‌ مذهبR= 04; به‌ اين‌ معن= 575; اشاره‌ داشتR= 04; كه‌ دين‌ يك‌ سير تكاملي‌ را پي&#= 1605;وده‌ است‌. اين‌ سير تكاملي‌ به‌ پايان‌ نرسيده‌ و ادامه‌ دارد. روزي‌ حقايقR= 04; دين‌، آن̴= 4; طور كه‌ پيامبران‌ ب= 07;‌ آن‌ رسيده‌ا= 06;د، بر مردم‌ عاد= 610;‌ عيان‌ خواهد شد. اهمي&= #1578;‌ بحث‌ آنجاستR= 04; كه‌ نظر «تكامل‌ تاريخي‌» را با دين‌ درهم= 204; مي‌آميزد. بدينسان‌ = 605;ذهبيون‌ را در شرايطي= 204; قرار مي‌دهد كه‌ بايد برا= 610;‌ كامل‌ كردن‌ فهم‌ ديني‌ خود، در = 575;فكار سنتي‌ تجديدنظر كنند و به‌ افقهاي‌ جدي= 83; چشم‌اندازنž= 3;، بدينسان‌ مفهوم‌ حركتR= 04;، تحول‌ و تغيير را در فرهنگ‌ مذهب= 10;‌ به‌ وجود مي‌= 570;ورد.(«= 1;ذار از سنت به مدرنیته با توجه به اصول دینی)

از مذهبيون= 204; تندرو انتقا= 83; دارد، از آنه= 575; كه‌ جهاد و حم&#= 1604;ه‌، به‌ قصد اعلا= 605;‌ و انتش&= #1575;ر دين‌ را «ثوا= 576;‌ يا واجب‌» مي= 204;دانند ناراضي‌ استR= 04;. آنها را متهم= 204; مي‌كند كه‌ جنگ‌ را براي‌ قدرت‌= 10;ابي‌ عالم‌ اسلامR= 04; از طريق‌ استملاك‌ اموال‌ و استفاده‌ از اراضي‌ سايرين‌ تجويز مي‌كن= 06;د. كه‌ اين‌ خلا= 601;‌ تعليمات‌ ديني‌ است‌. يا اينكه‌ = 605;ي‌خواهند تدين‌ را تحميل‌ كنند كه‌ خلاف‌ قرآن‌ است‌ ك= 607;‌ اكراه‌ در دي= 606;‌ را نم&#= 1610;‌پذيرد و ايمان‌ را يك‌ امر قلبي= 204; و احساسي‌ و عقلي‌ مي‌دا= 06;د. در تفسير تعليمات‌ = 575;لهي‌ مي‌نويسد بهR= 04; نظر نمي‌آيد قرآن‌ از مسلمين‌ خواسته‌ باش= 83; براي‌ برقراري‌ = 593;دالت‌ اجتماعي‌ و ي= 575; ويراني‌ حاك= 05;‌ ستمگر و يا آزادي‌ انسانهاي‌ د= 85; زنجير دست‌ ب= 607;‌ كشورگشاي= ;ي‌ بزنند و بر مسند حكومت‌ سايرين‌ بنشينند، چهR= 04; بسا كه‌ خلاف= 204; آياتند. [23]رابطه‌ بين‌ بازرگا= 06;‌ به‌ عنوان‌ يك‌ نماينده‌ برجسته‌ اينR= 04; گروه‌ با روحانيون‌ ب= 07;‌ چند دليل‌ قابل‌ ذكر اس= 578;‌. اول‌ اي&#= 1606;كه‌ بازرگان‌ بهR= 04; جامعه‌ روحانيون‌ نزديك‌ شد، ب= 575; آنان‌ باب‌ گفتگو را گشو= 583; و ارتب&= #1575;ط‌ با آنان‌ را حفظ‌ كرد. علاوه‌ بر اي= 606;‌ وي‌ از نظر ارتباطهاي‌ فكري‌ هم‌ با روحانيون= ;‌ محافظه‌كار سياسي‌ مثل‌ آيت‌ا... سيدكاظم‌ شريعتمداري̴= 4;، و هم‌ با<= span lang=3DAR-SA dir=3DLTR style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma'> = 585;وحانيون‌ فعال‌ و تندر= 608; در تماس‌ بود.

از نظر كلي‌ بازرگان‌ احترام‌ زيادي‌ برايR= 04; روحانيون‌ قائل‌ بود و در آثار وي‌ به‌ ندرت̴= 4; مي‌توان‌ان= 8;قاد مستقيمي‌ از روحانيون‌ مشاهده‌كرد.= 75;ين‌ موضوع‌ تا انقلاب‌ = 575;سلامي‌ سال‌ 1357 در مورž= 3; تمامي‌ تجددطلبان‌ اسلامي‌ به‌ استثناي‌ شريعتي‌ كه‌ از بس&#= 1610;اري‌ جهات‌ به‌ شد= 578;‌ ضدروحاني‌ بود صدق‌ مي‌= 603;ند. بنابراين‌ توانايي‌ بازرگان‌ = 576;راي‌ نفوذ درجامع= 07;‌ روحانيون‌ و جلب‌ احترامR= 04; آنها احتمالاً بهR= 04; دليل‌ اتخاذ شيوه‌ = 607;م‌زيستي‌ با آنان‌ است= 204; و ارتباطي‌ ب= 607;‌ «محتواي‌» آثار وي‌ (كه‌ مشخصاً با نظرات‌ = 585;وحانيون‌ متفاوت‌ استR= 04;) ندارد. در واقع‌ بازرگان‌، همراه‌ با ساير مفسرانR= 04; غيرروحان= ;ي‌، سنتي‌ را پاي= 607;‌گذاري‌ كرد كه‌ قصد داشت‌ مدعي‌ الگوي‌ اسلامي‌ شود = 608; بحث‌ و گفتگويي‌ شبيه‌ بحث‌ و گفتگوي‌ روحانيون‌ خلق‌ كند.

= مدرنیته:

قضيه‌ = 578;جدد (مدرنيسم‌) در ايران‌ پيچيده‌ و ضد و نقيض‌ است‌. به‌ طور كلي‌ تجدد را = 605;ي‌توان‌ به‌ معناي‌ روند تحولاتR= 04; چند قرن‌ دانست‌ كه‌ ط= 610;‌ آن‌ جوامع‌ مختلف‌ در = 670;هار گوشه‌ي‌ جها= 06;‌ به‌ سوي‌ زندگي‌ اقتصادي‌ تجارتي‌تر روي‌ آورده‌= 75;ند، نوآوريهاي‌ تكنولوژي= ;ك‌ را افزايش‌ داده‌اند، بيشتر شهرنشين‌ شد= 07;‌اند، دولتهاي‌ متمركز ايجا= 83; كرده‌اند= ; و در اين‌ روند تعهد بي‌ چون= 204; و چرا به‌ عادات‌ اجتماعي‌ از جمله‌ ايمانR= 04; مذهبي‌ ر= 5; ترك‌ كرده‌ا= 06;د.

در بخش‌ اعظم‌ قرن‌ جاري‌، تجددطلبي‌ ساختار ايدئولوژيك̴= 4; مسلط‌ در جامعه‌ ايرا= 06;‌ بوده‌ است‌. تجددطلبي‌ در ايران̴= 4; به‌ چند نكته= 204; اساسي‌ توجهR= 04; داشت‌ كه‌ پي= 588;‌ از همه‌ موضو= 593;‌ پيشرفت‌ و = 578;حول‌ در حوزه‌هايR= 04; اقتصادي‌ و اجتماعي‌ بوده‌ اما توجه‌ چندان= 10;‌ به‌ حوزه‌ سياسي‌ = 606;داشته‌ است‌. به‌ علاوه‌ تجدد متوجه‌ اين‌ نكته‌ بود كه= 204; هويت‌ اجتماعي‌ لازم‌ را = 576;راي‌ شرايط‌ لازمR= 04; سياسي‌ فراه= 05;‌ كند و تلاش‌ همه‌ جانبه‌ را به‌ سمت‌ ايجاد يك‌ = 581;كومت‌ متمركز ادام= 07;‌ دهد. اين‌ هويت‌ به‌ ديدگاهي‌ احساساتي‌ د= 85; قبال‌ = 575;مپراطوريها&= #1610;‌ ايران‌ باستان‌، نژاد آرياييR= 04; و برتري‌ قوم= 204; ايراني‌ متك= 10;‌ بود. هويت‌ ياد شده‌ در مخالفت‌ با سنت‌ و آنچه‌ كه‌ «كهنه‌پ= 85;ستي‌» مي‌ناميد، ي= 03;‌ ديدگاه‌ محكم‌ نيمه‌ غير مذهبي‌ و ضداسلامي‌ ر= 75; دنبال‌ مي‌ك= 85;د.

بازرگان‌ د= 585; مورد بعض¡= 0;‌ از عناصر اساسي‌ تجددطلبي‌ نظريات‌ خاصR= 04; خود را داشت‌. خصوصا‌ مانن= 83; بسياري‌ از ديگر انديشمندان̴= 4; ايران‌ متوج= 07;‌ فكر پيشرفت‌ = 608; تكامل‌ اجتماعي‌ بو= 83; و اين‌ علاقه‌ تا به= 204; آن‌ حد پيش‌ رفت‌ كه‌ وي‌ حتي‌ دين‌ را از بعد تكامل= 204; تاريخي‌ = 605;وردنظر قرار داد. هويت‌ اجتماعي‌ را هم‌ بيشتر «مذهبي‌» تا «ايراني‌» م= 10;‌دانست‌. اما واكنش‌ بازرگان‌ بهR= 04; خط‌ فكري‌ تجددطلبي‌ ب= 07;‌ خاطر ويژگي‌ غيرمذهبي‌ آ= 06;‌ بود. وي&#= 8204; در واكنش‌ به= 204; هجوم‌ غير مذهبي‌ تجددطلبي‌ ب= 07;‌ منظور ساختنR= 04; يك‌ خط‌ دفاع= 610;‌ در بر&#= 1575;بر آن‌ استدلالهاي̴= 4; مختلفي‌ را ارائه‌ كرد. اين‌ استدلالها متنوع‌ است‌ = 608; چگونگي‌ بيان‌ آنها د= 585; زمانهاي‌ مختلف‌ متفاوت‌ است

دین = 8; مدرنیته :

آ&= #1606;چه از همه بیشتر در مشی و مشرب فکری مرحوم ب= 575;زرگان جلوه می کند دو چیز است: یکی درکی که بازرگان از مغرب زمین و دنیای جدید داشت و دیگری انتظاری که ا= 586; دین می برد. آن&= #1670;ه بازرگان از مغرب زمین و جهان جدید در مدت تحصیل خو= 583; در اروپا دید= 607; بود در چند مقوله ی مهم خلاصه میشد: یکی مقوله ی نظم بود دیگر= 740; وجدان کار بود, سومی مقوله ی دموکراسی و آزادی خواهی بود دیگری تکنیک و رونق علوم دانشگا= 07;ی بود, و پنجمی اخلاق اجتماعی فرنگیان بود . انتظاری هم ک= 607; از دین داشت این بود که بتواند همه ی اینها را برا= 740; ما فراهم آور= 583; و بجد معتقد بود که دین هم برای تعیین دنیایی آباد = 608; پیشرفته آمد= 07; و دینداران میتوانند از دین درس دنیا داری بیاموزند. تمام کتابهایی را = 705;ه بازرگان نوشته است میتوان حول این محورها س= 575;مان داد:

م&= #1591;هرات در اسلام د&= #1585; واقع این معن= 575; را تبیین میکرد که دین و علم با یکدیگر سازگارند و اگرچه نمی توان گفت که ی&#= 1705;ی از دل دیگری بیرون می آید اما میتوان نشان داد که یکی دشمن دیگری نیست. قابل ذکر است که بازرگان ب= 607; توفیق علم طبیعی تجربی با دین همت گماشت و آشتی دادن علوم انسانی با دی= 606; را که خارج از حیطه ی تخصص او بود به دیگران وانهاد. او با نوشتن کار در اسلام کوشید نشان دهد   که به نام دینداری نمی توان کاهلی و سستی را پیشه کرد و در زیر پوشش ت&#= 1589;وف بطالت و بیکارگی و قض= 575; و قدری بودن و ذکر گفتن را بر گشودن گره های زندگی ترجیح نهاد. راه طی شده توضیح میدهد که تمدن جدید به راه جدید رفته و میرود و بسیاری از اخلاقیات اروپاییان همان است که ادیان خواها= 06; آنند. همینطو= 585; است مذهب در اروپا.

فكرآ&= #1586;ادي‌ انسان‌ عنصر= 10;‌ اساسي‌ درايدئولوژ¡= 0;‌ اسلامي‌ بازرگان‌اس= 8;‌. وي‌ اولين‌ب= 75;ر دردهه‌ي‌ 1320 و بعداً دراواخر دههR= 04; 1340 و زماني‌ كه̴= 4; در رقابت‌ با ايدئولوژيه= 5;ي‌ رقيب‌به‌ ساختن‌ايدئ = 8;لوژي‌ خود پرداخت‌= 48;مسئله‌ آزادي‌ انسا= 06;‌ را با شرح‌ و تفصيل‌ = 576;يشتري‌ مطرح‌ كرد. بعد از انقلا= 576;‌اسلامي‌، بازرگان‌ براي‌ دفاع‌ از فكر = 570;زادي‌ انسان‌، كم‌ وبيش‌ به‌ همين‌ موضوعات‌ متوسل‌ شد. با وجود اين‌ يادآوري‌ = 575;ين‌ نكته‌ جالب‌ است‌ كه‌ در تمام‌ اين‌ دوران‌ و از نظر شكل‌ زبا= 606;‌، گرايشي‌ به‌ استفاده‌ هر چه‌ بيشتر از نمادها و اصطلاحات‌ مذهبي‌ وجود دارد. استدلالهاي̴= 4; بازرگان‌ در دفاع‌ از آزادي‌ انسا= 06;‌ و نتيجتاً ضرورت‌ حكوم= 78;‌ دموكراتيك‌ اساساً = 582;طاب‌ به‌ دو گروه‌ متفاوت‌ و متشكل‌ از دو نوع‌ بحث‌ و مجادله‌ بود. گروه‌ اول‌ موضع‌ سلطنت‌طلبا = 6;‌ غيرمذهبي‌ تجددطلب‌ طرفدار حكوم= 78;‌ استبدادي‌ بود كه‌ بازرگان‌ = 583;ر دوران‌ حكوم= 78;‌ محمدرضاشاه̴= 4; با آنان‌ به‌ مبارزه‌ برخاست‌. موض= 593;‌ دوم‌ افكار طرفداران= ;‌ حكومت‌ مطلق= 07;‌ بود كه‌ قبل‌ و بعد از انقلاب‌ اسلامي‌ توس= 91;‌ افرادي‌ در درون‌ جامعه‌ مذهب= 10;‌ مطرح‌ مي‌شد.
استد&= #1604;الهاي‌ بازرگان‌ در مورد آزادي‌ انسان‌ اساساً مذهب= 10;‌ است‌. مايه‌ اصلي‌ استدلال‌ ويR= 04; از داستان‌ آفرينش‌ انسان‌ در = 602;رآن‌ سرچشمه‌ مي‌= 11;يرد. آزادي‌ = 575;ست‌ كه‌ انسان‌ ر= 575; به‌ موجودي‌ آگاه‌، هوشمند و خلا= 602;‌ مبدل‌ مي‌سا= 86;د. [24]يك‌ نكته‌ حائز اهميت‌ و شاي= 583; طنزآميز اينR= 04; است‌ كه‌ استدلالهاي̴= 4; بازرگان‌ در دفاع‌ از آنچه‌ كه‌ اخلاق‌گراي¡= 0;‌ مي‌نامد (در مخالفت‌ با غيرمذهبي‌ بودن‌ يا سكولاريسم‌) در خود يك‌ ويژگي‌ واضحR= 04; از نوگرايي‌ در بر دارد زيرا ضمن‌ = 581;مايت‌ از پيشرفت‌ اجتماعي‌ بهR= 04; سمت‌ آن‌ در حركت‌ است‌. به‌ عبارت‌ ديگر بازرگا= 06;‌ تلاش‌ مي̴= 4;كند ثابت‌ كند بدون‌ دين‌ د= 587;تيابي‌ به‌ پيشرفت‌ اجتماعي‌ و نوسازي‌ اگر غير مم&#= 1603;ن‌ نباشد، دشوا= 85; است‌. استدلال‌ يا= 83; شده‌ ممكن‌ است‌ مايه‌ سردرگمي‌ شو= 83; زيرا مع&#= 1604;وم‌ نيست‌ بازرگان‌ از اسلام‌ برايR= 04; تقويت‌ پيشرفت‌ اجتماعي‌ بهره‌ مي‌گي= 85;د يا تل&#= 1575;ش‌ دارد جناحها= 10;‌ متجدد جامعهR= 04; را به‌ اسلام= 204; جلب‌ كند. اما مسئله‌ قابلR= 04; حل‌ اس&#= 1578;‌ اگر توجه‌ كنيم‌ كه‌ وي= 204; وجود اخلاقي= 75;ت‌ اجتماعي‌ مذهبي‌ را با پيشرفت‌ = 575;جتماعي‌ يكسان‌ مي‌د= 75;ند و پس‌ هيچ‌ يك&#= 8204; از اين‌ دو مورد را براي= 204; رسيدن‌ به‌ ديگري‌ مورد استفاد= 07;‌ قرار نمي‌ده= 83; و به‌ عبارت‌= 583;يگر ابزارگرا نيست‌. و در اين‌ چا&#= 1585;چوب‌ است‌ كه‌ بازرگان‌ رم= 86; پيشرفت‌ اروپاي‌ جدي= 83; را در ارزشها= 610;‌ اجتماعي‌ که = 575;ز نظر وي‌ همان= 204; اخلاقيات‌ متعالي‌ مسيحيت‌ استR= 04; مي‌بيند.

&nb= sp;

سیاس= ;ت و اسلام:

از ديرباز، دين وسياست دو مقولة مهم در زندگي بشر بوده‎ان&#= 1583; و به دليل اهميت آنها د= 585; شكل دهي حيات بشر، همواره ذهن آدمي را به خود مشغول داشته‎ان&#= 1583;. در خصوص رابط= 577; دين و سياست، كلاً دو نظري= 607; اساسي و اصلي: تفكيك و تداخل، وجود = 583;ارد.

ديدگ&= #1575;ه تفكيك، هرگونه ارتباط را بي= 606; دين و سياست نفي مي‎كن&#= 1583;، و دخالت هر يك از آنها را در امر ديگري، م= 608;جب اضمحلال هر دوي آنها مي‎پندارد. ديدگاه تداخل، رابط= 77;‌دين و سياست را مسلم مي‎ان&#= 1711;ارد و تلاش مي<= /span>‎كن&#= 1583; برمبناي آن، اهداف، ساختار حكوم= 78; و نقش فرد و جامعه را مشخ= 589; كند. مفروض بودن وجود ارتباط بين دين و سياست در اين ديدگاه، اجماع نظر بركيفيت ارت= 76;اط را معنا نمي‎دهد؛ بلكه برعكس، نحوه و چگونگ= 610; رابطة مزبور= 48; محل اختلاف است و موجب مي‎شود حاميان تداخ= 04; در گروههاي جداگانه قرا= 85; گيرند. ، مهندس ب= 75;زرگان حامی ديدگا= 07; تداخل است.

از اين ديدگاه،R= 04;الگويي حكومتي استخراج مي‎شود كه دين در شكل ده&#= 1610; به آن و اجزاي مربوطه‎اش&#= 1548; نقش اساسي دارد. بديهي است كه الگوي حكومتي نيز براساس نبود اجماع دركيفيت ارتباط دين و سياست، تفاو= 78; مي‎= ;كن&#= 1583;

رابط&= #1577; دين وسياست د= 585; انديشة = 76;ازرگان، به شكل معادل= 577; يك طرفه به نفع دين است. يعني، دين با= 610;د برسياست حاك= 05; باشد . حتي، سياست نبايد در دين دخالت داشته باشد. ا&#= 1711;رچه وي در زمينه مفهومي رابط= 07; دين و سياست، دين را برسياست حاكميت مي‎ده&#= 1583;، ولي در بعد نهادي يا عقيدتي مدل حكومت عامه ر= 575; ارائه داده ك= 607; با انتخاب مسلمانان اس= 78;.

با= 586;رگان با تعريفي كه از دين و سياست ارائه مي‎ده&#= 1583;، تلاش مي‎كن&#= 1583; تصويري از رابطة‌آنچه در نظرش امري مسلم است، ارائه دهد. اين حتمي بود= 606; وجود ارتباط مذكور، ‌بدا= 06; سبب است كه وي اعتقاد دارد :

«در هر حال، ديان= 578; و سياست از عوامل مؤُثر دست اول اجتماع و سرنوشت ما به شمار مي‎رو&#= 1606;د؛ خواه كسي معتقد و طرفدار عامل به آنها باشد يا نباشد. تماس و تصادمهايي ه= 05; دائماً ميان اين دو، چه در خارج و چه در وجدان و عمل ما، وجود دارد.»

با= 586;رگان سياست را اين‎گونه تعريف مي‎كن&#= 1583;:[25]

«غرض ما در اينجا، بيشتر مسئلة = 581;كومت و ادارة‌اجت= 05;اع است؛ اعم از جهات عمراني = 608; انتظامي و اق= 578;صادي و سياسي، و جهات عمومي‎تر اجتماعي و فكري و تربيت= 610; و غير آن.»

واضح است كه چنين تعريفي، سياست را عبارت از ادا= 585;ة امور شهر يا در مقياس وسيعتر ادار= 77; امور مادي و دنيوي كشور پنداشته است. محدود كردن س= 610;است به چنين حدودي، آن را مبنايي تجرب= 10; ودنيايي مي‎دهد. به عبارت ديگر، سياست در اين ديدگاه همان &la= quo;Politic<= span dir=3DRTL>» است، كه ريشه در ادار= 577; شهرهاي يوناني داشت= 07; و از تعريف سياسي امروز= 10; گرفته شده است.

بازرگ&= #1575;ن درباره دين قايل به وجوه دوگانه مي‎با&#= 1588;د، كه وجه دوم را موضوع بحث خو= 583; مي‎= ;دا&#= 1606;د؛ بدين ترتيب ك= 607; :

«دين را به دو مفهوم يا دو وجه مي<= /span>‎تو&#= 1575;نيم بگيريم؛ يكي از جهت آداب فردي يا تشري= 601;اتي،‌از قبيل نماز، روزه، جماعات، سين= 07;‎زني، زيارت رفتن وامثال آن؛ ديگر از جهت افكار و عقاي= 583; و اخلاق و اعمال و تربي= 578; و مخصوصاً ام= 608;ر امت؛ يعني، مردم و سرنوش= 578; دنيا و آخرت آنها.»

مفروض اصلي در خصوص وجه دوّم - كه در حقيقت تعريف دين،‌در اينجا،‌از ديدگاه او مي‎باشد - اي= 606; است:

«اگر دين، سياست را - به ف= رض - رها نموده و كاري به كارش نداشته باشد= 48; سياست دين را به هيچ وجه من الوجوه آزاد نخواهد گذاش= 78;. بلكه برعكس ه= 585; قدر دين نسبت به سياست بي‎اعتنايي نمايد، سياس= 78; در تمامي شئو= 606; دين دخالت اساسي خواهد نمود.»

به عبارت ديگر:

«اگر دين سياست را در اختيار و امر خود نگيرد، سياست دين را مضمحل خواهد كرد يا در سلطه و اقتدا= 585; خود خواهد گرفت. جنگ بين اين دو، جنگ پ&#= 1610;شروي و عقب‎نش&#= 1610;ني يا مماشات و مسامحه ومعامله نيست، بلكه جنگ حيات و ممات يا بود و نبود است.»

بازرگ&= #1575;ن معتقد است كه امروزه دولتها (سياستها) همه امور و شئون مردم را در دست دارند؛ ب= 607; حدي كه امور روزمره مردم = 608; سرنوشت افرا= 83; از روزي كه به دنيا مي‎آي&#= 1606;د تا زماني كه در گور خوابانده مي‎شوند، ب = 7; دست دولت و تابع سياست، سياست نيز يا تابع ايدئولوژي و هدفهاي ملي ا= 587;ت، يا تابع اغرا= 590; و نظرهاي شخص= 610; و طبقاتي. به ه&= #1605;ين دليل، دخالت دين در سياست لازم مي‎آي&#= 1583;.

استناد به قرآن، عبارت است از اينكه خداون= 83; در توصيف عمل منافقان فرموده است: «و اذا تولي س&#= 1593;ي في الارض ليفسدفيها و يهلك الحرث و النسل و الله لا يحسب الفساد». يعني، چون به ولايت و حكوم= 578; برسد، در زمي= 606; به تكاپو و فعاليت مي‎پر&#= 1583;ازد و نتيجة‌عمل او منتهي به فساد در مملك= 578; و نابود كردن محصول و نژاد مي‎= ;شو&#= 1583;؛ در صورتي كه خداوند فساد را دوست نمي‎دارد. بازرگان از اين آيه چنين استنبا= 91; مي‎= ;كن&#= 1583; كه چون خداي متعال مخالف فساد است و مبارزة با نفاق و منافقان از وظايف اولية مؤمنان است،R= 04;تكليف ديني جلوگير= 10; از ولايت و حكومت منافقان و كساني كه باع= 579; خرابي مي‎شو&#= 1606;د، خواهد بود.

در ادامه، وي از آيه شريفه: «والذين استجابوا لربهم و اقاموا الصلاة و امر= 607;م شوري بينهم و مما رزقناهم ينفقون»، لز= 08;م حكومت شوراي= 10; تشكيل شده به فرمان آيات قبل و دخالت همه‌مؤمنان در سرنوشت سياسي خود را از طريق شورا= 548; نتيجه مي‎گي&#= 1585;د.

بازرگ&= #1575;ن مع&= #1578;قد است:«دين و سياست، مرز مشترك وسيع ب= 575; هم دارند». او تلاش مي‎كن&#= 1583; مشخص نمايد ك= 607; «اين مرز تا كجاست و تا چه حدي بايد پيش رفت و عبور از آن چگونه است». به عبار&#= 1578; ديگر، وي تلا= 588; دارد تا كيفي= 578; اين روابط را تبيين نمايد. به نظر وی:

« دين نه تنها با سياست، بلكه با كلية شئون زندگي و با جهان مرز مشترك دارد، ولي مرزي است يك طرفه. بدين ترتيب كه دين در زندگي و در اخلاق و عواط= 601; و سياست دخال= 578; نموده و هدف و جهت مي‎ده&#= 1583;، ولي سياست نبايد در دين دخالت كند و راه و رسم دين را تضمين نمايد. در صورت چنين دخالتي، ناخالصي و شر= 603; پيش مي‎آي&#= 1583;. مؤمن همه كارهايش برا= 10; خدا و در راه خدا و با كمك خدا انجام مي‎شود، نه آنكه تمايلا= 78; و تصورات يا احتياجاتش، براي خدا تكليف معنا كنند و عقايد= 588; را تنظيم كنن= 583;

معناي اسلام، در همين خلوص و تسليم است: «ان صلوتي و نسكي و محياي و مماتي لله رب العالمين= 48; لا شريك له و بذلك امرت و انااول المسلمين» آ= 06; فعاليتهاي ديني و معتقد= 575;ت مذهبي كه تحت تأثير مصالح سياسي يا عام= 604; منظورهاي سياسي، اعم ا= 586; حق و ناحق و منافع باشد، شرك و رياست و ارزش ندارد».

و از اين بخش، وي نتيجه مي‎گي&#= 1585;د:

«دين، فوق سياست و حاكم برسياست و حكومت است، ن= 607; ذيل‎= ; آنها و نه در رديف آنها&ra= quo;

وي هشداž= 5; مي‎= ;ده&#= 1583; كه دين وسياس= 578; نبايد با هم مخلوط و مشتب= 607; شوند. لذا، در هر دو جا، رعايت اصالت= 48; استقلال و آزادي لازم است. بنابراين، لازم است هيچگاه رجال = 608; احزاب سياسي= 48; ديانت را وسيله يا ملع= 576;ه برنامه‎ها&#= 1610; سياسي خود قرار ندهند، چرا كه در سياست اشتبا= 07;هاي زيادي پيش مي‎آيد و ممكن است به پاي ديانت نوشته شود .

آنچه كه از اين قرائت مختصر از نظر= 610;ه دين و سياست مهندس ب= 75;زرگان بر‎= ;مي‎آيد، اي = 6; است كه با توجه به ديد تجربي او به دين و سياست، وي:

1- دين را امري آن جهاني و الهي، و سياس= 578; را اين جهاني= 548; بشري و بنابراين گرفته از منب= 593; بشر مي‎دا&#= 1606;د. به عبارت ديگر، وي اين دو را، دو مبناي متفاو= 78; مي‎= ;ده&#= 1583;.

2- معتقد است كه اين دو، با هم ارتباط دارند.

3- رعايت مرز آنها را ضرور= 610; مي‎= ;دا&#= 1606;د، و لذا، تأكيد دارد كه نباي= 583; با هم آغشته و مخلوط شوند و رعايت اصالت آنها لازم است.

4-به دليل الهي بودن دين، بشري بودن سياست و دشمن بودن سياست براي دين، عقيده=

دارد كه همواره دي= 606; بايد حاكم برسياست باشد، به آن جهت دهد و اصول و احكام= 588; را

تعيين نمايد. با توجه به مباحثي كه وي تحت عنوان«ر= 08;حانيت‎ها در برابر تمدن و سياست» مطرح مي‎= ;كن&#= 1583; و در آن سير تاريخي برخورد روحانيت با تمدن و سياست جديد را مطرح مي‎= ;سا&#= 1586;د، مشخص مي‎شو&#= 1583; كه نهاد دين، همان روحاني= 78; است. وي از سيد&= #1580;مال‎الدين اسد‎= ;‎آب&#= 1575;دي، كواكبي، علامه نائيني، انقلاب مشرو= 91;يت و نقش روحاني= 578; در آن، عقب‎‎نش&#= 1610;ني ديانت و روحانيت پس ا= 586; پيروزي انقلاب مشروطيت و نهضت ملي شدن صنعت نفت و نقش روحانيت در آن، سخن به ميان مي‎آو&#= 1585;د و دو نوع روحانيت يا نهاد دين را تشخيص مي‎ده&#= 1583; كه عبارتند از:

الف: عده= ‎اي كه طرفدار بيطرفي كامل = 608; كناره‎گي&#= 1585;ي مطلق از امر حكومت، سياس= 78; و دولت مي<= /span>‎با&#= 1588;ند.

ب: عدة ديگري كه برعكس اول= 610;‎ها، وروž= 3; در سياست و امور اجتماع= 10; را تجويز و تن&#= 1601;يذ كرده و اسلام را ناظر و آمر بر مصالح و شئ&#= 1608;ن اجتماع دانسته‎ان&#= 1583;.

علاوه برآن، با توج= 607; به مطالب فوق مي‎= ;تو&#= 1575;ن دريافت كه منظور وي از نهاد سياست، دولت و حكومت است. با توجه به مفروض تحقيق، بايد از تفوق مفهو= 605;ي دين برسياست در انديشة بازرگان، تفوق نهاد دي= 606; برنهاد سياس= 78; نتيجه شود؛ و به عبارت ديگر، حكومت در دست فردي اسلام‎شن&#= 1575;س قرار گيرد.

در زمين= 7; الگوي حكومت= 48; وي حكومت عام= 607; را مطرح مي‎نم&#= 1575;يد، و آن را بدين گونه تعريف م= 610;‎كند :

«صاحب حكوم= 578; و برگزيننده زمامدار، خو= 83; مردم هستند و حكوم= 578; اسلامي، يك حكومت دموكر= 75;سي اعلا يا حكوم= 578; عامه است.»

شكل‎گي&#= 1585;ي شخصيت علمي بازرگان در مدارس به سبك اروپايي داخل ايران و كشور فرانسه در اروپا، توجه به عقب‎ماندگي ايران و روي آوردن به مطالعات مذهبي،‌در مقايسه با شخصيت علمي مطهري كه در خانوادگي مذهبي رشد كرد، سپس در حوزه علميه و محضر روحاني= 08;ن شكل گرفت، و به عنوان انديشمندي روحاني تلاش كرد با پاسخگويي به مشكلات روز اجتماع از زبان دين اسلام و مذهب شيعه، مذهب ر= 575; در عرصة اجتماع مطرح نمايد، موجب شده است كه اين دو در مسائل مهم اسلامي روز، نقاط مشترك و متفاوتي داشته باشند.

هر دو نفر تلاش دارند نوع رابطه دين و س&#= 1610;است را - كه در اسلام مورد قبول هر دوي آنها، امري پذيرفته شده است - تبيين كنند و براسا= 587; آن يك الگوي حكومتي ارائ= 07; دهند. اما،‌د= 585; حالي كه = 576;ازرگان بين دين و سياست رابطه‎اي يك طرفه مي‎بي&#= 1606;د؛ رابطه‎اي &= #1603;ه طي آن دين برسياست حاك= 05; است،‌مطهري اصولاً با رد سياست امروز= 10; دنيا و ناميد= 606; آن به روبه صفتي، بين سياست و دين وحدت و يگانگ= 610; قايل مي‎شو&#= 1583;.

در ايدئولوژي‌ الهي‌ قانونR= 04;گذار اولي‌ و ازلي= 204; خداست‌. احدي‌ را، چه= 204; سلطان‌ و چه‌ مردم‌ و يا طبقات‌ آن‌، از طريق‌ مجالس‌ شيوخR= 04; و شوري‌ و رفراندم‌ و غيره‌، حق‌ وضع‌ قانون‌ = 608; تعيين‌ تكلي= 01;‌ نيست.

استدلال= ;‌ مي‌كند كه‌ اگر بپذيريمR= 04; كه‌ قانون‌گ= 84;ار اولي‌ وجود دارد بايد ضرورت‌ رعايت‌ قوانين‌ وحيR= 04; الهي‌ را بپذيريم‌. چر= 575; كه‌ رع&#= 1575;يت‌ قوانين‌ اله= 10;‌ به‌ معناي‌ همراهي‌ با طبيعت‌ و استفاده‌ از منابع‌ آن‌ است‌. به&#= 8204; عبارتي‌ ديگ= 85; بر پايه‌ اين= 204; فرض‌ كه‌ خدا طبيعت‌ را نظ= 605;‌ داده‌ است‌ قوانين‌ = 605;ذهبي‌ عين‌ قوانينR= 04; طبيعي‌ هستن= 83; و اينجاست‌ ك= 607;‌ معني‌ دقيق‌ اسلام‌ (به‌ مفهوم‌ = 578;سليم‌) روشن‌ مي‌شو= 83;. تسليم‌ اسلا= 05;‌ همان‌ تسليمR= 04; به‌ قانون‌ طبيعت‌ است‌ = 608; پذيرش‌ = 602;انون‌ طبيعي‌ عين‌ پرستش‌ خداس= 78;‌ و قبول‌ قانو= 606;‌ الهي‌ عين‌ واقعيت‌گرا¡= 0;ي‌ است‌.

براي‌ اثبات‌ اين‌ نظر كه‌ اسلا= 605;‌ حاكميت‌ و حك= 605;‌ خدا را در قانون‌ طبيع= 78;‌ تأييد كرده‌ است‌ بازرگان‌ بهR= 04; برخي‌ آيات‌ قرآن‌ رجوع‌ مي‌كند و آنه= 575; را شاهد مي‌آ= 608;رد. وی تصريح‌ دارد كه‌ قانون‌ ب= 585; زندگي‌ حاكمR= 04; است‌ و = 575;ين‌ قوانين‌ را خداوند به‌ وجود آورده‌ = 608; انسان‌ بايد قوانين‌ اله= 10;‌ - طبيعي‌ را محترم‌ شمارد. اما اينجا بازرگان‌ عنصري‌ را وارد بحث‌ خو= 583; مي‌كند كه‌ ا= 586; نظر سي&#= 1575;سي‌ مي‌تواند با اهميت‌ تلقيR= 04; شود چرا كه‌ مي‌تواند مبناي‌ تناقضهاي‌ ع= 04;مي‌ باشد. مي‌= 11;ويد چون‌ خدا قانون‌گذار اولي‌ و ازلي= 204; است‌ هيچ‌كسR= 04; حق‌ قانون‌گ= 84;اري‌ ندارد و همه‌ بايد قوانين‌ اله= 10;‌ را اجرا كنند. به‌ عبارت‌ ديگر تصريح‌ دارد كه‌ = 575;نسان‌ قادر نيست‌ ت= 575; با تكيه‌ صرف= 204; بر امكانات‌ عقلي‌ خود اصول‌ مقررا= 78;‌ رفتار = 575;جتماعي‌ را تنظيم‌ كن= 583;.

از نظر سياسي‌، فرضR= 04; وجود قانون‌= 11;ذار اول‌ ماننند شمشير دو دم‌ است‌. چرا كه‌ از يكسو ب= 07;‌ حاكم‌ اجازهR= 04; نمي‌دهد هوا = 608; هوس‌ خود را ميزان‌ حكوم= 78;‌ قرار دهد اما از سو&#= 1610;‌ ديگر به‌ افراد جامعهR= 04; هم‌ اين‌ حق‌ را نمي‌دهد ك= 607;‌ نگارنده‌ مطلق‌ سرنوش= 78;‌ خود باشنž= 3;. البته‌ بايد تذكر داد، همان‌ طور كه= 204; بازرگان‌ ميR= 04;دهد، انسان‌ مي‌ت= 08;اند در چارچو= 6;‌ كلي‌ قوانينR= 04; الهي‌، مقررات‌ اجتماعي‌ خو= 83; را تنظيم‌ كن= 583; و مهم‌تر از آن‌ مي‌ت = 8;اند قوانين‌ اله= 10;‌ را تفسير نمايد و چون‌ مسئول‌ تفسي= 85; قوانين‌ اله= 10;‌ شد هي&#= 1670;‌ قدرتي‌ حق‌ پيدا نمي‌كن= 83; انتخابش‌ را محدود و يا انكار كند. بدينسان‌ حقR= 04; تفسير قانون‌ الهيR= 04; خود مبناي‌ حكومت‌ عامهR= 04; و مردمي‌ مي‌= 588;ود.

در تأييž= 3; نظر خو&#= 1583; و دفاع‌ از دموكراسي‌، شيوه‌ حكومتR= 04; پيامبر و حضر= 578;‌ علي‌ را پيش‌ مي‌كشد. رو&#= 1588;هاي‌ حكومتشان‌ ر= 75; «دموكراتيك̴= 4;» توصيف‌ مي‌ك= 06;د. مي‌گويد اينR= 04; دو رهبر به‌ اعضاي‌ = 580;امعه‌ خود اجازه‌ م= 610;‌دادند تا نظريات‌ خود را بيان‌ كنند و از روش&#= 8204; حكومت‌ انتقاد = 606;مايند، و علي‌رغم‌ مخالفت‌ در امنيت‌ و آرامش‌ زندگ= 10;‌ كنند. مشكلي‌ در راه‌ = 605;خالفين‌ سياسي‌ خود ايجاد نكردن= 83;.

بازرگان= ;‌ دولت‌ را «ولايت‌ يعن= 10;‌ سرپرستي‌ و توليت‌ دž= 5; اموال‌ و امور» معرفيR= 04; مي‌كند كه‌ «مردم‌ به‌ صورت‌ امانتR= 04;» در اختيار = 581;اكم‌ گذاشته‌اند. به‌ اضافه‌ حكومت‌ حق‌ تعيين‌ سرنوشت‌ و وظايف‌ و اعطاء و سلب‌ حقوق‌ افراد و يا قوانين‌ اصل= 10;‌ را ندارد. تمام‌ اينها مربوط‌ به‌ امور الهي‌ است‌ و ب&= #1607;‌ وسيله‌ قوانين‌ اله= 10;‌ تعيين‌ مي‌ش= 08;د. مسئوليت‌ دولت‌ سرپرستي‌ كارها به‌ = 608;كالت‌ و مأموريت‌ ا= 586; طرف‌ ملت‌ و با نظارت‌ مل= 578;‌ و در چارچوب‌ دستورات‌ الهي‌ = 575;ست‌.

بازر&= #1711;ان‌ پس‌ از تحولا= 578;‌ 1342 از اي&#= 1606;‌ نظر استقبالR= 04; كرد كه‌ يك‌ «هيئت‌ عاليR= 04; روحاني‌» تشكيل‌ شود ت= 575; در مسائل‌ = 605;ربوط‌ به‌ رهبري‌ ج= 575;معه‌ مذهبي‌ فعالR= 04; باشد. اين‌ پيشنهاد در واقع‌ انعكا= 87;‌ مفاد مت&#= 1605;م‌ قانون‌ اساس= 10;‌ انقلاب‌ مشروطه‌ مبن= 10;‌ بر ضرورت‌ نظارت‌ هيئتR= 04; پنج‌ نفره‌ فقها بر روند قانون‌= 11;ذاري‌ بود و هدفش‌ تأكيد بر آن‌ جنبه‌ از قانون‌ اساس= 10;‌ بود كه‌ = 605;وقعيت‌ جامعه‌ مذهب= 10;‌ را تحكيم‌ مي= 204;كرد.

در قبال‌ «جامعه‌ مذهبي‌» اطاعت‌ از امام‌ و زمامداران‌ مسلمين‌ را واجب‌ و خروج‌ از جماعت‌ را حرام‌ مي‌دا= 06;د. به‌ عبارتي‌ مي‌خواهد = 590;رورت‌ رهبري‌ نيرومند و مقتدر را در جامعه‌ مسلمانان‌ گوشزد و تبدي= 604;‌ به‌ واقعيت‌ كند.

در مورد معنا و تفسير «امر ب= 607;‌ معروف‌ و نهي= 204; از من&#= 1603;ر» بازرگان‌ تا قسمتي‌ از را= 607;‌ با روحانيونR= 04; اصلاح‌طلب‌ همراه‌ است‌. يعني‌ به‌ = 575;وضاع‌ هيئت‌ حاكمهR= 04; معترض‌ است‌ = 608; مي‌خواهد آنR= 04; را اصلاح‌ كند. اما حوزه&#= 8204; تفسيرش‌ = 585;ا وسيع‌تر مي‌= 03;ند. مي‌گويد امر به‌ معروف‌ و نهي‌ از منكر اصولاً به‌ معناي‌ حق‌ انتقاد مž= 5;دم‌ از نهاد قدرت= 204; است‌. قدرت‌ نبايد در انحصار باشد چه‌ در نهاد حكومتي‌ = 608; چه‌ در نهاد ديني‌. در واقع‌ بازرگان‌ دي= 06;‌ را با جامعه‌ و به‌ خصوص‌ دولت‌ يك‌ = 608;احد معرفي‌ مي‌ك= 06;د. امر به‌ معرو= 601;‌ و نهي‌ از منكر را، از حيطه‌ اخلاق= 10;‌ صرف‌ به‌ = 581;وزه‌ مسئوليت‌ اجتماعي‌ من= 78;قل‌ مي‌سازد. آن‌ را اساس‌ نقد اجتماعي‌ قرار مي‌دهد. چنين‌ تفسيري‌ در شرايط‌ روز، به‌ نوبه‌ خود، قابل‌ توجه‌ است.‌

در تبيين‌ وظيف= 07;‌ فرد در اطاعت= 204; و يا عص&#= 1610;ان‌ در برابر حكومت‌، بازرگان‌ اص= 04;‌ «امر به‌ معروف‌ و نهي= 204; از منكر» را به‌ پي&#= 1588;‌ مي‌كشد و بر اين‌ محور، فلسفه‌ خود ر= 575; طرح‌ مي‌كند. مي‌دانيم‌ ك= 07;‌ اصل‌ «امر = 576;ه‌ معروف‌ و نهي= 204; از منكر» از مهم‌ترين‌ مفاهيم‌ سياسي‌ اسلامي‌ شناخته‌ مي‌= 88;ود كه‌ دخال= 8;‌ در امور اجتماعي‌ را بر مسلمانانR= 04; واجب‌ مي‌كن= 83;. چنانچه‌ در زمينه‌ي‌ = 587;ياسي‌ مطرح‌ شود مي= 204;تواند مبناي‌ نقد حكومت‌ بد و دفاع‌ از روش= 204; حكومت‌ نيك‌ باشد. با&#= 1586;رگان‌ اين‌ اصل‌ را براي‌ دفاع‌ از حق‌ انتقا= 583; از دولت‌ به‌ كار برده‌ بو= 583;. اكنون‌ هما= 606;‌ را براي‌ توجيه‌ حق‌ مشورت‌ و شرك= 578;‌ عوام‌ در حكومت‌ به‌ كار مي‌بندد. آن‌ را روش‌ مسالمت‌آميž= 6; در سياست‌ معرفي‌ مي‌ك= 06;د. به‌ قول‌ خود= 588;‌ «كليه‌ افرا= 83; ملزم‌ به̴= 4; نصيحت‌، دلالت‌، ملامت‌، و در صورت‌ امكانR= 04; به‌ راه‌ درس= 578;‌ آوردن‌ = 605;تصديان‌ هستند و اين‌ خود جهاد بزرگي‌ است‌.&ra= quo; بعد از آن‌ هم&#= 8204; فراتر مي‌رو= 83; و مي‌گ&= #1608;يد چون‌ حكومت‌ از تعهدّات‌ بيعت‌ (يعني‌ سنت‌ خلفاي‌ راشدين‌ در همراهي‌ با رأي‌ مرد = 5;‌) خارج‌ شد و از احكام‌ خدا سرپيچي‌ كرد بر افراد تمر= 583; و عصيان‌ واج= 576;‌ مي‌شود.

در جمع‌بندي‌ بحث‌ بازرگا= 06;‌ درقبال‌ مسئله‌ = 575;طاعت‌ و عصيان‌ مي‌= 578;وان‌ گفت‌ كه‌ وي‌ با استفاده‌= 75;ز اين‌ بحث‌ مي= 204;خواهد يك‌ ره&#= 1576;ري‌ نيرومند گروهي‌ در جامعه‌ مذهب= 10;‌ به‌ وجود آور= 583; و از طرف‌ ديگر جامعه‌ مذهبي‌ ر= 5; در برابر دول= 578;‌ قراردهد و حق= 204; عصيان‌ را در برابر حكومت= 10;‌ كه‌ از قواني= 606;‌ الهي‌ خارج‌ شده‌ و حقوق‌ مردم‌ را پايمال‌ كرده‌ بنيانR= 04; گذارد. = ;

اينك&= #1607;‌ بازرگان‌ دستگاه‌ مقننه‌ در حكومت‌ اسلامي‌ را يك‌ تشكيلات‌ صر= 01;‌ «فتوايي‌» و عامل‌ اجراي= 10;‌ رهبر مذهبي‌ مي‌داند در تناقض‌ آشكا= 85; با نظري‌ است‌ كه‌ قبلاً بيان‌ كرده‌ است‌. اينجا كافي‌ است‌ متذكر شويم‌ تناقضR= 04; آنجا اس&#= 1578;‌ كه‌ از يكسو خواستار انتقال‌ قدر= 78;‌ سياسي‌ به‌ مردم‌ و ايجا= 583; مشروعيت‌ از اين‌ طر&#= 1610;ق‌ است‌ و از سوي&#= 8204; ديگر مي‌خوا= 07;د قانون‌گذار¡= 0;‌ را عملاً در دست‌ علماي‌ ديني‌ = 576;گذارد و آنان‌ را مسئول‌ تفسي= 85; و تعيين‌ قوانين‌ نمايد. البته= 204; به‌ نظر ما، اين‌ تن&#= 1575;قض‌ در مقايسه‌ ب= 575; كليت‌ دفاعيR= 04; كه‌ بازرگانR= 04; از حكومت‌ مشروط‌ به‌ قانون‌ و = 581;كومت‌ عوام‌ مي‌كن= 83; فرعي‌ است‌ و بايد تابعي‌ از آن‌ محسوب= 204; شود. ولي‌ ناديده‌ = 711;رفتن‌ آن‌ هم‌ غلط‌ است‌.

اگرچ&= #1607; مهندس بازرگان از حيث مفهومي قايل به حاكم= 610;ت دين بر سياست مي‎= ;با&#= 1588;د و ليكن در حوزه عمل الگوي «حاكم اسلام‎شن&#= 1575;س كه توسط مسلمانان به تدريج به رهبري برگزي= 83;ه مي‎= ;شو&#= 1583;» را ارايه مي‎دهد كه هيچ ضرورتي برحكومت اسلام‎شن&#= 1575;سان در ادوار مختلف حيات جامعه‎ اسلامي ندارد.

سنت و دی= 06;:

بازر&= #1711;ان‌ در خطاب‌ به‌ جامعه‌ سنتيR= 04; ديني‌ اعلامR= 04; مي‌كند روحانيون‌ علي ‌رغم‌ = 575;نگيزه‌هاي‌ محترمشان‌ موضعي‌ افراطي‌ دارند كه‌ آنها را در زمره‌ مخالفين‌ = 570;زاديهاي‌ سياسي‌ قرار مي‌دهد و اين= 204; را غير قابل‌ قبول‌ مي‌خو= 75;ند. مي‌نويسد: «ž= 1;ساسيت‌ برخي‌ رهبرا= 06;‌ مذهبي‌ به‌ كلمه‌ آزاديR= 04;» به‌ چند علت‌ است‌. مهم‌تر از هم&#= 1607;‌ آنكه‌ آن‌ را با راه‌ و روش&#= 8204; مذهب‌ در تضا= 583; مي‌بينند. در تأييž= 3; سنت‌ دموكراسي‌ و تشريح‌ آزاد= 10;‌ مشروط‌ به‌ قانون‌، = 576;ازرگان‌ به‌ چهار دست= 607;‌ آيات‌ قرآن‌ اشاره‌ دارد.

در تأييد اين‌ ن= 592;ر كه‌ اسلام‌ و دموكراسي‌ ن= 07;‌ تنها تناقضيR= 04; ندارند = 603;ه‌ همسو و تأييدكننده̴= 4;ي‌ يكديگرند مسئله‌ شورا را پيش‌ مي‌ك= 588;د. قرآن‌ را نقل= 204; مي‌كند: «اگر خشن‌ و سخت‌دل‌ بود= 10;‌ از دور تو پراكنده‌ ميR= 04;شدند، آنها را ببخش= 204; و براي&= #8204; ايشان‌ آمرز= 88;‌ بخواه‌ و در كار جنگ‌ با آنها مشورت‌ كن‌. كساني‌ كه‌ پر&#= 1608;ردگارشان‌ را اجابت‌ كرده‌اند و نماز بپا دارند و كار مابينشان‌ ب= 07;‌ مشورت‌ = 575;ست‌.» در تفسير اين= 204; آيات‌ مي‌گو= 10;د مديريت‌ امو= 85; جامعه‌ اسلامي‌ بايستي‌ = 576;راساس‌ مشورت‌ ميانR= 04; اعضاي‌ آن‌ باشد. اعضاي‌ جامعه‌ نسبتR= 04; به‌ همكاري‌ در امور = 575;جتماعي‌ مسئولند.

در تفسير و توضي= 581;‌ برداشت‌ خود از آزادي‌ به= 204; اين‌ نكت = 7;‌ اشاره‌ دارد كه‌ بين‌ آزادي‌ ميانR= 04; انسان‌ - خدا و آزادي‌ ميانR= 04; افراد = 576;شر تفاوت‌ است‌. آزادي‌ ميانR= 04; انسان‌ و خدا محدوده‌ ندارد. خدا محدوديتي‌ براي‌ = 575;نسان‌ قائل‌ نمي‌ش= 08;د. اما آزادي‌ ميان‌ افراد بشر منوط‌ و محدود به‌ قانون‌ است‌. حد آن‌ خدشه&#= 8204; و آزادي‌ ديگران‌ استR= 04;. در واقع‌ از تفك= 585; سنتي‌ فاصلهR= 04; مي‌گيرد. در پي‌ اين‌ نظر نيست‌ كه‌ خداوند از طريق‌ «شرع‌&raq= uo; و به‌ تفصيل‌ قوانين‌ مور= 83; نياز جا&#= 1605;عه‌ بشري‌ را به‌ رشته‌ تحرير درآورده‌ اس= 78;‌. يكي‌ از جنبه‌هاي= ;‌ حيرت‌آور تفكر مذهبي‌ بازرگان‌ اي= 06;‌ است‌ كه‌ وي‌ حاضر نيست‌ بين‌ جهان‌ مادي‌ و جهان‌ معنويR= 04; تفاوت‌ قائلR= 04; شود. در واقع‌ وي‌ نظريه‌ بسيار رايج‌ سنتي‌ را = 583;رباره‌ي‌ وجود روح‌ مستقل‌ و تغييرناپذيž= 5; انسان‌ به‌ نام‌ نفس‌، نمي‌پذيرد. بازرگان‌ براي‌ توجيهR= 04; روز قيامت‌ و &#= 1585;ستاخيز، تا آنجا پيش‌ مي‌رود كه‌ امكان‌ نوعيR= 04; انگشت‌نگ= ;اري‌ ژنتيكي‌ را درنظر مي‌گي= 85;د كه‌ در آن‌ اعمال‌ فرد د= 585; مولكولهاي‌ او به‌ = 585;مز نوشته‌ مي‌ش= 08;د تا در روز قيامت‌ از طريق‌ رونديR= 04; بي‌نهايت‌ طولاني‌ دوباره‌ = 587;اخته‌ شود.

سنت و مدرنیته:

وی مفاهيم‌ و مسائل‌ اقت= 589;اد نوين‌ را در قالب‌ بحث‌ سنتي‌ ارائهR= 04; مي‌دهد. سخن‌ از حل‌ مسئله‌ اقتصاد، توليد، كار و كارگري‌ و استقلال‌ دارد. به‌<= /span> = 578;فسير صوفيان‌، مرتاضان‌ و راهبان‌ در طرد ثمرات‌ آ= 576;‌، خاك‌، عوايد = 608; تزيينات‌ = 605;ي‌تازد. از نعمات‌ الهي‌ و روزي= 204; پاكيزه‌ و ارزاني‌ خداوندي‌ صحبت‌ مي‌كن= 83;. اينان‌ = 585;ا براي‌ مبارز= 07;‌ با فقر، ضرور= 610;‌ و با اهميت‌ فوق‌العاده̴= 4; مي‌داند. از مؤمنين‌ = 580;امعه‌ خود مي‌خواه= 83; وظيفه‌ واجبR= 04; و عبادت‌ كسب= 204; مال‌ و تحصيل= 204; معاش‌ را برا= 610;‌ خود، خا&#= 1606;واده‌ و جامعه‌ به‌ عهده‌ گيرند.

سیاست، دین و سنت:

بازر&= #1711;ان حق‌ و حقوق‌ كارگر = 608; كساني‌ كه‌ نان‌ دسترنج‌ خود را مي‌خورند در دین و سیاست روشن‌ مي‌كند. به‌ سنت‌ صدر = 575;سلام‌ اشاره‌ دارد كه‌ مسلمانا= 06;‌ «برادروار» مشاركت‌ داشتند و حتي= 204; با بردگان‌ د= 585; خوراك‌ و لباس‌ و احترام‌ مانند هم‌ بودند. ديگر «معلوم‌ استR= 04; كه‌ رفتار با كارگر و = 587;طح‌ دستمزد و تمتعهاي‌ او از مزاياي‌ اجتماعي‌ چهR= 04; بايد باشد.» پ&#= 1610;شنهادش ان&#= 1601;اق‌ و حقوق‌ واجب= 607;‌ است‌. يعني‌ برداشت‌ و پرداخت‌ از اموال‌ و عوايد در راه= 204; خدا و مخارج‌ عموم= 10;‌، زكات‌ و خمس‌. اولي‌ را بر محصول‌ و ديگري‌ را بر درآمد براي‌ هم‌ سطح‌ كردن‌ طبقاتR= 04; مي‌داند. به‌ اختصار خواهان‌ نوع= 10;‌ ماليات‌ اسلامي‌ استR= 04; كه‌ از بروز اختلافR= 04; شديد طبقاتيR= 04; جلوگيري‌ كن= 83; و نوعي‌ تعدي= 604;‌ اجتماعي‌ بهR= 04; و جود آو&#= 1585;د.

«اخت&= #1610;ارات‌ حكومت‌ اسلامي‌»‌ اصلي‌ است‌ ك= 607;‌ بازرگان‌ بهR= 04; آن‌ مي&#= 8204;پردازد. متأسف= انه‌ معنا و مفهوم= 204; اسلامي‌ حكومت‌ را به= 204; كفايت‌ تعري= 01;‌ نمي‌كند. اما مسئله‌ ا= 586; اهميت‌ فراواني‌ برخوردار اس= 78;‌. با طرح‌ آن‌ مشروعيت‌ = 581;كومت‌ پهلوي‌ را زي= 585; سؤال‌ مي‌بر= 83;. در شرايطي‌ ك= 607;‌ حكومت‌ با قدرت‌ تمام‌ از نفوذ = 605;ذهب‌ مي‌كاست‌ و تنها چند سال= 204; قبل‌ قيام‌ مذهبي‌ 1342 را ب = 7;‌ شدت‌ سركوب‌ كرده‌ و = 610;كي‌ از رهبران‌ ع= 575;لي‌ رتبه‌ مذهبيR= 04; را دستگير و ت&#= 1576;عيد نموده‌ بود بازرگان‌ مسئله حكوم&= #1578;‌ اسلامي‌ را ب= 607;‌ رهبري‌ «اما= 05;‌ عادل‌» مطرحR= 04; مي‌كند. اين‌ دقيقاً = 605;بارزه‌طلبي&= #8204; سياسي‌ است‌ كه‌ بازرگانR= 04; را در برابر حكومت‌ قرار مي‌دهد. با اينكه‌ = 605;عناي‌ «حكومت‌ اسلامي‌» را توضيح‌ نمي‌= 83;هد اما مفهوم‌ آ= 606;‌ را با قدرت‌ و به‌ شدت‌ = 608;ارد زبان‌ سياسيR= 04; مي‌كند. در پاسخ‌ به‌ اي= 606;‌ مواضع‌ ملاحظه‌ كار = 608; سنتي‌ است‌ ك= 607;‌ بازرگان‌ = 576;حث‌ كتاب‌ بعثت‌ = 608; ايدئولوژي‌ را مطرح‌ مي‌= 603;ند. به‌ خصوص‌ اسلام‌ و دموكراسي‌ ر= 75; همخوان‌ مي‌داند. قصد متقاعد كردنR= 04; حوزه‌ سنتي‌ انديشه‌ دين= 10;‌ را دارد. مي&#= 8204;خواهد دو سنت‌ گفتا= 585; سياسي‌ را كنار هم‌ آورد. اگر هم‌ نتواند آنها را همساز كند حداقل‌ اشاره‌ كند ك= 607;‌ ميانشان‌ ضرورتاً تضا= 83; عملي‌ نيست‌.

به‌ اعتقاد بازرگان‌ رو= 88;‌ حكومت‌ پيامبر هم‌ دموكراتيك‌ بود. البته‌ اذعان‌ دارد كه‌ انتخاب‌ حضر= 78;‌ محمد به‌ مقا= 605;‌ پيامبري‌ از طرف‌ خداوند تبارك‌ و تعالي‌ بود و نه‌ مردم‌، اما رو&#= 1588;‌ حكومت‌ بر مبناي‌ رأي‌ = 608; مشورت‌ مردمR= 04; صورت‌ گرفت‌.

سیاست، اسلام و مدرنیته:

بازر&= #1711;ان‌ اعتراف‌ دار= 83; كه‌ اگر در اسلام‌ = 585;اجع‌ به‌ اقتصاد (مانند حكومت= 204;) فرمولهاي‌ قالبي‌ مشخصR= 04; داده‌ نشده‌ براي‌ اين‌ است‌ كه‌ اصول‌ و تدابير اقتصادي‌ از موازين‌ مطل= 02;‌ و ثابت‌ نيستند كه‌ همه‌ جا و<= /span> = 607;مه‌ وقت‌ يكسان‌ عمل‌ شوند. اما از آيات‌ قرآن‌ و احاديث‌ پيامبر و ائم= 607;‌ و سنت‌ = 581;كومت‌ اسلامي‌ آنه= 75; ‌ آن‌ قدر به‌ يادگار ماند= 07;‌ كه‌ اجازه‌ دهد اص&#= 1608;ل‌ ايدئولوژي‌ الهي‌ تعيينR= 04; شود. بازرگان= 204; مانند بسيار= 10;‌ از ديگر نظري= 607;‌پردازان‌<= span dir=3DLTR> معاصر اسلامي‌ كه‌ تاريخ‌ و به‌= 582;صوص‌ تاريخ‌ صدر اسلام‌ را دستمايه‌ افكار سياسيR= 04; خود قرار مي‌دهند و ادعا دارند ك= 607;‌ نظام‌ فكري‌ مشخص‌ و منسجمي‌ درباره‌ حكومت‌ = 575;سلامي‌ وجود دارد، اينجا مشخصا= 11; اعتراف‌ مي‌= 03;ند كه‌ اين‌ نظريه‌پرداž= 6;ي‌ كاملاً = 580;ديد است‌ و تشكيل= 204; حكومت‌ اسلامي‌ نظريه‌ كاملاً تازهR= 04;اي‌ است‌ كه‌ بنا بر تفسير = 605;نابع‌ اسلامي‌ شكلR= 04; گرفته‌ است‌ = 608; براي‌ تثبيتR= 04; و ترويج‌ اين= 204; نظريه‌ بايد كار و تل&#= 1575;ش‌ زياد كرد.‌ بازرگان‌ در فع&#= 1575;ليت‌ خود به‌ عنوا= 606;‌ يك‌ نظريه‌پ= 85;داز سياسي‌، فكر وجدان‌ حرفهR= 04;اي‌ در اسلام‌ را در نوشته̴= 4;هاي‌ اوليه‌ خود ب= 607;‌ شكلها و اصطلاحات‌ متعدد توضيحR= 04; داده‌ و در سالهاي‌ = 576;عد بر آن‌ تأكيد كرده‌ است‌. مطالعه‌ي‌ آثار بازرگا= 06;‌ در دهه‌ 1320 نشا = 6;‌دهنده‌ توجه‌ وي̴= 4; به‌ مسئله‌ عقب‌ماندگي̴= 4; عمومي‌ كشور است‌. بازرگا= 606;‌ علت‌ اين‌ مسئله‌ را = 583;ر فرهنگ‌ عموم= 10;‌ مي‌دانست‌.