working paper- marashee

دا= 606;شكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

<= b>آل احمد ، توده ، خود ، دين

<= b>

<= b>هديه سادات مرعشي

<= span dir=3DLTR style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;mso-bidi-language:FA= '>hadyeh.marashi@gmail.com

كا= 585;نوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

<= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;color:black;mso-bidi= -language: FA'>موضوع: تركيب هويت ايراني در شخصيت‌هاي ايراني در دو سده گذشته=

زي= 585; نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

تی= 585; 1386

&nb= sp;

ب&= #1585;اي دستيابي به جايگاهي كه تنها نقش مصر= 601; كننده و حاشي= 607; اي نداشته باشيم و بتوانيم هما= 06; طور كه مورد ادعايمان بوده است نقش= 610; كليدي در سرن= 608;شت بشر به عهده بگيريم ، باي= 583; نقاط قدرتما= 06; را براي اتكا به آنها و نقاط ضعف را براي برطرف كردن بشناسيم.اين شناسايي را م= 610; توان به عنوا= 606; شناخت خود و هويت خود مطر= 581; كرد. فرهنگ رجايي با بررسي نظرات 4 تن، تركيبي ا= 586; مولفه ها را براي هويت ايراني معرف= 10; مي كند : ايران ، اسلام ، سنت و تجدد. (رجايي، فرهنگ،1382،مشك&= #1604;ه هويت ايرانيان امروز ، تهرا= 606; :نشر ني )

ا&= #1610;ران و اسلام و سنت ، عناصري هستند كه با وجود برخي تفاوتها ، ايرانيان مد= 78;هاست با آنها آشنا هستند. اما ورود تجدد ناسازگاري ايجاد كرد.

د&= #1587;تيابي به تركيبي كه اين چهار مور= 583; را دارا باشد به بازيابي جايگاهي مناسب در جها= 606; امروز كمك خواهد كرد، ك= 607; اين تركيب قاعدتا مي تواند پاسخگوي نيازها براي رشد در ابعاد مختلف باشد.

ب&= #1585;رسي چهار عنصر هويتي بالا د= 585; يك شخصيت ،‌ شايد از اين جهت مفيد باش= 583; كه قدرت استدلال و دي= 583; همه جانبه را براي شناخت ، در ما قوي كند. به اين ترتيب ، ما اين توانايي را ب= 607; دست مي آوريم كه در يك مدل واقعي ، ارتباط مولف= 07; ها را روشن كن&#= 1610;م و با توجه به نقاط ضعف و قدرتي كه در وي مي يابيم ،‌ يه تركيب و نسبت درستي از اين 4 عنصر براي يك شخصيت ايران= 10; موفق و نمونه برسيم.

&nb= sp;

خ&= #1604;اصه اي از زندگي جلال آل احمد

ج&= #1604;ال آل احمد متول= 583; 1302 در يك خانواده ي مذهبي است كه تعبد خشك پدر و فشارهاي مذهبي او را از خانواده گسست. در 1322 به اصرار پدرش براي اتمام ت= 581;صيلات حوزوي به نجف مي رود و بيش از سه ماه تاب &= #1606;مي آورد و بر مي گردد. بعد از بازگشت ، رفتارش تغير مي كند و انگ لامذهبي مي خورد. در 1323 به حزب توده مي پيونددو به سرعت در اين تشكيلات رشد = 605;ي كند. در 1326 با ملكي و انورخامه اي = 608; عده اي ديگر از حزب انشعا= 576; مي كنند.انشع= 575;بيون در1329 حزبي جديد ايجاد مي كنن= 583; كه طي اتفاقاتي آل احمد از آن هم مي برد و درارديبهشت 32 سياست را كنا= 585; مي گذارد.در سال 41 غربزدگي را مي نويسد و حيات اسلام شيعه را كارآمدترين &laq= uo; واكسن » در بر&#= 1575;بر بيماري واگي= 85; غربزدگي تشخيص مي داند. جلال در تاريخ 18 شهريور 1348 در اسالم گيلان درگذشت . علت مرگش را سيمي= 606; دانشور ، سكت= 607; قلبي مي داند و شمس آل احمد اعتقاد دارد وي كشته شده است.جلال آل احمد ، در مسجد فيروز آبادي شهر ري در كنار مزار خليل ملكي به خاك سپرده شد.

&nb= sp;

آ&= #1604; احمد و تجدد

د&= #1585; زمينه ي فردي= 578; مسئول - كه به عنوان به عهد= 607; گرفتن مسئوليت اعمال از سوي فرد هم مطرح مي شود – آل احمد را مي توان فردي واجد شرايط دانست!

آ&= #1604; احمد از اين عنصر اختيار كمال استفاد= 07; را دارد. با وجود حضور در خانواده اي م= 584;هبي وي راه خود را انتخاب مي كن= 583; و به حزب توده مي پيوندد.

ق&= #1576;ل از آن ، و بعد از بازگشت از نجف نشانه ها= 610; اوليه ي تغيي= 585; رويه در او نمايان مي شود:

« شخص من – كه نويسنده ي اي= 606; كلمات است – در خانواده ي روحاني خود ، همان وقت « لامذهب » اعل= 575;م شد كه ديگر مهر نماز زير پيشاني نمي گذاشت ؛ و يه ن&= #1592;ر خود من كه چنين مي كردم ، بر مهر گلي نماز خواندن = 548; نوعي بت پرست= 610; بود كه اسلام ، هر نوعش را نهي كرده بود ؛ ولي در نظر پدرم آغاز لامذهبي بود &ra= quo;

ن&= #1605;ونه ديگر ترك خان= 607; پدري در بيست و دو سالگي اس&#= 1578;. و ترجمه كتاب محمد و آخر الزمان نوشت= 07; پل كازانو ، كه بعد از آن حكم تكفير جلال صادر مي شود. ( آل احمد، شمس(1369)، آز چشم برادر ، قم: انتشارات كتاب سعدي )

د&= #1585; همه ي اين موارد مي توا= 606; رد پاي آزادي فردي را ديد. جلال با اين حق آزادي ،‌ دست به انتخا= 576; روابط و شراي= 591; زندگي اش مي زند و با قائل شدن اين حق براي خود است كه به حزب توده مي پيوندد ، درانشعاب شركت مي كند ، حزب جديد را همراهي مي كن= 583; و حتي با سيمين دانشو= 85; – كه مورد پذيرش از سوي ايت الله طالقاني ، پد= 585; آل احمد ، نيست – ازدوا= 580; مي كند.

&nb= sp;

د&= #1585;باره ي باز بودن آل احمد مي توان به قسمت هايي از خسي در ميقات اشاره كرد. وي با وجود اينكه بعضي عقايد مردم را خراف= 610; مي داند در باره ي از بين بردن نشانه ي قبور در بقيع مي نو¡= 0;سد:

" مثل ديگران پاها را برهنه كرد= 607; ، خاك نرم اين گورستان عتي= 02; را مي شكافتم و مي ديدم كه چهرده قرن سن= 578; اسلامي در چنين خاكي ، اكنون راهبر به چبزي نيست يا جايي. آخر مردمي هستند = 608; معتقدند و بگير كه مرده پرستند. اما من احمق يا توي سعودي بسيار عاقل ! چه حق داريم مقدسات ايشا= 06; را با خاكي يكسان كنيم ك= 607; زندگي روزان= 07; ي آن هاست؟ آن كه از حقارت زندگي روزمر= 07; ي خود گريخته و به اين جا آمده ، مي خواهد جلال ا= 576;ديت را در زيبايي بارگاهي مجس= 05; ببيند. و به چشم سر ببيند. اين را تو بت پرستي بدان. " (خسي در ميقات ، 53 ،54 )

ا&= #1610;ن موضوع را البته در بعض= 610; موارد در خدم= 578; و خيانت روشنفكران وي مي توان زير سوا= 604; برد.اين روند انتقادي او ك= 607; با تندي به عقايد و رفتا= 585;هاي ديگران مي تازد شايد از يك بعد ، زير سوال بردن فه= 605; ، توان تحليل و نظريات ديگران بردا= 88;ت شود.

&nb= sp;

آ&= #1604; احمد و اسلام

ا&= #1587;لام را مي توان در شخصيت آل احم= 583; به طرق مختلف= 610; نشان داد. در نوشته هايش ، مخصوصا بخشي كه بعد از كنارگذاشتن سياست نگاشت= 07; شده ، نقش مذه&#= 1576; و روحانيون د= 585; تحريك و روشنگري مرد= 05; و در مقابله با غربزدگي- كه در سال 41طي كتابي مطرح م= 610; كند - بسيار پررن= 11; نشان داده شد= 607; است.

د&= #1585; نون والقلم آنقدر نشانه وجود دارد كه فكر مي كنم آل احمد نمي توانسته كاملا ماترياليسم = 85;ا پذيرفته باش= 83;. به گفته ي خودش براي نوشتن نون والقلم يك دوره تفسير خوانده است.

ا&= #1586; يك بعد ، آل احمد ايمان ر= 575; اصل مي داند و در خسي در ميقات اين مو= 590;وع كاملا نمايا= 06; است كه نوع رفتارهاي خالي از خراف= 607; دارد. و ديگران را سرزنش مي كند از اينكه درگير ظواهر دين مانده اند:

" جزو آن چهار پنج نفر واعظ و روضه خوان و آخوند دسته ي ما ، يك آقاي سيدي هم هست اهل بروجرد. ... از آن هاست كه پنج دقيقه در سجده مي ماند ، به اين خيال كه پنج كيلومتر به عرش نزديكتر مي شود ... چنان لطافت هوا را با همان مزخرفات درباره ي مشك= 610;ات » و « غسل » و « تطهير » و « نجاست » خراب كرد كه اقم نشست... و آخر تا كي بايد مذهب را به دسته ي آفتابه بست؟ = 608; در حوزه ي « نجس پاكي » محصورش كرد؟ ... و بدتر از او اين نوحه خوا= 606; دسته ي ماست. كه انگار بيمار است. رسما مي گويد چرا به سر و كله تان نمي زنيد؟ عين اينكه بگويد چرا وقتي من مصيبت مي گوي= 605; شما خودتان ر= 575; از پشت بام پايين نمي اندازيد؟! " ( خسي در ميقات= 548; 1372: 52)

در نفرين زمين ، معلم به آشيخ مي گويد:

"&#= 1582;يال مي كني آخرت و آن پل صراط و همه دستگاه ع= 585;ش ، براي اين درست شده كه مته بگذارند به خشخاش و وضوي نماز اي= 606; بيچاره ها ؟ " (نفرين زمين ، 1= 372 :158 )

و در نون و القلم :

" براي من ، مبناي هر عملي، ايمان است ؛ اصول اس&#= 1578;: اول اعتقاد ، بعد عمل. قصد قربت را كه شنيده ايد؟ اگر ديگران فقط آداب مذهبي را با قصد قربت به جا مي آورند ، من در هر كاري بايد قصدم قربت باشد. "

&nb= sp;

&nb= sp;

آ&= #1604; احمد وسنت=

د&= #1607;ه چهل را مي توان دوره ي بازگشت آل احمد به سنت ها و فرهنگ خودي دانست.بعد ا= 586; نگارش كتابهايي در= 76;اره ي روستاهاي ايران ( دهه 30 ) وارد همكاري با مؤسسه ي تحقيقات اجتماعي مي شود. درباره ي كار با مؤسسه و ترك آن مي نويسد :

" پس از نشر پنج تك نگاري ، ايشان را ترك گفتم ؛ چرا كه ديدم مي خواهند از آن تك نگاري ها متاعي بسازن= 83; براي عرصه داشت به فرنگ= 610; و ناچار هم به معيارهاي او. و من ، اين كاره نبودم ؛ چرا كه غرضم از چنان كاري ، از نو شناختن خويش بود و ارزياب= 610; مجددي از محي= 591; بومي و هم به معيارهاي خو= 83;ي." ( آل احمد ،1356: 52)

د&= #1585; زمينه اعتدا= 04; ،‌ كه رجايي از مباني سنت در شخصيت ايرانيان مي = 583;اند مي توان انتقادهايي را به آل احمد وارد دانست. انتقاد تند و= 610; از روحانيت د= 585; ابتداي روند نويسندگي اش = 608; بعد از شكست نهضت خرداد 42 نقد تند وي از روشنفكران م= 10; تواند شبهات= 10; درباره ي ميانه روي وي ايجاد مي كند. البته مهرزا= 83; بروجردي در ر= وشنفكران ايراني و غرب معتقد است «يكي از دستاورد هاي مهم آل احمد از ميان بردن فاصله ميان روشنفكران م= 83;رن و روحانيان بود. او كوشيد از راه قانع كردن روشنفكران مدرن به اينك= 607; روحانيان تنها قشري در ايران بودده اند كه در برابر تسلط غرب تسليم نشدند ، لحن ضد مذهبي آنا= 606; را ملايم ساز= 583;. و از ديگر سو روحانيان را قانع كند كه ا&#= 1578;حاد روحانيان- روشنفكران تنها راه موث= 585; براي به مبارزه خواندن حكوم= 78; استبدادي شا= 07; است. »

ن&= #1602;طه ي تاريك ديگر= 610; در زمينه ي اعتدال ال احمد ، محكوم كردن بيش از اندازه ي ماشين ، و اتهام سنگين آن در قبال عقب ماندگي ايران است.

« انديشه آل احمد در اين قسمت با مقداري ابها= 05; مواجه است ؛ زيرا از يك طرف مي پذيرد كه پذيرش ماشين جبري است ؛ اما از طرف ديگر پيامد هاي ورود ماشين ر= 575; كه توضيح مي دهد ، به گونه اي است كه تمايل به پذيرش ماشين ندارد و فراموش مي كن= 583; كه در جاي ديگر آن را پذيرفته است :

    " ماشين كه آمد و در شهرها و د&= #1607;ات مستقر شد ، چه يك آسياب موتوري ، چه يك كارخانه پارچه بافي ،

     كارگر صناي= 93; محلي را بيكا= 585; مي كند ... ماشين كه پا به ده باز كرد ، تمام ضمايم اقتصاد شبان= 10; و        =

     روستايي را مضمحل خواهد كرد ؛ يعني هره صنعت محل= 610; و دستي است. "( ال احمد، جلا= 604;(1372)، غربزدگي ،چ چهارم ، تهران: انتشارات فر= 83;وس) »

م&= #1608;رد ديگري نيز وجود دارد كه اشاره به آن بد نيست. و آن ديدار آل احم= 583; با امام خمين= 610; است.

غ&= #1604;امرضا امامي در اين باره مي نويس= 583; : آل احمد بعد از 15 خرداد به قم رفت ؛ خدمت امام خميني و شرح داد آن سفر را براي م&#= 1575;. گفت به امام عرض كردم : " آقا ملي كنيد همه چيز را ؛ بگوييد پول ماليه و برق و آب را ندهند ؛ مردم مفتي سوار قطار شوند. " امام فرموده بود : " حالا وقتش نيست " بعد كه امام به نجف تبعيد شد يك روز با دكتر شريعتي به ديدنش رفتيم. رو كرد به دكتر و گفت :" شما جوانها راه بيفتيد ميان مردم ؛ مرجع ديني مردم در تبعي= 583; است. اينك رژيم بر سر يك بن بست است. يا بايد بگويد لامذهبم ، مث= 604; تركيه ، و يا بايد مرجع مردم برگردد ميان مردم. و مردم حتما ميان رژيم و مرجع تقليد ، دومي را بر مي گزينند. " ( ر.ك. خديوجم، 281:1374 )=

ا&= #1605;ا در زمينه ي مولفه ي ديگر سنت - جوانمردي - كه البته دشوار است دريافت و نشان دادن دقيق مضمون مورد نظر رجايي در يك شخصيت؛ من براي اين مور= 583; ، اشاره به انشعاب از حز= 576; توده و جريانات ح= 586;ب زحمتكشان ايران را مناسب مي دانم.

د&= #1585; خدمت و خيانت و روشنفكران درباره ي انشعاب مي نو= 610;سد:

"&#= 1576;راي خود من اما ، از روزي شروع شد كه مامور ا&#= 1606;تظامات يكي از تظاهرات حزب بودم ... از در حزب (خيابان فردوسي) تا چهارراه مخبرالدولهš= 8; با بازوبند انتظامات چه فخرها كه به خلق نفروختم = 563; اما اول شاه آباد چشمم افتاد به كاميونهاي ر= 08;سي پر از سرباز كه ناظر و حام&#= 1610; تظاهرات ما ، كنار خيابان صف كشيده بودند كه يكمرتبه جا خوردم و چنان خجالت كسيدم كه تپيدم توي كوچه ي سيد هاشم و بازوبند را سوت كردم. "

&nb= sp;

"&#= 1582;ليل ملكي و مظفر بقايي تا اوايل مرداد 1331 رهبري حزب زحمتكشان مل= 78; ايران را به عهده داشتند = 563; ولي پس از فاش شدن ملاقات پ= 606;هاني دكتر عيسي سپهبدي ، يكي از دوستان دك= 578;ر بقائي با قوا= 605; السلطنه در دوره ي زمامداري پن= 80; روزه اش پس از استعفاي مصد= 02; در 26 تير 1331 ، بين خليل ملكي و همفكران او – كه خواهان رسيدگي به اي= 606; موضوع بودند- با مظفر بقائ= 610; ، اختلاف نظر &#= 1588;ديدي بروز كرد و منجر به دو پا&#= 1585;ه شدن حزب زحمتكشان گرديد. "( نجاتي ،1371 :157 )

" محمد خنجي آم= 583; توي كميته ي مركزي و در غياب وثوقي شروع كرد به پرت و پلا گفتن و بريابازي در آوردن ؛ يعني يادداشتهاي روزانه خودش را به عنوان مدارك جرم حتمي او ورق به ورق خواندن. كله من باور كن سوت كشيد! و يكمرتبه متوجه شدم كه ديگران ساكتند ؛ سكوتي به علا= 605;ت رضا!...اين بود كه فريادم در آمد و تهديدش= 575;ن كردم كه اين حقه بازي هاي توده اي ، كمونيستي ، بريايي را اگ= 585; اينجا هم شرو= 593; كنيد ، من يكي &= #1606;يستم ؛ و اين هم استعفام كه فردا توي " اطلاعات " خواهيد خوان= 83;. البته هيچكس = 575;ز تهديد من نترسيد... اما همين قدر سياست مآبي د= 575;شتند كه اخراج وثوقي را در ارگان حزب اعلام نكردن= 83; تا من هم استعفام را جايي چاپ نكن= 605; و يواشكي سرم را بكنم توي لاك خودم ... وثوقي خانه ن= 588;ين شد و من رفتم دنبال بنايي.&qu= ot; ( آل احمد ، 1373 )

و نيز بد نيست كه اشاره كنم به اقدام او در خنثي كردن توطئه 9 اسفند 31 عليه دكتر مصدق كه اشرا= 585; خانه ي دكتر مصدق را محاص= 585;ه كرده بودند و آل احمد و عده اي ديگر به آنجا مي روند و در مقابل منزل در دفاع از وي سخنران= 610; مي كند و اشرار حمله م= 610; كنند و زخمي مي شود.

آ&= #1604; احمد در براب= 585; ماشين كه در م&#= 1608;اقعي آن را به گونه اي نماينده غرب و مدرنيت= 607; ي آن مي داند جبهه مي گيرد و معتقد است بسياري از مشكلات ما به دليل ورود آن است.

&nb= sp;

آ&= #1604; احمد و حكومت

آ&= #1604; احمد دولت و حكومت را تا قبل از دكتر مصدق چندان قبول ندارد ك= 607; البته به دلي= 604; فعاليتش در ح= 586;ب توده نيز مي تواند باشد ؛ نمي توان از كسي با آرمانهاي كمونيستي ان= 78;ظار قبول حكومت شاهنشاهي را داشت.

و&= #1610; بخش بزرگي از نوشته هايش ر= 575; به انتقاد از حكومت اختصا= 89; مي دهد و استبداد و را در بسياري از كتابهايش به نمايش مي گذارد:

" از نظر سياسي ، ما زير لواي يك حكومت خودكامه و در عين حال بي بند و بار به سر مي بريم؛ با همه ظواهر نيم بندي كه از آزادي در آن هست به عنوان زينت المجالسي " ( غربزدگي ،1372 : 166 )<= /o:p>

&nb= sp;

ح&= #1603;ومت را به خاطر وابستگي وعد= 05; استقلالش سر= 86;نش مي كند( ال احمد، ديد و بازديد ، 1357 : 9) و نيز :

ن&= #1578;يجه ي كار اين دولت هاي دست نشانده چيست = 567; فساد در درجه اول ؛ و چرا ؟ چون يك دولت دست نشانده ب= 607; اعتبار رأي مردم محل كه سر كار نيامد= 607; تا اگر خطا كرد، كنارش بگذارند ؛ به اعتبار كمكه= 75;ي مالي و نظامي غرب سر كار آمده كه چه خطا بكند ؛ چه نكند. چون عامل حفظ نظم است، به هر صو&#= 1585;ت نگاهش مي دارند ... نتيجه ديگر اين حكومتها خفقان است و سكوت اجباري يا اختياري روشنفكران و در نتيجه عقب افتادن تحول فكري يك جامعه. " (كارنامه سه ساله ، 1346 : 121 )

آ&= #1604; احمد « روشنفكر حقيقي » ، « روحانيت حقيقي » و «هنرمند حقيقي » را كسي مي داند كه با اين حكو&#= 1605;تها همكاري نكند = 608; در مقابلشان ايستادگي نمايد :

"&#= 1585;وشنفكران در اين گير و دار دو دسته اند : قسمت اعظم آنها كه با چرخ دستگا= 607; حاكم مي گردن= 583; و به گردش چنين نظمي كم= 603; فكري مي دهند و توجيه علمي اش مي كنند ، و دسته قليلي ا= 586; ايشان كه برا= 610; يافتن مفري ا= 586; بن بست استعماري ،‌ در جستجوي را= 607; حلي هستند. " ( در خدمت و خيانت روشنفكران، 1372= : 89 )

&nb= sp;

ج&= #1604;ال آل احمد را ، از نظر شاخص هاي تجدد از نظر رجايي كمابيش تجددگرا هم م= 610; توان در نظر گرفت. نمي توانم با قاطعيت بگوي= 05; كدام يك از عناصر چهارگ= 75;نه و هشت مولفه در وي شاخص تر است. در مواضع مختلف ، گاهي عملكردش در ح= 608;زه ي يكي متناقض و نفي كننده ي ديگري است و براي بعضي ، آنقدر شواهد براي اثبات يا رد وجود ندارد.

ت&= #1606;ها ، نقدي كه به شخصيت و بازتاب آن در رفتار وي وار= 583; مي دانم كمي افراط گرايي است. به نظر من ، آل احمد مي توانست خود ر= 575; در شرايط برتري نيز قرار دهد. در برخي موارد ب= 607; نظر مي رسد انديشه اي به ميزان لازم قوي در وراي گفتار و عملكردش وجو= 83; ندارد كه البته اين به يكي از اين چهارگانه برنمي گردد، بلكه در اكثر موارد متوجه همه مي شود. در زمينه ي اعتد= 575;ل از نظر من بيشترين نقد را مي توان متوجه او دانست .

د&= #1585; آخر، با توجه به نوشته ها ، نامه ها و مصاحبه هايي كه براي تهيه ي اين كارنوش= 578; از آل احمد مورد مطالعه قرار گرفت ، ب&#= 1607; نظر مي رسد با وجود گسستي ك= 607; در سالهاي مياني فعاليتش ميا= 06; او و – به اصطلاح- دين ايجاد شد ، بازهم اين عنصر در شكل گيري شخصيت و= 610; پررنگ تر است. <= o:p>

&nb= sp;

م&= #1606;ابع:

آ&= #1604; احمد ، جلال (1346)= 548; كارنامه سه ساله ، تهران: انتشارات زمان.

آ&= #1604; احمد ، جلال (1356)= 548; يك چاه و دو چاله ، تهران: انتشارات رواق.

آ&= #1604; احمد ، جلال (1372)= 548; در خدمت و خيانت روشنفكران ، تهران:انتشا= 85;ات فردوس.

آ&= #1604; احمد ، جلال (1372)= 548; غربزدگي، چ چهارم، تهرا= 06;: انتشارات فردوس.

آ&= #1604; احمد ، جلال (1373)= 548; نامه جلال آل احمد به امام از بيت الله الحرام ، مجل= 607; 15 خرداد ، شماره 16- 15

آ&= #1604; احمد ، شمس (1369)، از چشم برادر= 548; قم: انتشارات كتاب سعدي.

ن&= #1580;اتي ، غلامرضا(1371) ، تاريخ سياسي بيست و پنج سا&#= 1604;ه ي ايران ، جلد 1، چ سوم، تهران :مؤسسه خدمات فرهنگ= 10; رسا.