working paper-sadeqi

دانشكد&= #1607; علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

&nb= sp;

نق&#= 1583;ی بر کتاب سفر = 6;امه دوراند

مهدی ž= 9;ادقی

كارنوش&= #1578; دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موض&= #1608;ع: خلاصه و نقد کتاب

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

تیر 1385

&= nbsp;

مقدمه:

اين تحقيق (ك = 7; اگر بتوان اس= 605; تحقيق را روي آن گذاشت) خلاصه يكي از سفرنامه‌ها¡= 0; مربوط به سال 18= 99 م است. در اين كتاب شايد همان طوري كه خود نويسنده در ابتداي اثرش آورده ج= 586; شرح مختصري ا= 586; يك مسافرت پا= 610;يزي در ايران چيز= 610; نتوان يافت. خود نويسنده بطور صريح در مقدمه آورده كه در اين سفرنامه كوچكترين اشاره‌اي نسبت به مسائ= 604; سياسي وجود ندارد و بر حق بود كه من به محض خواندن اين جمله، اي= 606; كتاب او نيز مانند كتاب (150 سال سلطنت در ايران) رها مي&#= 8204;كردم و به سراغ كتاب ديگري م= 610;‌رفتم، اما به دليل كاهلي و كوتاهي در انجام تكليف كه منجر به كمبود وقت شد= 607; بود و همچنين ظاهر فريبند= 07; كتاب به دليل حجم كم آن به اشتباه خود پافشاري كرد= 07; و به خواندن ادامه كتاب پرداختم و انصافاً قديمي‌ها درست گفته‌ا= 06;د كه طمع گرگ مرگ است، زير= 575; با خواندن اي= 606; كتاب دچار سرگرداني شد= 05;. از يك طرف كلي از وقت را گرفته بود و از طرفي ديگر به سئوالي در خور يك تحقيق علمي- اجتماع= 610; پاسخي درست نداده بود.

شايد دليل اين جملات بالا ديد منف= 610; من بوده باشد كه هنگام خواندن كتاب = 575;ز همان صفحات ابتدايي نسب= 78; به آن شكل گرفت. اما با همه اين اوصا= 601; تصمیم گرفتم كه من= 576;ع تحقيق خود را همين كتاب حا= 604; به همه نقصانهايش قرار دهم.

اين تحقيق خلاصه برآمد= 07; از کتابي به نام سفري پاي= 610;زي در ايران باختري نوشت= 07; خانم E.R.Dura= ndنويسنده زوجه سر تيم دوراند و زير مختار انگلي= 87; بين سالهاي (1894 تا 1900 م) در ايرا= 606; و از شخصيت‌ه= 575;ي برجسته سياس= 10; انگليس بوده است. آقاي دوراند ابتد= 75; در هند چيزي حدود 20 سال همين پست را در اختيار داشته است ام= 575; در 1894 به ايران اعزام مي‌شو= 83; تا همين پست را در ايران در اختيار گيرد. از اين نقل و انتقال در دولت انگليس اعتماد السلطنه (يكي از مشهورتري= 06; تاريخ نگارا= 06; دوران قاجاريه) اظه= 575;ر شگفتي مي‌كن= 83;.

اين ماموريت دوراند به ايران را مي‌= 578;وان نشانه موقعي= 78; حساس سياسي انگليس در اي= 585;ان آن زمان قلمداد كرد ك= 607; مقارن فعاليتهاي سياسي دولت روسيه تزاري در كشور بود.

در اينجا لازم است ذكر شود كه سفري كه خانم دورا= 606;د از آن با دقت تمام و چشمان= 610; تيزبين سخن م= 610;‌راند مربوط به قسمتي از فعاليتهاي ديپلماسي و سياسي دولت انگليس در ايران جنوبي = 608; باختري بوده است اما معلو= 605; نيست كه نويس= 606;ده اينك همراه كارواني با اهداف سياسي بوده نسبت به مسائل سياسي آنقدر بي تفاوت است. تا آنجا كه خودش در مقدمه مي‌= 570;ورد كه :در اين كتاب كوچكترين اشاره‌اي نسبت به مسائ= 604; سياسي نخواهيد ياف= 78;.

البته شايد بتوان گفت كه نويسنده از ن= 711;ارش اين كتاب بيشتر قصد آن را داشته تا كساني كه بعد از او به سوي ايران مي‌آي= 06;د با خواندن خاطرات او اطلاعات نسب= 78; به جاهاي ديدني ايران به دست آورند و بتوانند بي= 606; ديده‌هاي خو= 83; و نوشته‌هاي كتاب مقايسهR= 04;اي او به عمل آورند، زيرا نويسنده توج= 07; بسياري به ثب= 578; ارتفاع، فشا= 85; هوا، نوع پوش= 588; گياهي و آثار باستاني و ديدني كرده و مي‌توان با كمي چشم پوشي نسبت به برخي اطلاعات بسي= 75;ر بسيار كم او درباره چيزهايي ديگ= 85; گفت كه اين اثر بيشتر شبيه كاتولو= 11;‌هايي است كه هنگام ورود يك جهانگرد به خاك كشوري به او مي‌دهند ت= 575; مكانهاي ديدني آن كشو= 585; را بيشتر بشن= 575;سد و تصميم بگير= 583; كه از كجا ديدن كند بهت= 585; است.

چنانك= ه خود نويسنده در مقدمه‌اش آورده كه: اميد چنان اس= 578; كه ميسر شود توجه آنانكه دوستدار قرائت داستانهايي درباره مساف= 85;ت به مشرق زمين هستد و شايد روزي بخواهن= 83; از سرزمين‌ه= 75;ي شرقي ديدن كنند به آن جلب شود.

پس به طور كل¡= 0; در اين تحقيق &#= 8211; خلاصه كمتر ب= 607; سراغ ديدگاههاي سياسي و دغدغ= 607;‌هاي اجتماعي دوراند مي‌ر= 08;يم. البته شايد ب= 575; كمي كنكاش در ميان مطالب ك= 578;اب بتوان مسائل= 10; هرچند بسيار كم در مورد مس&#= 1575;ئل سياسي از اثن= 575; آن به خصوص آگاهي‌هايي در مورد نقش گسترده و همه جانبه بيگانگان در ايران آن زما= 606; خارج كرد و همچنين بتوا= 06; اطلاعاتي هر چند اندك در م&#= 1608;رد گوشه‌اي از اوضاع اجتماعي دوا= 06; ناصري و اواي= 604; سلطنت مظفرالدين شاه راه بدست آورد.

بعداز= ظهر روز دوشنبه 26 سپتامبر سال 1899 از تهران آغا= 586; مي‌شود و قرا= 585; است پس از عبور از شهرهاي قم، كاشان، منطق= 07; بختياري، اهواز، شوشت= 85;، دزفول در راه رفت و پس از آن هنگام برگشت = 575;ز شهرهاي ميان كوه لرستان، خرم‌آباد، بروجرد، اراك، قم گذشته و مجدداً به ته= 585;ان برگردند.

اين كاروان از اين سفر اهداف متعدد= 10; را دنبال مي‌= 603;ند چنانكه در صفحه 7 در رابطه با اهداف سفر چن= 610;ن بيان مي‌كند :

از اين مسافرت چند هدف داشتيم : اولين منظور آن بوده كه به طور مفصل از حضرت والا شا= 607;زاده ضل السلطان برادر شاه حاكم اصفهان ديدن كنيم و اصفهان پايتخت قديم= 10; ايران ببيني= 05; و از اصفهان به صوب سرزمي= 606; لرهاي بختياري رو آ= 608;ريم و با روساي طوايف آشنا شويم و از جاده جديد تجاري كه آقايان و برو= 587; سعي دارند از ميان اين سلسله جبال غير مسكون عبور دهند ديدن كنيم. پس بر آن بوديم كه از طريق آن وارد ايران م= 610;‌شود.

در پايان قصد داشتيم كه از راه لرستان يعني مسكن طوايف لرهاي فيلي به تهرا= 606; مراجعت كنيم = 608; مطالعه كنيم كه آيا امكان باز كردن راه تجارتي ديگر= 10; در اين منطقه وجود دارد يا خير. ضمناً مي&#= 8204;خواستيم از خرابه‌ها= 10; شوش (شوشان كتاب مقدس) ديدن كنيم.

هر كس يك بار اين كتاب را بخواند متوج= 07; خواهد شد كه نويسنده چشماني تيز بين دارد و از ظاهر همه چيز سعي مي‌كند عمق آن را ببيند كه اين كار او آنقدر زياد و مكرر است كه خواننده را ب= 607; صرافت مي‌ان= 83;ازد و خواندن كتا= 576; را ملال آور مي‌كند. او مدام به توصي= 601; و تفسيرهاي ظاهري هر چيز كه مي‌بيند م= 610;‌پردازد و همچنين بسيار سعي مي= 204;كند تا مثل يك روانشناس عم= 04; كند و مدام از ويژگيهاي مر= 75;مي افرادي كه با آنها برخورد مي‌كند صحبت مي‌كند

ص 14 :‌هژبر مردي زيبا و جذاب بود و در حدود سي و پنج سال داشت، به اسب‌سواري و شكار علاقه‌= 75;ي وافر نشان مي= 204;داد. مثل پسر بچه‌= 575;ي سرخوش به نظر مي‌آمد.

ص 153 : مهرعلي خان سيمايي جذاب داشت و مردي خوش لبا= 587; و سواركاري زيبا بود.

ص 16: مستخدمين ايراني در اردوگاه كام= 04;اً خوش اخلاقند اما در خانه بي‌تربيت هستند. اين حالت خشونت هنگام مسافر= 78; كمتر به چشم مي‌خورد.

ص 139: اين دو نفر خوش سيما و روي هم رفته جذاب بودند. بد نيست وضع ظاهري آنان ر= 575; تشريح كنم.

اما در مورد فصل بندي كتا= 576; بايد گفت نويسنده گوي= 75; در انجام اين كار نظم خاصي را پيروي نمي= 204;كند اما با اين وجود و با كمي چشم پوشي از بعضي فصول شايد بتوان گفت نويسنده خروج از شهر قبلي و رسيدن به شهر و مكان &= #1576;عدي به عنوان يك فصل در نظر گرفته است. به همين خاطر او= 604; بعضي از فصله= 575; را با جملاتي نظير حركت كرديم براه افتاديم، پش= 78; سر نهاديم و نظاير آن آغا= 586; كرده است. البته در چند فصل ابتدايي نيز اشاراتي به چگونگي تدارك اسباب مورد نياز و به طور كلي مسائل مقدماتي سفر مي‌پردازد. د= 585; ادامه بايد خاطر نشان كر= 583; كه اين كتاب متشكل از 18 بخش يا فصل است كه كاروان نويس= 06;ده در طي اين 18 فصل چيزي حدود 80 روز در راه بوده است و تقريباً مساحتي به طو= 604; 1200 مايل را مي‌¦= 2;يمايد.

چيز ديگري كه در آخر اين بخش در مورد شيوه نگارش م= 610;‌توان گفت اين است كه نويسنده مسير كاملاً ساكني را در نوشته خود دنبال مي‌كن= 83; طوري كه عملا= 611; قصه اين كتاب قصه يا سفرنا= 605;ه فاقد هيچ گون= 607; هيجاني است و بدين ترتيب م= 610;‌توان چنين آورد كه خواننده حدوداً پس از خواندن نيمي از كتاب مي‌ت= 608;اند حدس بزند كه نويسنده ديگ= 85; در شهرهاي بع= 583;ي چه چيزهايي ر= 575; مي‌خواهد توصيف كند و با چه ادبياتي.

لذا بروي اين تحقيق تا اواسط كتاب حال اندكي كم= 578;ر يا بيشتر صفحاتش تك تك ورق مي‌خورد ولي از اواسط كتاب به بعد صفحات آن شام= 604; نگاهي گذرا و اجمالي مي‌ش= 08;ند.

روش تحقيق

با توجه به توضيحاتي كه در قسمت پيش آمد چندان درست نيست كه پرسش خاصي در زمينه اجتماعي، اق= 78;صادي و سياسي به مطالعه اين كتاب پرداخت. اينجا جا دار= 583; بگويم كه اگر اين تحقيق در زمينه جغراف= 10;اي مناطق ايران بود بي‌تردي= 83; يكي از مناسبترين منابع براي رجوع بود. اما حيف كه اين كتاب براي تحقيقي علمي- اجتماعي قرا= 85; است به كار گرفته شود. اين كتاب حالتي داستا= 06; گونه دارد و همانطور كه قبلاً هم چندين بار ذك= 585; شد نويسنده بيشتر به توصيف طبيعت = 608; ظاهر و خلقيا= 578; اشخاص نوعي م= 610;‌پردازد و شايد پس از هر چند صفحه بتوان اشارهR= 04;اي جزئي به يكي از سئوالات اساسي مورد نظر استاد را در آن يافت. پس پاسخ دادن به چنين سئواله= 75;يي نظير وضعيت اجتماعي مردم، شيوه زندگي در شهر و روستا و ... توسط اين كتا= 576; تقريباً كار= 10; مشكل است.

در ص اول راهنما براي تحقيق آوردهR= 04;ايد كه :

آنچه اين بخش را (بخش اصلي) مهم مي‌سازد شيوه استنتا= 80; مدل نظري از افكار ... اين رو= ;ش شايد براي تمام كتابها= 10; تاريخي كاربرد نداش= 78;ه باشد. نويسندگاني كه مسئله روشني نداشت= 07;‌اند مدل خاصي هم در كتاب خود نپرورانده‌= 5;ند. همين جا بايد گفت كه اين كتاب از نظر من يكي از اين آثار است. پس من پرسش خاص خود را در اين تحقيق خلاصه روي مورد خاص= 610; نمي‌گذارم و سعي خود را مي&#= 8204;كنم تا از مطالب كتاب اشاره‌= 07;ايي را هر چند جزئي در رابط= 607; با سئوالهاي اساسي مورد نظر بيابم. حال اين اشار= 607;‌ها در رابطه با هر كدام از سئوالها كه باشد.

در توضيحاتي اضافه در رابطه با نوع ادبيات استف= 75;ده شده از جانب نويسنده باي= 83; گفت كه قلم نو&#= 1610;سنده خودماني است = 608; اولين جملات= 10; را كه در رابط&#= 1607; با موضوع به ذهنش مي‌آيد را بي تكلف بيان مي‌كند. اين سادگي را شايد بتوان گفت در تمام جملات نويسنده مي‌= 78;وان يافت. از آن قضاوتهاي خاله زنكانهR= 04;اش راجع به شخصيت. افراد مختلف گرفته تا تفسيرها و توصيفهاي از طبيعت و وقاي= 593; سفر.

بخش اصلي

نويسنده سفرنامه خود را با درج تاريخ روز دو= 588;نبه بيست و ششم سپتامبر سال 1899 به عنوان روز آغاز سفر شرو= 593; مي‌كند. سفري نسبتاً طولا= 06;ي و سخت، چيزي حدود 12-10 هفته. اين مسافرت بنا به گفته خود نويسنده آن طور كه از روي نقشه راه= 606;ما برداشت كرده شامل رفت و برگشت از ميا= 606; كوههاي بزرگ= 10; است كه از مسير مرزهاي تركيه در جنو= 576; خاوري تا خلي= 580; فارس امتداد دارد كه در آنها جاده شوسه پيدا نم= 610;‌شود و سپس ما را با كاروانش در صفحه 8 آشنا مي&= #8204;كند :

دسته ما از شوهرم آقاي دني دبي= 585; دوم سفارت و ي&#= 1603; منشي ايراني به نام يحيي خان و خودم و آبدارمان بك پيت كه قبلاً درجه‌دار ارتش بوده اس= 578; و كلفتم و چهار غلم و بيست و چند نفر مستخدم ايراني و عده زيادي قاطرچ= 10; تشكيل شده است. البته به علاوه 10 نفر از سواران گارد شخصي مظفرال= 83;ين شاه كه مامور محافظت و اسكورت ما در طول سفر از جانب شاه شده بودند. بطور كلي كاروان م= 575; حدوداً 70 نفر و= 150 راس اسب و قا ط&= #1585; داشت. (ص 8)

يكي از مشكلاتي كه نويسنده با توجه به تعدا= 583; زياد افراد و تجهيزات كاروان از آن ياد مي‌كند علاوه بر سخت= 610; راه، ازدياد وسايل حمل و نقل مي‌داند = 608; دليل آن را علاوه بر تعداد زياد افراد كاروا= 06; و وسايل مورد نياز آنان وجود هداياي = 576;سيار مي‌داند كه د= 585; اين سفر نويسنده آن ر= 575; بي نهايت مور= 583; لزوم مي‌دان= 83; زيرا به عقيد= 607; او مبادله پي= 588;‌كشي از سنن مملكت ايران است و هيچ مسافري نمي‌تواد بدون داشتن هدايايي معادل پيش‌ك= 88;ي‌هايي كه به او داده مي‌شود مسافرت كند.

در طي اين سفž= 5; نويسنده از مهمان‌نواز¡= 0; ايراني‌ها ا= 86; لرها و جنوبي= 204;ها و اصفهاني‌ه= 75; گرفته تا شهر= 610; و روستايي‌ه= 75; و چادرنشين‌= 07;ا سخنها رانده است. او مردم ايران را بارها و باره= 575; به همين خاطر ستوده است.

در ص 7 اين كتا= 576; يعني جايي كه كاروان قصد خروج از تهرا= 606; را دارد خانم دوراند از شگفتي خود نس= 576;ت به حضور ماشينهاي مد= 04; غربي در بازا= 585; تهران كه در تضاد با محيط زندگي شرقي بوده است و هيچ تناسبي ميان اين دو نبوده سخن مي= 204;گويد. گويا شرقيها= 10; جهان سومي فك= 585; مي‌كنند كه غربيها به هر چيزي كه در نتيجه نيازش= 75;ن به آن رسيده‌= 575;ند و همان چيزها باعث رشد بيشترشان شد= 07; است را اگر در ملت خود پياد= 607; كند آنان نيز چنين مي‌شون= 83;. حال آنكه نه احساس نيازي نسبت به وجود آن دارند و نه بستر مناسبي در آن زمان براي حضور آن در جامعه وجو= 583; دارد. از اين ر&= #1608; آن عامل نه تنها به رشد و تعالي آن كمك نمي‌كند بلك= 07; در تضاد با آن قرار مي‌گير= 83; و مشكلاتي را ايجاد مي‌كن= 83; مانند زمان حضور روزنام= 07; و راديو در ايران كه در كتاب جامعه شناسي سال سو= 605; دبيرستان از ورود آن به عنوان يك ضد فرهنگ ياد مي= 204;كند. اين پديده دستيابي قبل از بسترسازي گويي در پديد= 607;‌هايي كه حتي خود به وجود مي‌آور= 06;د نيز شايد صدق كند. شايد انقلاب مشروطه يكي ا= 586; اينها باشد. شايد زمان دستيابي ما ب= 607; چنين فتح بزرگي خيلي زود بود. شايد هنوز شعور ان= 602;لابي نه در مردم ايجاد شده بو= 583; و همچنين دهه= 575; بار بالاتر و شديدتر از ان نه در رهبران و سردمداران آن .

يعني شايد باز هم ايران= 610; جهان سومي به چيزي زودتر ا= 586; هنگام آگاهي رسيدند.

دوراند در صفحه 11 شروع به دادن اطلاعاتي در مورد اجزاي ي= 603; كاروان مسافرتي ايراني در زمان قديم مي= 204;كند :

كاروانها به سه دسته پيشخانه، وس= 91; ‌خانه و پس‌خانه تقسيم مي‌شو= 06;د كه ابتدا پيش= 204;خانه دو منزل جلوت= 585; راه مي‌افتد. سپس وسط‌خان= 07; و پس از آن پس‌&= #1582;انه. اين سه خانه نسبت به دسته اصلي زودتر ر= 575;ه مي‌افتند تا اردوگاه را برپا و وسايل راحتي را فرا= 607;م كنند.

در ادامه ص 11 چند تيپ از اف&#= 1585;اد جامعه ايران= 10; را معرفي مي‌= 603;ند كه اولي قاطرچي‌ها هستند كه آنا= 606; راه انسانهايي موذي معرفي م= 610;‌كند كه كمتر بويي از تمدن برده= 204;اند و هنگام سفر در بيابان استفاده از چادر را مسخر= 607; و تجملي مي‌پ= 606;دارند. سپس صحبت از مستخدمين ايراني مي‌ك= 06;د كه مردماني مفيد هستند، در اردوگاه خوش اخلاق و در خانه خشن و بي‌تربيت هستند. در توضيح بيشتر راجع به اين تيپ مي‌آورد كه اينان بيابان گرد زاده شده‌ان= 83; و شهرنشيني دوري مي‌كنن= 83; و وقتي در خيمه بسر ميبرند كمتر آرزوي ديگري در سر مي‌پرو= 585;انند و مي‌گويند د= 585; اين زندگي (همه چيز وجود دارد) ما نيز از مفهوم اين جمله وجود قدري نان و علوفه جهت چهارپايان استباط مي‌ك= 06;يم.

اينجا به احتمال زياد قطعاً مي‌تو= 75;ن چنين برداشت كرد كه اين خانم دوراند هم يكي از همين مستشرقين غربي است كه تحت تعاليم م= 583;ارس غربي مردم مشرق زمين مردماني بدو= 10; و وحشي مي‌پن= 583;ارد.

در ادامه در ž= 9; 18 نيز نويسنده به بازي چوگا= 606; اشاره مي‌كن= 83; و مي‌گويد :

بازي چوگان ورزش ايرانيها بوده ولي اين= 603; بازي نمي‌كن= 06;د. گويي اين از عادات ما ايراني‌ها حال در هر دوره‌اي كه باشيم است كه اغلب آداب و سنن مناسب و شادي آور را از ياد ببريم و در عوض آن رسوم و اعمال بد و ماتم‌زا را مدام بسط و گسترش دهيم.

دوراند در ادامه هنگام عبور از شهر ري و شاه عبدا&#= 1604;عظيم سعي در تاريخ نگاري مي‌كن= 83; و اشاره‌اي ب= 607; ترور ناصرالدين شاه در حرم شاهزاده مي‌= 03;ند و از آنجا كه نويسنده سخت شيفته نظام شاهنشاهي ايران است و در طول كتاب بارها به اين مورد اشاره كرده است قات= 604; را يك آنارشيست معرفي مي‌كن= 83;.

دوراند هنگام عبور ا= 586; شهر ري در صفحاتي اشار= 07;‌هايي به تنها راه‌= 570;هن ايران در آن زمان كه طول طول آن حدودا= 611; شش – هفت مايل بوده مي‌كند = 608; ص 253 چنين آورده است كه :

اين راه آهن از تهران به شاه عبدالعظيم م= 10;‌رساند و همچنين سنگهاي معدن= 10; را در دامنه باريك كوه بايري حمل مي= 204;كند.

در ص 25 كمي درباره وضعي= 78; زندگي اقليت مذهبي زردشت= 10; جملاتي آمده است.

در تهران تعداد زيادي گبر وجود دارد. اغلبشا= 606; باغبانند. در ساير نقاط ايران چندين هزار نفر گبر زندگي مي‌كن= 83; و اين طور كه ظاهر امر نشا= 606; مي‌دهد مردم= 10; سخت كوشند ام= 575; نفوذشان به اندازه هم نژادان مهاجرشان يعني پارسيهاي هن= 83; نيست قبرستا= 06; گبرها خرابا= 78; عجيبي است.

شايد يكي از دلايل و وجوه پي بردن به زندگي سخت و تقريباً ساك= 06; ايراني‌ها د= 85; قرن 19 يعني زماني كه اروپاييها مدارج ترقي ب= 607; سرعت طي مي‌ك= 606;ند از نظر نويسنده كتا= 76; نبوده راهها= 10; ايران مي‌تو= 75;ن باشد. راههاي نامناسب يعن= 10; ضعف حكومت ، حكومتي كه قادر نيست حت= 610; امنيت راهها را كنترل كند. &= #1606;بود راههاي مناس= 76; يعني بازرگاني و تجارت كم، يعني جامعه بسته و سنتي و عقب مانده. دوراند در صفحاتي اشار= 07;‌هايي به نبود راه مناسب يا عدم وجود آن در ايران سال 1899 د= 5;شته است .

ص 29 در نقطه‌ا= 610; كه حال نمي‌د= 575;نم كجاست به يك گاري برخورديم كه روي آن قطعه سنگي قرار داده شده بود كه براي آرامگاه شاه مقتول در نظر گرفته شده بود. حيوانات= 610; كه گاري را مي&#= 8204;كشيدند براي حركت دادنش به وضع= 610; دردناك تقلا مي‌كردند. دو ماه بعد كه برمي‌گشتيم گاري را ديدي= 605; كه فقط چند ميل چلوتر رف= 578;ه بود. اين موضوع در كشورهايي نظير ايران ك= 607; فاقد راه آهن هستند در عين حال وسيعند مبين دشوار بودن رفت و آمد است.

ص 36 : به طور كلي بعد از قم جاده شوسه به مفهوم واقعي وجود ندارد.

ص 44 : در اين كشور موقعي ك= 607; سفر طولاني د= 585; پيش است امكا= 606; ندارد آدمي دچار زحمت نشود.

كاروان دوراند پس از عبور از تهرا= 606; و شهر ري راه قم را در پيش مي‌گيرند. نويسنده هنگام رسيدن به قم آن را چنين توصيف م= 610;‌كند.

ص 31 : قم شهر حزن انگيزي است. قسمت عمده آن خرابه است. قم فوق‌العاده مورد احترام است زيرا فاطمه خواهر امام رضا اما= 605; هشتم شيعيان در آنجا مدفو= 606; است. در قم شراب به فروش نمي‌رسد زير= 75; از طرف روحانيون ممنوع شده است. قم براي پناهنده شدن يا به قول اير&#= 1575;ني‌ها بست نشستن مكاني جالب توجه است. اذيت كردن اف= 585;ادي كه به آنجا پناه مي‌برن= 83; در حكم توهين به مقدسات مذهبي است. سنت بست نشست= 606; در اين كشور توسعه عجيبي دارد. در تهرا&#= 1606; نيز اغلب مردماني كه مورد ستم دول= 578; قرار مي‌گير= 06;د زير پرچم بريتانيا در باغ سفارت بس= 578; مي‌نشينند.

به نظر مي‌رس= ;د اين بست نشين= 610;‌هايي كه دوراند آن را امري معمولي و گسترده قلمد= 75;د مي‌كند دلاي= 04; متفاوتي داشته باشد . شايد بتوان ي= 603;ي از مهمترين دلايل آن را ضعف دولت در سركوب آن و خفه كردن آن در نطفه دانست.

پس كمي مي‌تو= ;ان گفت كه دولت يكي از دلايل اين بست نشين= 610;‌هاي مكرر بوده اس= 578; و خدا رو شكر اين بست نشين= 610;‌ها و پناهنده شدنها كه از عوامل اختشا= 88; در نظم جامعه هستند در امروز يا اصلاً نيست و يا اگر هم باشد صداي آن تا چند كوچه آن ورتر هم نمي‌رود و هي= 670; كس باخبر نمي= 204;شود الا همان چند نفر معترض. حتي با وجود اين همه وساي= 604; ارتباط جمعي مدرن قرن بيس= 578; و يكي و اينجا جا دارد كه از دولت امروزي به خاطر نظار= 578;‌هايش ك در هر عرصه‌&#= 1575;ي وجود دارد سپاسگزار باشيم.

در ص 39 باز هم نويسنده به مهمان نوازي ايرانيها اشاره دارد ولي اينبار و در اينجا زا مهمان نوازي = 585;اهزنان ما مي‌گويد .‌

پيش خانه كه شب قبل حركت كرده بود در ميانه راه بوده است كه دسته‌اي از بختياري‌‌ه= 5; با هياهوي بسيار براي غارت آن از كوه سرازير شده بودند.

خوشبختانه رئيس پيشخان= 07; خون سردي خود= 588; را حفظ كرد و به آنها گفت گه اين قاطره= 575; متعلق به وزي= 585; مختار انگلي= 87; هستن. غارتگران فوراً شروع ب= 607; عذرخواهي كردند و از اين شخص تقاض= 575; كرده بودند ك= 607; به وزير مختا= 585; انگليس بگويند كه از مزاحمت خود شرمنده هستن= 83;. زيرا نمي‌دا= 06;ستند كه كاروان متعلق به وزي= 585; مختار است. آن&#= 1711;اه عقب نشيني كردند. در ايران اغلب ي= 575; آمادگي كامل= 10; دارند كه طرز تفكر عقلايي داشته باشند.

در ص 40 نيز نويسنده اطلاعاتي را در مورد نوعي از پوشش و لباس ايرانيها در آن زمان آورد= 607; كه ذكر آن خالي از لطف نيست .

در ايران هر فردي خواه غن= 610; و خواه فقير كت چين‌دار م= 610;‌پوشد. حتي كارگران مزارع و حتي بچه‌هايي كه سنشان در حدو= 583; سه ، چهار سال است عيناً مث= 604; بزرگترها از اين نوع كت مي&#= 8204;پوشند. كت چين‌دار پالتويي است. لباسهاي ديگ= 85; در زير آن قرار مي‌گير= 83;.

همچنين دوراند در همين ص 40 مي‌اف= زايد كه طرز لباس پوشيدن ايرانيهاي شهرنشين به شيك پوشان انگليسي شباهت دارد.

مطلب ديگري كه تاحدي مي‌= 578;وان از طريق كتاب درباره آن مبحثي كوتاه كرد، استعدا= 83; ايران براي تبديل شدن به بهشت است. گويا هركسي ا= 586; گذشته تا حال وارد ايراني مي‌شده و مي‌= 588;ود مانند دوران اذعان مي‌دا= 85;ند كه اين كشور قابليت تبدي= 04; شدن به بهشت ر&#= 1575; دارد و جملات= 610; نظير جملات دوران حال در هر زمينه به زبان مي‌آور= 83; كه اين كشور داراي پتانس= 10;لي فراوان است اما براي تبديل شدن به احسن و استفاده اصولي و درست آن تاكنون اقدامي به عم= 604; نياورده‌انž= 3;. به عنوان مثا= 604; در كتاب دوراند نمون= 07;‌هايي از اين دست يافت مي‌شود. مثلاً در ص 43 آورده است كه . =

ايران كشور عجيبي است هم= 607; انواع ميوه‌= 07;ايي از قبيل گلابي، هلو، سيب در كشور بطور طبيعي روييده مي‌ش= 08;د اما براي تبديل به احس= 606; كردنشان تاكنون اقدا= 05;ي به عمل نيامد= 607; است و هيچ گاه ميان اين ميو= 607;‌ها ميوه‌اي مانند هلوها= 10; گرم خانه‌ها يا انگورهاي انگليسي به دست نمي‌آيد.

و همچنين در مورد بي توجه= 610; ايراني‌ها نسبت به گذشت= 607; و تاريخ خود و به فنا دادن آثار باستان= 10; كه جزئي از هو&#= 1610;ت يك مملكت و عاملي براي عزت نفس مردم آن است در ص 51 چنين مي‌آور= 83; كه.

لرو كرد زن وضع اين كاخه= 575; را دقيقاً تشريح كرده است و من نمي‌&#= 1578;وانم به نوشته‌ها= 10; او چيزي بيافزايم. فق= 591; مي‌گويم اني ساختمانها حتي به صورتي علاج ناپذيرتر از زماني كه او كتابش را مي‌= 606;وشته ويران شده‌ا= 06;د. جمله (خراب شد) تقريباً درباره تمام عمارات باستاني ايران شنيده مي‌شود.

يكي ديگر از اطلاعاتي كه از اين كتاب به دستم آمد و برايم جالب بود و آوردن آن در اينجا بد نيست اطلاعاتي در مورد چرايي درج شير و خور&#= 1588;يد در دوره‌هاي پيشين بوده است كه نويسنده پس ا= 586; تحقيقات و پرسشهايي در رابطه با علت آ = 6; چنين مي‌آور= 83; .

ص 44 خورشید نشانه‌اي از آتش پرستي مي= 204;باشد و بعد از ظهور محمد تصوير شير كه مظهر علي (ع) شير خداست به آن اضافه گرديد= 07; است و از يكي ا&= #1586; بزرگان نقل كرده است كه نقش زني كه بر روي صورت خورشيد قرار دارد به وسيل= 607; يكي از شاهان ايران متداو= 04; شده ا ست و خاط&= #1585;ه‌اي از زن مورد علاقه‌اش بوده.

پس از عبور اž= 6; اصفهان نويسنده در ص 55 مي‌‍آورد كه . <= o:p>

در اصفهان كاروان به يك= 610; از اهداف اصل= 610; خود كه همان اداي احترام به ضل‌السلط= 75;ن بوده است دست يافتيم و از اصفهان به سم= 578; كوههاي بختي= 75;ري و دومين هدف خود يعني ملاقات با روساي بختيا= 85;ي و بررسي جاده جديدي كه مي‌= 576;ايستي از ميان اين سرزمين ناهموار و مرتفع بگذرد حركت كرديم.

در اين كوههاي بختياري از ميان بسياري طوايف گذشتن= 83; و بسياري از روسا را ملاق= 575;ت كردند و حتي شبهايي مهما= 06; خانه‌هاي ايشان بودند.

در ص 67 نويسند= 607; پس از اينكه بازهم از مهمان نوازي ايراني اينبار در ناغون لرنشي= 06; سخن مي‌راند بيان مي‌كند كه اين طايفه لرها نه تنها موقع پذيراي= 10; نزاكت را رعايت مي‌كن= 06;د بلكه موقع درخواست ملاقات من ني= 586; چنان ادب و تربيت نشان دادند كه ناگهان تصور كردم ميان عد= 607; جنتلمن به سر مي‌برم. عقيد= 607; عمومي بر اين است كه مشرق زميني‌ها در مورد زنان رعايت احترا= 05; را نمي‌كنند ولي حقيقت اي= 606; است كه طرز رفتار و برخورد اين كوه نشينان ا= 586; هر فرد اروپايي پسنديده‌تر است. در نظر نويسنده روس= 75;ي طايفه بختياري با يكديگر مناسبات حسن= 07;‌اي دارند و از علاقه لرها ب= 607; علم و دانش مي&#= 8204;گويد و حتي سطح اطلاعات اين لرها را تحسي= 606; مي‌كند و در صفحه 706 مي‌آور= د كه برخي از بزرگان و ثروتمندان ايل فرزندان خود را چون فرزند وزير خارجه كه در روسيه درس خوانده است و پسر وزير پست كه به آلمان اعزام شده است، براي تحصيل به اروپا مي‌فر= 87;تند كه اين قبيل اعمال از نتايج اصلاحات اميركبير اس= 78;.

بايد گفت در قبل و چه بسا همين حالا هر لري متعلق به یک طايفه بود. گويا در طايف= 607; بختياري هرم= 10; از قدرت وجود داشته كه اين طايفه بزرگ ب= 607; طوايفي منشع= 76; مي‌شده كه هر طايفه آن داراي رئيسي بود كه در عين &= #1581;ال اين روسا نيز فرمان‌برداž= 5; ايلخان بزرگ بودند كه اين ايلخان در را= 587; هرم قدرت بختياري قرا= 85; داشته است. در ضمن اين ايلخان بايد از طرف پادشا= 607; ايران تاييد مي‌شده است.

از آنجا كه كاروان دوراند بيشت= 85; سفر خود را چه در مسير رفت و چه در مسير برگشت بايد ا= 586; ميان لرها مي= 204;گذراند لذا دوراند د= 585; مورد لرها نسبت به ديگر &#= 1608;لايتها توضيحات بيشتر و كاملتري چه د= 585; زمينه طبيعت اين استان و چه شيوه زندگ= 610; آنها و چه خصو&#= 1589;يات ظاهري و اخلاقي آنها آورده است. بد نيست اشاره هايي هرچند مختصر به اين توضيحات داشته باشيم . <= o:p>

طوايف لرنشين حتي آنهايي كه در دهكده زندگي = 605;ي‌كنند نيز البته بعضي از آنها در روستاهاي خود از چادر استفاده مي‌= 03;نند. لرها از نظر اقتصاد معيشتي در بحران بوده‌= 75;ند. البته امروز= 07; هم استانهاي لرنشين از اس= 578;انهاي محروم محسوب مي‌شوند. در ص 68 مي‌نويسد :

در انجا دهكده‌هاي بسيار و متشك= 604; از كلبه‌هاي بي قواره‌اي ديده مي‌شون= 83;. گرچه راهنمايان بختياري تذك= 85; ما را در مورد عدم سلامت مردم لر با اوقات تلخي و تندي انكار م= 610;‌كردند و عقيده داشتند در هي= 670; جايي آب و هوايي به خوب= 610; ايالت بختياري وجو= 83; ندارد و در كوهستانهاي اين منطقه آد= 605; ناسالم يافت نمي‌شود ولي به هر حال مردم فوق العاده فقير = 608; ناسالم مي‌ن= 05;ودند.

لرها گويا كمي خصلتهاي غارتگري را نسبت به ديگر قوميها بيشت= 85; داشته‌اند زيرا در طول سفر خانم دوراند در هي= 670; ولايتي به را= 607;زنان و غارتگران ب= 585; نمي‌خورد و ا= 586; آنان صحبتي ب= 607; ميان نمي‌كش= 83; تا به كاروان وارد كوههاي بختياري بشو= 83;.

ص 39 بالاي دهكده در روي تپه كوچكي برجي واقع شد= 607; است كه اهالي ده معمولاً ا= 586; بالاي آن مراقب مهاجم= 75;ن بختياري كه اغلب در اطرا= 601; روستا (؟) ديده مي‌شوند هستند.

ص 144 در اين مكان مستخدم= 10; كه چندي قبل م&#= 1587;موم شده بوده بود و از كاروان عقب مانده بو= 583; به ما پيوست اما لرها غارتش كرده بودند.

در ص 101 در رابطه با لره= 575; مطلبي آمده ك= 607; بيشتر قصه آن بدوي نشان دادن بيشتر بختياري‌ها است كه تا حدود زيادي ب= 607; طنز شباهت دارد. براي يك نفر بختياري راهي هموار محسوب مي‌شو= 83; كه كوه و كمر نباشد. يك نفر لر صحرانشين شكايت داشت ك= 607; راهي كه شركت لينچ در اين ناحيه ساخته = 589;اف ساخته شد و در اين راه سنگي نيست كه به پاي آدم بخورد.

به طور كلي ا = 8; لرها را مردم= 610; مي‌داند كه ا= 586; آسايش و راحت= 610; بيزارند و فق= 591; براي آنها جن= 711; و شكار مهم است.

ص 60 در ميان لرها كساني كرد نشين مي‌= 588;وند مورد تحقير اكثر افراد ايل قرار مي‌= 711;يرند و در ص 161 نيز ارزيابي كلي خود را از مردم لر چنين بازگو مي‌كن= 83;:

مطلبي كه از مسافرت در اي= 606; مناطق فهميد= 05; اين است كه سه چيز در لرستا= 606; ارزش فراوان دارد : اسلحه آتشين، چاقو = 608; دوربين‌هاي زميني و دو چشم. اصولاً لرها به چيزي صرف نظر از آن&#= 1670;ه براي جنگ و شكار مفيد باشند رعبت ندارند و در ص 1= 60 نيز چنين آورده است كه : =

لرها علاقه‌= مندند كه دو رديف فشنگ دور كمرشان بسته شود اما تهيه آن برايشان پرخرج است و به همين خاطر بخشيدن تعدادي فشنگ به نظرشان هديه بزرگي است.

در اينجا عبور از ميان لرها در مسير رفت تقريباً به پايان مي‌= 585;سد اما نويسنده بازهم به ميا= 606; بختياريها د= 85; مسير برگشت بر مي‌= 711;ردد و در آنجا بازهم اطلاعات مختصري در مورد لرها به ويژه در زمين= 607; مذهبي آن را مي‌دهد. توضيحات او ب= 607; اين شرح است كه :‌ص 152 لرها انسانهايي مذهبي هستند كه به انجام مراسم مذهبي خو گرفته‌ان= 83; و اين تنها موردي است كه در لرستان نشانه‌اي از عشق و محبت را مي‌توان مشاهده كرد. بالاي پل تنگ روي قله كبير كوه امامزاد= 07;‌اي ديده مي‌شود كه فوق العاد= 607; مورد احترام است و هيچ لري &= #1576;ه اين امامزاد= 07; نمي‌تواند قسم دروغ بخورد.

همچنين در ص 64 نيز اشاره‌ا= 10; ديگر به مذهب در اين ناحيه شده است كه آن را هم ذكر مي‌&#= 1603;نم :

بسياري از دهكده‌هاي بختياري داراي مذهب مسيحيت هستن= 83;. اين دهكده‌ه= 75; را ارمني‌ها قابل سكونت كرده‌اند و زراعت خوبي دارند.

در هر حال كاروان دوراند در تاريخ 5 نوامبر از تپ= 607;‌هاي بختياري خار= 80; مي‌شوند و پس از عبور از كوههاي بختياري و گذشتن از ميا= 606; طوايف لرنشي= 06; پس از چند روز به خوزستان جايي كه اهوا= 586; كه مهمترين مركز تجارت انگليس در ايران غربي بود رسيدند. جايي كه بيشت= 585; سيمايي غربي مانند دارد و اكثر افراد آ= 606; مانند ديگر شهر جنوبي ايران اعراب هستند و از آن&#= 1580;ا قصد عظيمت به ديگر شهرهاي اين ناحيه چو= 606; شوشتر و دزفو= 604; و شوش و ... داشتند.

به نظر مي‌رس= ;د نويسنده بيش از جاهاي ديگري كه پشت سر گذاشته از شهرهاي جنوب= 10; ايران دل‌خو= 88;ي ندارد و بر كثيفي شهرها= 10; آن تاكيد بسيار داشته : <= o:p>

ص 123 : نتوانستم شوشتر را به طور مناسب بب= 610;نم. اين شهر به طرز وحشتناك= 10; كثيف بود.

ص 116 : از اهواز خاطره خوشي ندارم . اين شهر به نظرم محيطي كوچك و كثيف آمد همچون شهر دزفول.

در ص 126 : آمده است كه در دزفول نيز فروش مشروبا= 78; الكلي قدغن است و دليلش را نويسنده نفوذ زياد ملايان در آن شهر مي‌داند. اينكه چرا در آن شهر ملايا= 606; نفوذ زيادي د= 575;رند را نويسنده توضيح نداده است. چون دزفول نه مثل قم است و نه همچون نجف.

قبلاً هم در مقدمه ذكر شد= 607; بود كه شايد به واسطه اين كتاب بتوان دلايلي را از حضور همه جان= 576;ه انگليس در ايران آن زما= 606; و دخالت در امور داخلي كشور به دست آورد. نمونه‌= 607;ايي كه شايد بتوا= 606; از طريق آنها اين چنين است= 583;لالي را كرد در ذيل ذكر مي‌كنم :

ص 75 : در نزديكي دهكده مردي ا= 586; خانه بيرون آمد و در حاليكه حركاتي وحشيانه داشت، اسب شوهرم را متو= 602;ف كرده و بعد به چند زخم روي گردنش اشاره كرد و ضجه مي‌&#= 1603;رد كه به واسطه قتل آدمي دچا= 585; بدبختي شده است و مجازات= 588; كه براي او در نظر گرتفه بودند ناعاد= 04;انه است. حالا از ما دادخواهي مي‌كرد. البت= 607; شكايت او جزء مطالبي بودك= 07; وزير را حق دخالت در آن نبود.

ص 139 : پيش از آنكه دزفول ر= 575; ترك كنيم و دو&#= 1576;اره به تهران برگرديم حاك= 05; خوزستان دو ن= 601;ر كدخداي لر را از طايفه ديركوندها ب= 07; سراغ ما فرستاد. اينا= 606; راهنماي كاروان ما شدند. براي مس&#= 1610;ر برگشت در ميانه راه بوديم كه از ما تقاضا كردند خودشا= 06; را از مردي كه قبلاً يكي از افراد و قبيل آنها را گشته بگيريم و با اصرار و تقاض= 575; مي‌كردند. (خونمان را بگيريد)

گويا حضور انگليس در ايران آنقدر قوي است كه اف&#= 1603;ار عمومي روستاها و ... چنين تصور مي= 204;كردند كه تنها انگليس حال ب= 575; هر پست و مقامي مي‌تو= 75;ند حقوق از كف رفته آنها را حال يا فردي نوعي تضييع كرده باشد يا دولت مركزي پامال از دول= 578; يا آن فرد پس بگيرند و به آنها برگرداند. از &#= 1583;يگر نشانه‌هايي كه مي‌توان ب= 575; خواندن كتاب چنين استدلالي كر= 83; :

بست نشيني ايراني‌ها د= 85; زير پرچم انگليس در با= 594; سفارت است و بالاخره پس ا= 586; رسيدن كاروا= 06; به دزفول در روز 19 نوامبر كاروان ديگر قصد به بازگش= 578; مي‌كند. زيرا مي‌توان گفت كه ديگر با رسيدن كاروا= 06; به دزفول كار= 608;ان به اكثر اهدا= 601; خود دست يافت= 607; است و بدين تر&#= 1578;يب راه تهران را در پيش مي‌گي= 585;ند.

از آنجايي كه اين كتاب يك سفرنامه و صرفاً خاطرا= 78; شخصي نويسند= 07; آن است و به عبارتي ديدهR= 04;ها و شنيده‌هاي اوست لذا نويسنده به منبع يا مناب= 593; ديگري اشاره نكرده است و اگر گاهي اوقات هم به جهان گردان قبل از خود همچون لرو كر= 583; اشاره‌هايي داشته اين اشاره‌ها آنقدر مهم نيستند تا در قسمت منابع و ماخذ ذكر گردد.

در نتيجه من نيز در اين قسمت تنها نا= 605; همين كتاب يعني (سفرنام= 607; دوراند) را ذكر مي‌كنم.

نقد و نگاه خود نویسنده:

چنانكه خود نويسنده در مقدمه‌اش آورده كه:

اميد چنان است كه ميسر شود توجه آنانكه دوست= 83;ار قرائت داستانهايي درباره مسافرت به مشرق زمين هستد و شايد روزي بخواهن= 83; از سرزمين‌ه= 75;ي شرقي ديدن كنند به آن جلب شود.

نويسن= ;ده بيشتر به توصيف طبيعت = 608; ظاهر و خلقيا= 578; اشخاص نوعي م= 610;‌پردازد.

اين سادگي را شايد بتوان گفت در تمام جملات نويسن= 83;ه مي‌توان ياف= 78;. از آن قضاوتهاي خاله زنكانهR= 04;اش راجع به شخصي= 578; افراد مختلف گرفته تا تفسيرها و توصيفهاي از = 591;بيعت و وقايع سفر.

شايد يكي از دلايل و وجوه پي بردن به زندگي سخت و تقريباً ساك= 06; ايراني‌ها د= 85; قرن 19 يعني زماني كه اروپاييها مدارج ترقي ب= 607; سرعت طي مي‌ك= 606;ند از نظر نويسنده كتا= 76; نبوده راهها= 10; ايران مي‌تو= 75;ن باشد. راههاي نامناسب يعن= 10; ضعف حكومت ، ح&#= 1603;ومتي كه قادر نيست حتي امنيت راهها را كنترل كند. نبود راههاي مناسب يعني بازرگاني و ت= 580;ارت كم، يعني جامعه بسته و سنتي و عقب مانده. دوران= 583; در صفحاتي اشاره‌هايي به نبود راه مناسب يا عدم وجود آن در ايران سال 1899 داشته است.

به طور كلي ا = 8; لرها را مردم= 610; مي‌داند كه ا= 586; آسايش و راحت= 610; بيزارند و فق= 591; براي آنها جن= 711; و شكار مهم است.

مطلبي كه از مسافرت در اي= 606; مناطق فهميد= 05; اين است كه سه چيز در لرستا= 606; ارزش فراوان دارد : اسلحه آتشين، چاقو = 608; دوربين‌هاي زميني و دو چشم. اصولاً لرها به چيزي &#= 1589;رف نظر از آنچه براي جنگ و شكار مفيد باشند رعبت ندارند و در ص 1= 60 نيز چنين آور= 583;ه است كه:

لرها علاقه‌= مندند كه دو رديف فشنگ دور كمرشان بسته شود اما تهيه آن برايشان پرخرج است و به همين خاطر بخشيدن تعدادي فشنگ به نظرشان هديه بزرگي است.

به نظر مي‌رس= ;د نويسنده بيش از جاهاي ديگري كه پشت سر گذاشته از شهرهاي جنوب= 10; ايران دل‌خو= 88;ي ندارد و بر كثيفي شهرها= 10; آن تاكيد بسيار داشته.

ص = 123 : نتوانستم شوشتر را به طور مناسب ببينم. اين شه&#= 1585; به طرز وحشتناكي كثيف بود.

ص 116 : از اهواز خاطره خوشي ندارم . اين شهر به نظرم محيطي كوچك و كثيف آمد همچون شهر دزفول.

در ص 126 : آمده است كه در دزفول نيز فروش مشروبا= 78; الكلي قدغن است و دليلش را نويسنده نفوذ زياد ملايان در آن شهر مي‌داند.