= دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

نقد و بررسی کتاب «دولت و جامع= 607; در ایران انقراض قاجا= 85; و استقرار پهلوی»؛ نوشته محمدع= 04;ی همایون کاتو= 86;یان=

شهرزاد لامعی - شیخ زین الدین=

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: خلاصه و نقد کتاب

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

تیر 1385

مقدمه:

كتابي كه ما براي كار تحقيقي درس مباني تاريخ = 575;جتماعي ايران انتخا= 76; كرده‌ايم دولت و جامعه در ايران انقراض قاجا= 85; و استقرارا پهلوي نام دارد كه اثر دكتر محمد عل= 610; همايون كاتوزيان ميR= 04;باشد اين كتاب هما= 606; طور كه از نان بر مي‌ايد تحولات اجتماعي و سياسي ايران را از زمان سق&#= 1608;ط قاجار (1215 شمسي) تا پايان حكومت رضاشا= 07; (1320 شمسي) بررسي مي‌كند.

درباره نويسنده اثر

دكتر محمد علي همايون كاتوزيان كه در كالج سنت انتوني و دانشكده‌ي شرق شناسي دانشگاه آكسفورد به تدريس اشتغا= 04; دارد و به خاطر تحقيق‌= 07;ا و تاليف‌هاي متعدد در زمينه‌هاي اقتصادي تاريخي و ادب= 610; در ايران و جهان شناخته شده است در مقاله‌اي هشتگانه‌ي اين كتاب تحليل خود را درباره‌ي زندگي، ديدگاه و خصل= 578;‌هاي برخي از شخصي= 578;‌هاي تايخ معاصر ايران داده است برخي از اين شخصيت‌ه= 75; عبارتند از: ا&#= 1581;مد كسر وي، سيد حسن تقي‌زاد= 07;، دكتر محمد عل= 610; مجتهدي، فرو= 94; فرخزاد، يك مقاله نيز به مشروعيت سياسي و پايگاه اجتم= 75;عي رضاشاه مي‌پ= 85;دازد.

مقاله‌ها استوار بر مستندات و در گوناگوني خو= 83; روشنايي‌ها¡= 0;ي هستند كه به گوشه‌هايي ا= 86; تحولات تاري= 82; معاصر ايران.

همان گونه كه دكتر كاتوزيان در پيشگفتار كتاب آورده است: كتاب حاضر در برگيرينده‌¡= 0; دو اثر تحقيق= 610; است و در مجلد واحدي، يكي ا= 586; انها مطالعهR= 04;اي است كه دربار= 607;‌ي دولت وجامعه در ايران به طور كلي؛ با توجه خاص به دوره‌اي كه ا= 586; قتل ناصرالدين‌ž= 8;اه قاجار در سال 1896/1275 آغاز مي‌شو&= #1583; و به پايان حكومت رضاشا= 07; پهلوي در اوايل دهه‌ي 1940/1320 شمسي ختم مي= ‌گردد ديگري گزارش = 608; تحليل دقيق و مستند و موبه= 204;مويي از قرارداد 1919/1298 و كودتاي 1921/1299 است كه نتيجه= 204;ي مستقيم، آن قرارداد بود.[1]

وي در اين كتاب سعي كرد= 607; است تا حوادث و رخدادهاي تاريخي را با يك نگاه جامع= 607;‌شناسانه مورد بررسي قرار دهد چرا كه وي در اين اثر صرفاً به بيان رويدادهاي تاريخي و شرح و توصيف سطحي انها نپرداخته اس= 78; بلكه سعي نمو= 583;ه تا علل و چگونگي وقوع هر يك از حوادث را با در نظر گرفتن پيامدهاي اجتماعي انه= 75; مورد توجه قر= 575;ر دهد و حتي نظرات خود را نيز در رابطه با بيان برخي از رويدادها= 10; تاريخي كه توسط شخصيت‌= 07;اي پيشين مطرح شده ابراز كند.

«دولت و جامعه ايران»، انقراض قاجا= 85; و استقرار پهلوي، كتاب= 10; است كه چاپ اول آن در سال 1= 379 خورشيدي توس= 91; نشر مركز منتشر شد و نويسنده‌ي آ= 06; دكتر محمد عل= 610; همايون كاتو= 86;يان است.

دكتر همايون كاتوزيان نظريه اي جدي= 583; و متفاوت در مطالعات تاز= 07;‌اي درباره‌ي دولت، سياست = 608; جامعه‌ي ايران عرضه كرده است كه تناوب پيوست= 07;‌ي استبداد و هر= 580; و مرج را ويژگي تاريخ سياسي ايران مي‌شمارد. در اين كتاب، اي= 606; نظريه به طور تفضيلي و كام= 604; و با تحليل شواهد تطبيق= 10; از تاريخ اير= 575; و اروپا در زمينه‌ي چگونگي مالكيت، قانون، مشروعيت، عصيان، تحري= 03; اجتماعي، و غيره عرضه شد= 607; است.

در عجبم كه براي ايراني = 608; افكار و سياس= 578; او، هزاران نظريه و ايده از سوي ايرانيان و خارجيان مطر= 81; شده و هنوز هم هيچكدام نفهميده‌انž= 3; كه ايراني كيست و تفكرش چيست؟!

در صحنه‌ي پاياني كتاب مورد بحث، پرسش جالبي مطرح شده:

گاه اين پرسش مطرح مي‌شود كه روي هم رفته ايران بدون رضاشاه سود مي كرد يا زيان مي‌ديد= 67; پاسخ اين است كه اگر بدون او هرج و مرج و خطر تجزيه از بين نمي‌رفت همان بهتر كه او ظهور كرد... ز= ;يرا حتي حكومت استبدادي بيR= 04;رحم او از هرج و مرج دايم بهت= 585; است.

دوره‌ي تاريخي مورد نظر دگتر كاتوزيان، جامعه‌ي استبدادي ايران را به خود نشان مي‌= 583;هد جامعه‌اي كه در برگيرنده چرخه‌اي از دولت‌هاي استبدادي اس= 78; كه عمر هر دولت با شورش= 610; پايان مي‌گي= 85;د و سپس آشوب و هرج و مرج حكم فرما مي‌گرد= 83; تا اينكه دول= 578; جديدي به آن پايان بخشد و &#= 1581;كومت استبدادي را احيا كند.[2]

اما به نظر م = 6; نوينسده در اين كتاي سعي داشته است كه بر اساس مدار= 603; و شواهد تاريخي اتفا= 02;‌ها و حوادث مهمي كه در دوره‌ي زماني مورد مطالعه‌اش ب= 07; وقوع پيوسته از جمله قرار= 583;اد 1919 و كودتاي 1299/1921 را هر چه بيش‌&#= 1578;ر براي خوانندگان توصيف كرده و تحليل كند كه &#= 1575;لبته در رابطه با نتيجه مطالعات و تحقيقات او همان طور كه خود نيز عنوا= 606; مي‌كند، (در قمست پيشگفتار كتاب) نتايج دور از انتظا= 585;ي نبود و نتيجه= 204;گيري‌ها همان‌هايي بودند كه حدو= 583; دو دهه‌ي پيش در كتاب اقتصادي سياسي ايران= 48; در كودتاي مصدق و مبارز= 607; براي قدرت در ايران و در مقالاتي به انگليسي و آثار ديگري ب= 607; فارسي توسط خ= 608;د نويسنده منتشر شده بود.

در واقع دكتر كاتوزيان با انگيزه خود ر= 575; در رابطه با اين كتاب شناخت بهتر اتفاقات گذشته و بدست آوردن چارچو= 76; تحليلي براي فهم بهتر اتفاقات و حو= 575;دث امروز و پيش‌= 576;يني و برنامه ريز= 610; عقلاني‌تر آينده مي‌دا= 06;د كه شايد اين همان انگيزه = 608; هدفي است كه ت&#= 1605;ام كتاب‌هاي تاريخي مي‌ب= 75;يست آن را دنبال كنند هر چند كتاب هاي تاريخي هم وجود دارد كه صرفاً اتفاقات و رويدادهاي گ= 84;شته را براي ما توصيف مي‌كن= 06;د و از توضيحات عميق‌تر راج= 93; به حوادث و موشكافي‌ها¡= 0; بيشتر در رابطه با آن‌= 607;ا پرهيز كرده‌= 75;ند.

همان طور كه گفتيم كتاب حاضر چاپ اول آن مربوط به سال 1379 مي‌باشد در سال 1384 براي سومين بار تجديد چاپ شد= 607; است اين كتاب در يازده فصل جمع‌آوري گرديد كه.

فصل اول:

حكومت استبدادي نظريه تطبيق= 10; دولت، سياست = 608; جامعه در ايران است كه در اين فصل نويسنده ياد= 83;اشت‌هاي روشي شناختي= 48; احكام اوليه = 608; يادداشت‌ها¡= 0; كوتاهي درباره‌ي ايران قرم بيستم و تحلي= 604; مارتين هر تر= 587; از اوضاع سياسي ايران آورده است و در آخر اين فص&#= 1604; (همانند ساير فصول) پي‌نوش= 578;‌هاي مربوطه ضميم= 07; گرديده است.

فصل دوم: آزادي و لجام گسيختگي در انقلاب مشرو= 91;ه

كه در اين فص = 4; نيز نويسنده به هرج و مرج‌&#= 1607;ا و آغاز مبارزات برا= 10; مشروطه و مطر= 581; شدن بحث مشروعيت در برابر مشروطيت و سپ= 587; آزادي و لجام گسيختگي مي‌= 62;ردازد.

فصل سوم: مشروطيت و هر= 580; و مرج

در اين فصل قضيه شوستر و ارزيابي ان، = 608; از طرفي ظهور ناسيوناليس = 5; مورد بحث قرا= 585; مي‌گيرد.

فصل چهارم: مبارزه براي قرارداد 1919

در اين فصل نويسنده كابينه وثوقR= 04;الدوله و قرارداد 1919 ر= 5; شرح داده و تحليل مي‌كن= 83;.

فصل پنجم: مبارزه با قرارداد 1919

اين فصل به بررسي انواع مبارزات داخلي و خارج= 610; مي‌پردازد و به مبارزات فزاينده آمريكا، روسR= 04;ها به طور جداگانه اشاره مي‌نم= 75;يد.

فصل ششم: سقوŸ= 1; وثوق‌الدول = 7;

در اين فصل نيز سقوط وثو= 602; الدوله از طريفي و سقوط خياباني از طرف ديگر مور= 583; بحث قرار مي‌= 711;يرد و همچنين دول= 578; مشيرالدوله = 08; نيز عنوان بح= 579; ديگر فصل مي‌= 576;اشد.

فصل هفتم: سقوط مشيرالدوله

اين فصل به بررسي مسائل ماليه و انتخابات، ژ= 06;رال آيروسايد و كودتا عليه استاروسلسك¡= 0; و به دنبال آن استعفاي مشيرالدوله مي‌پردازد.

فصل هشتم: زمينه كودتا

در اين فصل عواملي كه من= 580;ر به كودتا شد مطرح مي‌شود.

فصل نهم: كودتا

در اين فصل پž= 7; از شرح كودتا در سال 1299 شمسي به واكنش‌ها= 87; دولت انگليس در برابر كودتا و همچنين واكن= 88; خود ايرانياني اشاره مي‌كن= 83;.

فصل 10: رضاخان و پايان هرج و مرج

اين فصل نگاهي به شخص ر ضاخان و زندگي پادشاهي او م= 610;‌اندازد و بعد نيز مبارزه براي رياست جمهور= 10; و انقراض قاجاريه را مورد بررسي قرار مي‌دهد.

فصل 11: رضاشاه استبداد مدر= 06;

روي كار آمدن رضاشاه و براوردي عمومي از حكو= 605;ت او بحث‌هايي در اين زمينه مورد بررسي و تحليل قرار م= 610;‌گيرد.

روش تحقيق

از انجا كه م= 5; به صورت يك گروه دو نفري به اين كار تحقيقي مي‌پ= 85;دازيم بر آن شديم كه براي پيشبرد فعاليت خود و ارائه كار تحقيقي بهتر = 608; صرفه‌جويي د= 85; وقت بخش‌هاي مختلف كتاب ر= 575; بين خودمان تقسيم كرديم تا هر كدام به طور جداگانه = 608; با دقت بيشتر= 610; به مطالعه اي= 606; اثر بپردازي= 05;. همچنين با استفاده از سايت‌هاي اينترنتي اطلاعات كام= 04;‌تري درباره موضو= 93;‌هاي مورد نظر خود بدست‌اوردي = 5; و در اين بين درباره‌ي سوالاتي كه ضمن مطالعه و جمع‌آوري اطلاعات ذهنمان را مشغول مي‌كن= 83; با هم به بحث و گفت‌وگو و تبادل نظر بپردازيم به اين ترتيب ما از همان ابتد= 575; سعي مي‌كردي= 05; كه اين سوالا= 578; را به طور جداگانه يادداشت كني= 05; و براي بدست آوردن پاسخ‌= 07;اي انها با مطالعه‌ي بي= 88;‌تر كتاب و برخي اثرهاي ديگر به يكديگر ياري رسانيم از جمله‌ اين سوالات:

1- انقلاب مشروطه چه دستاوردهاي مثبتي و منفي &#= 1576;ا خود به همراه داشت و به عبارت ديگر ايا وقوع اين انقلاب مفيد به حال مردم و جامعه بود يا نتيجه‌اي جز هرج و مرج در پي نداشت؟

2- چگونه مشروعيت در برابر مشروطيت قرا= 85; گرفت و آيا اين (مشروطيت و مشروعيت) به طور طبيعي در &#= 1605;قابل هم و در تضاد با هم هستند يا خير؟

3- زمينه‌هاي اجتماعي كه منجر به عقد قرارداد 1919 شد چه بود؟

4- چه عواملي سبب كودتاي 1299 شد؟

5- چرا مشروطي= 78; نتوانست بعد از كودتا و زمان رضاخان ادامه حيات دهد؟

(به عبارت ديگر چرا مشروطيت ناكام ماند؟)

پاسخ به سوالات تحقي= 02;:

دستاوردهاي انقلاب مشروطه

ارمان‌هاي انقلاب مشروطه در ايران براي پيشگامان ان= 02;لاب روشن بود. آن ها از ستم به ستوه آمدن بدودند و عدالت مي‌خو= 75;ستند. مردم در پي آن بودند تا اندكي از فشا= 585; استبداد بكاهند و قدر= 578; سلطه شاه را كه بازيچه استعمار بود= 48; مهار كنند، اين بود كه مردم واژه مشروطه و ساخ= 578; عثماني را پذيرفتند، ا= 86; آن روي بود كه مي‌خواستند حكومت شاه را مشروط به راي مردم خود كنند. اما به دلايل فراوا= 06; اين انقلاب ناكام شد.

بعد از قيام تنباكو در سا= 604;‌هاي 1890-1892/1268-1270 ش روشنفكران مجتهد شروع ب= 607; تاكيد بيشتر بر حكومت مشروط كردند. همچنين در مواردي ايجا= 83; درك تازه‌اي از ميهن پرست= 610; حتي ناسيوناليس = 5; را اگر چه به صورت كم و بيش پوشيده آغاز كردند. تجار از منافع خوي= 588; آگاهتر شدند. اگر چه اصناف مختلف انها منافع يكسان= 10; نداشتند. گرو= 607; ناهمگون تر ع= 604;ما بودند، هر چن= 583; غالب انها احساس مي‌كر= 83;ند كه به عنوان رهبران مردم بايد نداي جا= 605;عه را پاسخ دهند.(2= )

از اين رو قيام تنباكو در حك = 5; تمرين موفقي= 78; آميزي براي انقلاب مشرو= 91;ه در اوايل قرن 20 بود. با مرگ ناصرالدين‌ž= 8;اه هرج و مرج افزايش يافت.

اشوب‌هاي ايجاد شده در 4 گوشه كشور و گزارش‌ها از رفتار ستمگرانه حكام به تظاهرات معترضانه مي انجاميد. شكس= 578; روسيه از ژاپ= 606; و وقوع انقلا= 576; روسيه 1905 تاثير فراواني بر افكار انقلابي روشنفكراني = 70;ون تقي‌زاده، دولت آبادي و مساوات گذاش= 78;.

وقايعي چون چوب خوردن چن= 583; تاجر محترم قند و شكر در تهران به فرمان علاءالدوله براي پايان د= 575;دن به كمبود قند و به دنبال آن سخنراني آتيشين سيد جمال‌الدين اصفهاني در مسجدي تقبيح حكومت استبدادي و مهاجرت علما = 608; تحصن در حرم مقدس حضرت عبدالعظيم نشانه خشم فراواني از حكومت بود. عوامل حكومت در جريان سركوب نارضيان يك واعظ برجسته را دستگير كردند.

قانون اساسي را مظفرالدي= 06; شاه و وليعهد= 588; محمد علي ميرزا در سال 1906/1285 امضا كرد. شاه در سال 1907 ا= 86; دنيا رفت و محمد علي ميرزا جانشي= 06; او شد. اختلاف&#= 1575;ت شاه جديد با مجلس به كودتاي او د= 585; ژوئن 1908/1287 انجاميد.

يك سال بعد دž= 5; ژوئن 1909 سپاه بختياري در اصفهان به فرماندهي سران ايل و لشگر گيلان ب= 607; سرگردگي ملا= 03;ان بزرگي چون سپهدار تنكابني و فت= 581;‌الله خان در قزوين گرد‌امدند و پيروزمندان = 7; با تهران حمل= 607; كردند. شاه استعفا داد و از كشور اخرا= 580; شد و حكومت مشروطه اين بار انقلابيR= 04;تر احيا گرديد.

در اثر رشد صنعت و امپراطوري د= 85; اروپا اقتصا= 83; ايران تعادل سنتي خود را از دست داد. و بيش از پ= يش آغوشش را به سوي تجارت جهاني باز كر= 583;. در نتيجه توليد و صدور محصولات سنت= 10; كاهش يافت و توليد و صدور محصولات كشاورزي خاص فروش (مانند پنبه و ترياك) افزايش يافت. و واردات كار= 204;خانه‌اي جديد بيشتر شد.(3) سواي آن اž= 6; دست دادن بخش= 204;هايي از كشور سبب شد كه ما از برخي از مناب= 593; طبيعي و اجتماعي خود محروم شود.

همچنين روند تضعيف سياسي = 211; اقتصادي به كاهش تعرفه‌= 07;اي گمركي منجر ش= 583; كه صنعت از نظر اقتصادي بي‌بنيه و از لحاظ فناوري توسعه نيافت= 07; كشور را در برابر واردا= 78; كالاهاي ماشيني شيك و ارزان و بي‌د= 601;اع گذاشت و نتيج= 607;‌اش توقف صدور توليدات داخلي، غلبه توليد محصول= 75;ت كشاورزي از نوع پنبه و ترياك و افزايش عموم= 10; واردات بود.

عواقب تورم در پي كاهش شديد بهاي جهاني نقره ك= 607; پشتونه پول ايران بود. و كاهش سطح زندگي باعث نارضايتي ايرانيان شد.

قشر روشنفكر قانون را كلي= 583; پيشرفت اروپ= 75; دانستند كه قانون براي آنها ابتدا ب= 575; حكومت پاسخگ= 08; و بعدها قانو= 606; مترادف با آزادي. در حالي كه در كش&#= 1608;رهاي غربي و اروپايي ازادي و قانو= 606; معني ازادي ا= 586; قانون (سنت‌ه= 575;ي) مي‌باشد. حال انكه در نظر بسياري از مردم ايران ق= 575;نون در آزادي خلاصه شد كه در آخر كارش به لجام گسيختگ= 10; كشيد.

به نقل كاتوزيان بزرگ‌ترين دستاورد انق= 04;اب مشروطه خود مشروطه بود:

حكومت بر پايه قانون اساسي باوري كه مبارزان و حاميان انقلاب داشتند.

از جمله دستاوردهاي منفي انقلاب مشروطه: 1- اختي= ارات فوق‌العاده مجلس. مجلس را خانه ملت مي دانستند (در م&#= 1602;ابل دولت) گويي اين دو هنوز در نظام استبدادي برفتاده رو د= 585;وري يكديگر بودن= 83;. مجلس را زير مجموعه‌اي ا= 86; دولت نمي‌دي= 83;ند بر عكس آن را نيروي ملت مي= 204;پنداشتند كه مي‌توانس= 78; به دولت(دستگاه اجرايي) حتي در مورد جزئئ= 610;ات كارش دستور دهد. اصل تفكيك قوا كه در قانون اساسي‌شان آورده بودند بدون اينكه شناخت درستي از آن داشته باشند.

2- نظام جزئي ي= 575; پارلمان مناسبي وجود نداشت كه كاب= 610;ه‌هاي با دوام تر از طريق آن بتوانند محل= 87; را با خود همراه كنند.

3- از عوامل هر= 580; و مرج گرايش همبستگي به خود مختاري. خان خاني فتن= 607; و آشوب.

و همچنين هرج و مرج كه هم مسئول آن دخالت خارجي در ايران كه از اوايل قرن 19 دخالت رو به افزايش گذاشته ولي ارتباطي با ن= 608;ع هرج و مرج داخلي كه پس از سال 1910 كشور را فرا گرفت نداشت. گسترش تازه روابط دوستانه و قرارداد 1907 روس و انگليس به تضعيف بيشتر دولت ايران ا= 606;جاميده بود.

البته نبايد نقش مهم نيروهاي داخلي – چه در مراكز سياسي = 608; چه در ولايت – در ايجاد اختلال؛ ناا= 05;ني، كشمكش و خطر تجزيه كشور ناديده گرفت گواهش كتاب حجيم كسروي. تاريخ هجده ساله اذرباي= 80;ان است، تنها به عنوان نمونه به هر حال هرج و مرج نتيجه سقوط هر حكوم= 578; استبدادي بو= 83;.

هر بار كه حكومت استبدادي در ايران تضعيف مي‌شد يا سقو= 591; مي‌كرد. دچار هرج و مرج مي‌&#= 1588;د. در نتيجه هرج و مرج پس از مشورطه ادام= 07; پيدا كرد تا اينكه جنگ و اقداما= 578; دول متخاصم ك= 588;ورها را تا آستانه تجزيه پيش برد.

اما اين طور نبود كه انتخاب مشروطه فقط زيان بار باش= 583; و سودي عايد نشده باشد=

انقلاب مشروطه همان گونه كه قبلا ذكر شد و هدف‌&#= 1575;ش برچيدن بساط حكومت استبدادي و جانشين كردن حكومت مشروط= 07; بر اساس حاكميت قانو= 06;.

در مورد اين هدف انقلاب مشروطه همانR= 04;طور كه نشان دادي= 605; كه رمقي براي ايجاد نظام م= 588;روطه باقي نماند. و كشمكش خانمانسوز خود مشروطه خواهان با يكديگر حتي كار عادي كشو= 585; داري را بسيا= 585; دشوار كرد. بايد اضافه كرد كه بزرگ ترين دستاور= 83; رضاشاه برقراري نظم = 608; ثبات در هرج و مرج بود.

و هدف دوم نوسازي دستگاه ادار= 10; و بكارگيري آ= 605;وزش و پرورش جديد= 548; تسهيلات جدي= 83; حمل و نقل. شاي&= #1583; بتوان گفت كه در مورد اين هدف پيشرفتي حاصل شده كه دوام بيشتري = 583;اشت. قشري كارمند پديد امده و آغاز به فراگيري روشR= 04;هاي جديد كشورداري كر= 83;. حكم قضايي تاسيس شدند. رشته حقوق پديد آمد. مفاهيم ابتدايي قانون و عدال= 578; قضايي، انتخابات و نمايندگي محلس و مفهوم= 204;هاي ديگري از اين قبيل پس از مشروطه پديد آمدند.

اين دستاوردها شالوده پيشر= 01;تهاي سريع و بيشتر را در دوره رضاخان= و رضاشاه فراهم آورد ت= 575; اندازه‌اي ب= 07; دليل انكه (همچون گذشته) مطلوبيست انها چندان مورد اختلاف بنود ولي بيشتر بدين سبب كه تراكم و تمركز قدرت تعقيب سريع اين اهداف را بسيار آسانت= 85; مي‌كرد.

2- چگونه مشروعيت در برابر مشورطيت فرا= 85; گرفت و ايا اين (مشروطيت و مشروعيت) به طور طبيعي در تقابل هم و در تضاد و با هم هستند يا خير= 567;

مشروعه نام مبهمي بود كه نوري و پيروانش روي = 581;كومت مبتني بر شرهيت گذاشتند. از انجا كه مشرو= 593;ه به عنوان شقي در برابر حكومت مشروط= 07; شكل و محتواي مشخصي نداشت. مقوله سياسي روشني نيز نبود. و همسويي و همكاري مبلغ= 75;ن آن با حكومت استبدادي شا= 07; نيز اعتبار چنداني براي ادعاي مشروط= 07; خواهي انان باقي نگذاشت. اين مشروعه خواهان سنت‌= 11;راياني بودند كه حداكثر هدفشان تفوي= 90; حكومت استبدادي با حكومت مطلقي بر اساس شريع= 578; بود و در چارچوب سلطن= 78; قاجار و بدون دست زدن به چارچوب اجتماعي سنت= 10; موجود. حتي چشم ديدن مطبوعات را نداشتند. خلا= 589;ه اينكه مشروع= 07; سنت‌گرا بود. نوري و هواخواهانش كه مشروعه خواه بودند ا= 586; ترويج فرهنگ جديد اروپاي= 10; بيم داشتند.

وطي تعصن در حرم حضرت عبدالعظيم د= 85; تابستان 1907 خوا= ;سته‌هاي خود را به شكل عنوان كردند.

1- در نظام نام= 607; اساسي مجلس بعد از لفظ مشروطه بايد لفظ مشروعه نوشته شود.

2- در قانون قي= 583; شود كه همه قوانين بايد از نظر گروهي از علما بگذر و كه اختيار انتخاب انها فقط و فقط با مراجع نظام باشد.

3- مواردي از قانون اساسي از اين دست از اين دست كه اعلام مي‌كر= 83;«مطبوعات مطلقاً ازاد است».

و آن را «علماي عظام تغيير دادند = 608; تصحيح فرمود= 06;د» مورد تجديد نظر قرار گير= 583; و با شرح منطبق گردد. انها مخالف سياست‌هاي تجدد خواهان= 07; اي مانند سوادآمندي زنان، تشويق پس‌انداز و سرمايه‌گذاž= 5;ي براي توسعه اقتصادي به جاي اختصاص و جوه به اموز مذهبي بودند. حتي از چيزها= 610;ي مانند فرياد «زنده باد» نمايش‌هاي آتشبازي و دعوت از سفرا= 610; خارجي در مصيبت همسرن= 88;ان براي شركت در مراسم رسمي اولين سالگر= 83; صدور فرمان تاسيس حكومت مشروطه مي‌ت= 85;سيدند. وحشت شديد انها ناشي از احساس بيگان= 11;ي از يورش فريب الدفوع فرهن= 11; كاملاً غريب= 07; و بيرون رفتن امور از دستشان و از گردونه خارج شدنشان از نوشته‌هاي انها پيداست.

و پس از كودتاي شاه (در سال 1908) ، نوري – اعتقا= 583; قلبي‌اش هر چ= 607; بود، و به رغم طرفداري‌اش از مشروطه مشروعه تا پس از كودتا – سرانجام يكسره از برا= 606;دازي مشروطه طرفداري كرد = 608; اين شايد بهانه‌اي بو= 83; براي سكولاريسم و نوسازي اجتماعي و فر= 607;نگي پرداخت. حمله به نفش مشروط= 607; بود كه مراجع بزرگ نجف را به سركردگي آخوند خراساني باش= 83; بيش از پيش و خاصه پس از كودتاي 1908 به مقابله با نو= 585;ي و شاه واداشت. جواب ادعاها= 10; نظري نوري و پيروانش را نيز همينان دادند. و در پايان علماي نجف نوري را مفسد اعلام كردند:

نوري چون مخل به آسايش و مفسد است. تصرفش در امو= 585; حرام است بدي= 606; ترتيب هم نور= 610; و هم شاه مجاد&#= 1604;ه ديني را به علماي مشروط= 07; خواه كه كفه اقتدارشان، هم از حيث كميت و هم از نظر اهميت به گفته نوري و پيروانش مي‌= 70;ربيد باختند.

در پايان پاسخ اين سوا= 604; را اينگونه پايان مي برم كه بعد از انقالاب مشروطه، مشروعيت در مقابل با مشروطيت قرا= 85; گرفت و اين امر در پايان منجر به حذف مشروعيت و طرفداران آن قرار گرفت.

چرا مشروطيت در ايران ناكام ماند؟

همان طور كه قبلاً بيان كردم آرمان هاي انقلاب مشروطه در ايران براي پيشگامان انقلاب روشن بود. آن ها از ستم به ستوه آمده بودند و عدالت مي‌خو= 75;ستند استبداد دما= 85; از روزگار مردم مي‌كشي= 83;. مردم در پي آن بودند تا اندكي از فشا= 585; استبداد بكاهند و قدر= 578; مطلقه ي شاه را كه بازيچه= 204;ي استعمار بود= 48; مهار كنند، اين كه مردم واژه‌ي مشروطه و ساخ= 578; عثماني را پذيرفتند، ا= 86; آن روي بود كه مي‌خواستند حكومت شاه را مشروطه به را= 610; مردم و خردجم= 593;ي كنند اما بدلايل فراوان اين انقلاب ناكا= 05; شد. چراي اين ناكامي مي‌ب= 75;يست از چشم‌اندا= 86;هاي گوناگون و برپايه دانش = 608; ژرف انديشي بررسي شود ما براي انجام ب= 585;رسي درست و همه جانبه‌ي يك پديده مي‌با= 10;ست هم خود پديده= 204;ها را بشناسيم و هم انچه را كه در پيرامون آ= 606; پديده هست و مي‌تواند آن كاري باشند، بدرستي دريابيم. درباره انقلاب مشروطيت ده‌= 07;ا پديده‌ي ريز = 608; درشت مي‌توا= 06;ستند كاري بوده باشد.

منوچهر تقوي بيات در مقال= 607;‌اي تحت عنوان چر= 575; مشروطيت ناكام ماند؟

كوشش كرده تا كلان ترين انها را بر شمرده پس انگ= 575;ه به سراغ پد= 10;ده‌ي آزادي خواهي (دموكراسي) و انقلاب مشروطيت (يا انقلاب كنست= 10; توسيدنال (Revelution consti tu tionelle) برويم آ= 606; چه از آن ميان، داوري درست دربارهR= 04;يا آن ها ناگزير بشمار مي‌اي= 83;. اين ها هستند: <= o:p>

1- ايران و جايگاه ميهن ما در جهان

2- پديده‌ي انقلاب مشروطيت (انقلاب) مردم سالاري پيشر= 01;ت‌هاي اقتصادي و اجتماعي در جهان و در ايران

1) ايران گذشت= 07;‌اي بسيار دارد جايگاه جغرافيايي ايران و اباداني آن ب= 607; گونه‌اي بود= 07; كه هميشه همسايگان دو= 85; و نزديك به آن &= #1670;شم داشته‌اند و از هر سو به آن تاخته‌اند.

درست در دوره= ;‌اي كه كشورهاي اروپايي پاي به جاده پيشرفت نهاد= 06;د در ايران دول= 578; ملي، در چنين آسيب‌پذيرف= 8; و دچار بختك استعمار شد.

جاي پاي بيگانگان از پايان سده 15 ميلادي به اي= 606; سو، در زندگي سياسي و اجتم= 575;عي مردم ايران ديده مي‌شود از همين زمان است كه با ادعاهاي قوم= 10; و تجزيه طلبي= 548; بخش‌هايي از ميهن ما را ساخته‌‌اند. حكومت شيعه صفوي را به جنگ با حكومت اسلامي عثماني وا داشتند. با كمك پادشاها= 06; دست نشانده‌= 10; مغولان هند، ايمر و ميروي= 587; هوتكي غلجاي= 10; را در قندهار به تخت استقلال نشانند. كشته شدن شاهزادگان ص= 01;وي ماند شاه تهماسب و پس آن از آن قتل نادرشاه آغا= 86; «قتل‌هاي زنجيره‌اي و سياسي» در ايران به شما= 585; مي‌ايد. پاره= 204;هايي از كشورهايي از كشور ما كه در آن اين سال&#= 1607;‌ها از پيكر ايرا= 606; جدا ساختند.

2) انقلاب اجتماعي ملي كه در آن مردم شيوه فرمانر= 08;ايي خود را نوشته و به گونه‌ي قانون به كرس= 610; نشاندند. نخستين بار د= 585; سال 1776 در آمريكاي شمالي انجام گرفت.

در اروپا انقلاب اجتماعي و سياسي با انقلاب كبير فرانسه در سا= 604; 1789 براي بر پاي¡= 0; دموكراسي آغاز شد، اين انقلاب در هم= 607;‌ي كشورهاي اروپايي به ي= 603; شيوه و در يك زمان انجام نگرفت= 07;. دگرگوني‌ها¡= 0; گسترده‌اي د= 85; سده‌هاي 15، 16، 17= 548; 18 در زندگي مردم اروپا ب= 607; ويژه انگلست= 75;ن و فرانسه پدي= 583; آمد و اين دگرگوني‌ها كم كم پايه‌ه= 575;ي فرمانروايي زمين داران ر= 575; سست كرد بازر= 711;اني گسترش پيدا كرد. كشتي‌سا= 586;ي، كشتي‌راني جنگ‌ها و كشورگشايي‌ = 7;اي مستعمراتي و دزديهاي دريايي افزايش يافت. چپاول مستعمرات بر دارايي بازرگانان. نظاميان و سرمايه‌دار= 5;ن افزود. شمار روزنامه‌هاš= 8; كتاب، كارگاهها و كارگران ارتشي‌ها و بيكاران در شهرها افزاي= 88; يافت. مهاجرت صورت گرفت. اين دگرگونيR= 04;ها از كارايي و اعتبار مركانتيسم كاست. صنعت تر&#= 1575;بري و بازرگاني ب= 607; كسترش بيشتر= 10; نياز پيدا كر= 583;.

ناچار آزادي داد و ستد و دگرگوني در مقررات گمرك= 10; پديد آمد. شيوه انديشهR= 04;ي آزادي عمل آزادي داد و ستد از بازرگاني و ص= 606;عت به زندگي روزانه مردم راه يافت. و براي مردم فرانسه و اروپا ازادي اجتماعي و دموكراسي را به ارمغان آورد. نهادها= 610; شهري، انجمنR= 04;ها و سندبكاها و حزب‌ها رو به افزايش نهادند و آزادي اجتماعي و سي= 575;سي گسترش يافت.

در ايران پيشرفت‌هاي اقتصادي – اجتماعي به گونه‌اي ديگ= 85; بود. پس از فروپاشي ساسانيان كاست ها از بين رفت و توده‌هاي مردم به خوانددن و نوشتن دست يافتند. مردم از يوناني ها كاغذ‌سازي ر= 75; فرا گرفتند. با پيدا شدن دانشمنداني = 70;ون فاراي، رازي= 48; ابن‌سينا و .... مي‌توان گفت كه رنسانس پي= 588; از اروپا در ايران و كشور= 607;اي اسلامي بود.

بايد گفت كه به دليل وجود برخي از فرقه هاي تصوف از جمله آيين فتوت (جوانمردي)

كه كارشان بر گمراه كردن مردم و بهره‌= 603;شي از پيشروان بود؛ از آغاز سده شانزدهم به ابزاري براي استعما= 85; گران در واپس ماندگي صنعت= 10; كشور مبدل شدند.

اقاي دكتر علي حصوري به كتابي در دست تاليف دارد ك= 607; سه چهارم آن نوشته شده و در آن به نقش جوانمردي در تاريخ مي‌پر= 83;ازد. فشرده بخشي ا= 586; بررسي‌هاي ا= 08; را مي‌توان چنين بيان كر= 583; او مي‌نويسن= 83; «..... عوامل چند¡= 0; در عقب ماندگ= 610; اهل حرفه و در نتيجه صنعت د= 585; ياران موثر بوده است كه از آن جمله تصوف و فرزند آيين جوانمردي (فت= 608;ت) است. همه‌ي كوشش پيشوايان جوانمردي كه گماشته‌ي قدرت بودند د= 585; اين بوده است كه جلو استقلال فكر = 608; كارهاي اجتماعي پيروان خود ر= 575; بگيرند و آن را در مسيري هدايت كنند كه:

1) سرسپرده‌ي يكي از مكاتب جوانمردي – ك= 607; تصرف اهل حرف= 607; ايست – باشند. <= o:p>

2) به كمترين راضي باشند.

3) كار را عباد= 578; بشمارند و در راه خدا براي بهبود زندگي خود و ديگران كاري نكنند.

چنين وضعي باعث عقب‌ما= 06;دگي صنعت كشور شد اروپاييان ب= 75; دست اندازي ب= 607; فرمان روايي در ايران با پيشرفت اجتماعي و اقتصادي ايران را دچا= 585; گزند و ايستايي كرد= 06;د.

جنگ‌ها، شكست‌ها، پي= 05;ان‌هاي ستمگرانه‌ا¡= 0; استعماري مانند جدا كردن اندك اندك افعانس= 78;ان از ايران و سرانجام پيمان‌هاي هرات، گلستا= 06; تركمن‌چاي، افزايش رفت و آمدهاي جهانگردي در آن سال‌هاي و همچنين افزايش داد و ستد و رفت و آمد بازرگان= 75;ن، سياست مدارا= 06; روزنامه‌نگ= 5;ران به كشورهاي اروپايي و آگاهي از شيو= 607; تازه‌هاي فرمانروايي مردم بر سرنوشت خودشان مهمت= 85;ين رويدادهاي پديد آورندهR= 04;ي انقلاب كونستي نوسيونال در ايران به شما= 585; مي‌روند. آرمان و شيوه آزادي خواهي= 48; خواست مردم ب= 585; پايه آرمان‌= 07;اي ملي يا قانون اساسي كه هما= 606; حكومت كنستي = 578;وسيونال باشد نيز يك ر&#= 1575;ست و بدون ميان‌= 580;ي به دست ما نرسيده، در ايران از آغا= 586; جنبش آزادي خواهي، نه واژه‌ي دموكراسي، ن= 07; كنستي توسيد= 06; و نه پارلمان با همان كاربردهاي اروپايي به كار گرفته نشده است. نخست واژه‌‌= 10; عدالت خانه ب= 607; ميان آمده اس= 578; و پي از آن مشروطه به معني حكومت قانون بر سر ز&#= 1576;ان ها افتاده است. مشروطه يا مشروطيت ه= 605; خاستگاه زباني و حقوق= 610; درستي نداشت= 07; است.

دو ويژگي كلان حكومت‌= 07;اي مردم سارانه = 608; كنستي سيونا= 04;

الف) استقلال به آزادي همه جانبه‌ي يك كشور درامور سياسي و اقتصادي بدو= 06; دخالت و نفوذ آشكارا و يا پنهاني بيگانگان، استقلال و عد= 605; وابستگي مي‌= 03;نند. كشور ما ايرا= 606; از سده شانزدهم به اين سو؛ كم و بيش بازيچه‌= 10; دست سياست‌ه= 75;ي بيگانه و به ويژه اينگليس، روسيعه و عثم= 575;ني بوده است.

آقاي دكتر محمد علي كاتوزيان در رويه‌ي 112 كتاب اقتصاد سياس= 10; خود مي‌نويس= 83;: در دوره‌ي 97-1280 پديده‌اي نو در ايران ظهو= 585; كرد كه در دهه&#= 8204;هاي بعد تقريباً بر همه‌ي جنب= 607;‌هاي اقتصاد سياس= 10; سايه افكند: اكتشاف، توليد و صدور نفت در سال 1280/1900 به ازاي 000/200 ليره اينگليسي ( كه در سال 1283/1903 پرداخت شد) امتيازي برا= 10; اكتشاف و تول= 610;د نفت تا 1339/1906 به ويليام دارس= 10; و شريكانش وا= 711;ذار شد كه عملاً تا سال 1339 تمام¡= 0; ايران بجز من= 591;قه‌ي زير نفوذ روسيه را در بر مي‌گرفت. نتيجه فعالي= 78;‌هاي كه در پي اعطاي اين امتياز آغاز شد در سال 1287 كا= 05;لاً اشكار شد. در همان سال شرك= 578; نفت اينگليس = 608; ايران برپا ش= 583; و حكومت اينگليس بي‌= 83;رنگ 51 درصد سهام آن را خريداري كرد.[3]

با چنين قراردادي چنان كه درصد و چند سال گذشته ديده‌= 75;يم، ايران به يك كشور نيمه مستعمره و نيمه مستقل بدل شده است.

بايد به ياد بياوريم كه انقلاب مشروطيت اير= 75;ن در همان سال هاي نخستين، با دست انداز= 610; سياست‌هاي بيگانه مانن= 83; روسيه و اينگليس روب= 07; رو بود و بارها با دخالت مستقي= 05; و نيرنگ‌هاي ان‌ها استقلال و ازادي ميهن م= 575; را به نابودي كشيده شد.

يكي از انگيزه‌هاي خيرش انقلاب مشروطيت را م= 610;‌توان ناخشنودي مردم از همين دخالت هاي بيگانگان دانست چنانك= 07; پس از انقلاب آشكار گرديد = 603;ه درست در سال 1907 كه نخستين قانون اساسي ايران نوشته شد، اينگليس = 608; روسيه برابر پيمان 1907 ايران را پنهاني بي= 606; خود تقسيم كر= 583;ه بوددن. هنوز مركب قانون اساسي مشروطيت خشك = 606;شده بود كه با نيرنگ بازي‌= 07;اي پنهاني بيگانگان و ب= 607; دليل همان قرارداد، رو= 87;‌ها محلس شوري مل= 610; را به توپ بستند.

درباره‌ي كودتاي سوم اسفند 1299 و چون جراي آن بسيا= 585; سخن رفته است. <= o:p>

اما دكتر محمد علي كاتوزيان در كتاب اقتصاد = 587;ياسي، مغز و جان سخن را چنين گفت: «...... مراد از كو= 583;تا گزيدن راه‌د= 10;گري بوده است برا= 610; تحقيق جوهر قرارداد 1298/1919، ي&= #1593;ني برقراري ثبا= 78; سياسي در ايران به گون= 607;‌اي كه منافع بريتانيا تهديد نشود، گفتني است كه رضاخان كه فرمانده بريگاد و قزا= 602;‌ها بود كه بعداً بر تحت سلطنت نشست، به مشروطيت دلبستگي نداشت و بسياري از آزادي خواها= 06; را كشته و يه به زندان انداخت.

انتخاب دكتر مصدق در هشتم ارديبهشت ما= 07; 1330

از سوي نمايندگان مجلس بزرگتر= 10;ن پيروزي مشروطيت خواهان و مشروطه خوان به شمار مي‌ر= 608;د توانست با يك اقليت كوچك ا= 586; نمايندگان م= 04;ي و پيشتيباني توده هاي سازمان نيافته و با احساسات ميهني مردم ايران يك دول= 578; ملي برپا كند &#= 1608;لي متاسفانه در برابر حكومت ملي، دربار وابسته ارتش استعماري بافت سنتي زم= 610;ن‌داري ريشه دار، شبكه گستردهR= 04;ي مذهبي و نيز شبكه‌ي جاسوسي «خان= 07; سران» با چندين سده تجربه بي‌پا= 10;ان قرار داشت و همين امر باع= 579; منحل شدن كاب= 610;نه مصدق شد.

از نظر منوچهر تقوي بيات كودتاي اينگليس – ام= 585;يكايي 28 مرداد حال 1332 چنان كه تاري= 582; نشان داده به شكست هميشگي مشروطه خواهان انجاميد.

محمد رضا پهلوي نيز مانند پدرش، مشروطيت را ب= 585;چيد و استقلال ميهن ما را به بيگانگان فروخت.

ب – افزون بر استقلال كه پيش شرط انقلاب مشرو= 91;يت بشمار مي‌رو= 83;. پيشرفت‌هاي صنعتي، اقتصادي و اجتماعي زيربناي چني= 06; حكومتي را مي‌سازد ب= 585; پايه پيشرفتR= 04;هاي صنعتي و همچنين ماند= 06; نوين نهادها= 10; پيشرفته شهري، فرهنگستان‌ = 7;ا، دانشگاهها، مدارس صنعتي.

بانك‌ها، روزنامه‌ها = 08; آزادي‌هاي اجتماعي و سياسي؛انقل= 5;ب ملي و مشروطي= 578; پديد مي‌ايد. شايد ايران ب= 575; پشتوانه‌ي فرهنگ فردگر= 75; و مردم خردمن= 583; و ازادي‌اي مانند قائم مقام، مشيرا= 04;دوله دكتر مصدق يا دكتر حسين فاطمي مي‌تو= 75;نست به پيشرفت‌ه= 75;ي فراواني دست يابد. يا داوري مي‌كن= 10;م كه در انقالا= 576; فرانسه و ديگ= 585; انقلاب‌هاي اروپايي اشراف، فئودال‌ها و كليسا در برابر بانك داران؛ بازرگانان، = 89;احبان صنايع؛ كارگران و ديگر شهرنشينان ش= 03;ست خوردند. زمين داران و كليس= 575; پس از چندين دهه خود را با قانون گذاري = 608; نهادهاي مردمي و شهري هم آهنگ ساخت= 606;د.

اما در سپيده= ;‌دم بيداري مردم شهري در ايرا= 606; تنها شمار اندكي از بازرگانان روشنفكران و آزادگان تهيدست در انقلاب مشروطيت دست داشتند. اما از نظر كاتوز= 610;ان «همه طبقات شهري به درجا= 578; مختلف در آن شركت كردند و حتي يك طبقه (به صورت طبقه) در برابر آن نايستاد. انقلاب مشرو= 91;ه طغياني بود از قبيل طغيانهاي تا= 85;يخ ايران بر ضد استبدادي كهن.»

در سه دهه‌ي پاياني سده‌= 10; نوزدهم ميلادي كه مي= 204;بايد زمينه ساز و پيش درآمد انقلاب مشروطه به شم= 575;ر ايد و نشان دهنده‌ي بالندگي نيروهاي تاريخي انقلاب باشد= 48; ايران تنها دچار پاشيدگ= 10; و پس رفتن بود. نيروهاي اجت= 05;اعي انقلاب براي پيش‌بردن ارابه انقلا= 76; از پشتوانه و پيشتيباني ص= 06;عتي و اقتصادي مل= 610; نيرومند برخوردار نبودد. و بحث را با گفته‌ي

آقاي محمد علي كاتوزيا= 06; پايان مي بري= 605; كه مي‌گويد: «..= .... در اين سه دهه&#= 8204;ي واپسين است ك= 607; جلوه‌هاي فروپاشي اجتماعي – اقتصادي رخ م= 610;‌نمايند، گسترش حوزه‌= 75;ي اقتدار امپراطوري هاي خارجي، فروش امتياز= 75;ت فروش امتيازات تجاري، انباشت وام‌= 07;اي خارجي؛ انباشت‌كسر¡= 0; پرداخت‌ها، كاهش سريع ارزش پول ناآرامي بر ايالات و ولايات و جز اين‌ها. اين نويسنده در همان جا ايرا= 606; را با جهان پي&#= 1588;رفته مي‌سنجد وچنين مي‌گو= 10;د: «در قرن سيزدهم / نوزدهم كه زمان ظهور عو= 575;ملي چون رقابت امپراطوري‌ = 7;ا. تجارت آزاد تكنولوژي جديد، و دموكراسي سي= 75;سي و غيره بود؛ اقتصاد ايران؛ همانند سياس= 78; آن، ناگزير از «تعادل» خار= 80; شد، نقشه‌ها= 10; جغرافيايي، انساني و طبيعي كشور د= 585; پي از دست رفتن پاره‌ا= 10; از مناطق آن تغيير كرد و به محدود‌تر شدن ظرفيت توليدي و بازار داخلي = 608; كاهش قدرت سياسي آن انجاميد.

كودتاي 1299

چه عواملي سبب كودتاي 1299 شد؟

در نتيجه‌ي مذاكرات و هماهنگي‌ها¡= 0; به عمل آمده بين سيد ضيا و طباطبايي (مدير روزنام= 607;‌ي رعد) و رضاخان در سوم اسفند ماه كودتاي 1299 صورت گرفت و قوامي قزاق ب= 607; تهران وارد شدند و ادارا= 578; دولتي و مراك= 586; نظامي را اشغال كردند = 608; نزديك به صد تن رجال سرشناس و روحانيون بازداشت و زن= 583;اني شدند. احمد شاه و محمد حسين ميرزا ب= 607; كاخ فرخ آباد گريختند و فت= 581; الهه خان سپهدار رشتي (نخست‌وزير) به سفارت انگليس پناهنده شد.

در مورد چگونگي كودت= 75; و نقش انگليس در آن روايت هاي گوناگون= 10; مطرح است.

نظر برخي از تاريخ نويسا= 06; (مانند سيروس غني و همايون كاتوزيان) گفته مي‌شود دولت بريتانيا براي كنترل اوضاع ايران = 575;قدام به كودتاي نظامي كرد. از ديد برخي تاريخ نويسا= 06;: اكنون با باز شدن اسناد طبقه بندي شد= 607; وزارت امور خارجه انگلي= 87; مانند آردون ساير و نرمن (سفيد وقت انگليس در ايران) چند روز قبل از كودتا از آن خبر داشتند.

نمونه‌اي از روايات تاري= 82; نويسان جمهوري اسلامي مانن= 83; عبدالله شهبازي:

پس از خروج نيروهاي روسيه از ايران دولت بريتانيا براي كنترل اوضاع ايران اقدام به كودتاي نظام= 10; كرد. براي اجراي اين طر= 581; ژنرال ارون س= 575;يد (فرماندهي قواي انگليس= 10; در ايران) اردشير جي (رئيس شبكه اطلاعاتي بريتانيا در ايران و روزنامه نگا= 85; زرتشتي) رضاخ= 575;ن و سيد ضيا طباطبائي مدير روزنام= 07;‌ي رعد مذاكرات= 10; در روستاي آق بابا نزديك قزوين انجام دادند.

در كودتاي 1299 و حوادث بعدي آ= 606; شبكه‌ي مفصل اطلاعاتي حكومت هند، بريتانيا در ياران كه از سال 1893 ميلادي / 1310 قمري، يعني س= 607; سال قبل از ناصرالدين‌ž= 8;اه به وسيله‌ي اردشير جي اداره مي‌شد= 48; نقش اصلي و تعيين كننده داشت. اين شبكه بود كه رضاخان را بركشيد و پدر= 588; داشت و تمامي مقدمات كودت= 75; را فراهم كرد و پس ميسر دشوار او را در تاسيس حكومت پهلوي هدايت و هموا= 585; كرد.

درباره‌ي كودتاي سوم اسفند 1299 و چون = 08; چراي آن بسيا= 585; سخن رفته است اما دكتر محم= 583; علي كاتوزيا= 06; در كتاب اقتصاد سياس= 10;، مغروجان سخن را چنين گفته است: «.... مراد ا= 86; كودتا، گزيد= 06; راه ديگري بوده است برا= 610; تحقق جوهر قرارداد 1298/1919 يعن= 610; برقراري ثبا= 78; سياسي در ايران به گون= 607;‌اي كه منافع بريتانيا در منطقه تهديد نشود گفتني است كه اين رضاخان از فرماندهان بريگاد قزاق بود قزاق‌‌ه= 75; پس از رفتن از روس‌ها از ايران بي‌سر= 62;رست ماندند و انگليس‌ها پدرخواندگي آنها را پذيرفتند اي= 06; فرمانروايي كه انگليس‌ه= 75; به ايران گماشتند خواندن و نوشتن نمي‌د= 75;نست. به انقلاب مشروطيت و آزادي دلبستگي نداشت، زورگ= 08;، ستم‌گر= و زياده‌خو= 75;ه بودند و آز فراوان نيز داشت و در زمان او بسيا= 585;ي از ازادي خواهان كشته= 48; زنداني و يا خانه‌نشين شدند.

عوامل زمينه= ‌ساز قرارداد 1919

در اوايل سال 1918 پس از آنكه د= 85; روسيه انقلا= 76; بلژيكي رخ داده و جنگ داخلي آغاز شده بود و هنگامي كه در اشوب در ايرا= 606; بيداد مي‌كر= 83; انگلستان در صدد برآمد كه دولتي هوادا= 85; انگليس در ايران برسركار آور= 83; تا هم ثبات را به كشور برگرداند و ه= 605; اوضاع سياسي = 608; اجتماعي كشو= 85; را به حال عادي درآورد نمره‌ي وثوق در هر دو امتحان از ديگر سياست مداران بيش ت= 585; بود چون هم انگليس تماي= 04; داشت و هم عرضه‌ي رهبر= 10; دولتي قوي را داشت. و قتي دولت قوي متم= 575;يل به انگليس در ايران بر سر كار بود بريتانيا مي توانست سياستي اتخا= 84; كند كه هم ثبات و امنيت را به ايران برگرداند و ه= 605; منافع انگلي= 87; را در منطقه تامين كند.

در انگليس اختلاف نظر ب= 585; سر سياست مناسبي در قب= 575;ل ايران از نوامبر 1918 بروز كرد كاكسي پيشنهادي را در مورد امكا= 606; اخذ قيموت انگليس بر ايران از كنفرانس صلح پاريس – به بحث گذاشت كه با مخالفت صريح دولت انگليسي هند روبرو شد ناي= 576; السلطنه نوش= 78; كه درخواست قيمومت ايرا= 06; از كنفرانس صلح پاريس بدون تقاضاي خود ايران نق= 590; صريح تضمين‌= 07;اي مكرر ما در مورد استقلا= 04; ايران خواهد بود.

اينها تازه مراحل اول كشمكشي بود ك= 607; در دولت و امپراطوري بريتانيا بر سر مناسب‌تر= 10;ن سياسيت انگليس در قبال ايران د= 585; گرفت و ماه‌ه= 575; تا زمان عقد قرارداد به د= 585;ازا كشيد و سپس هنگامي كه امكان موقعي= 78; قرارداد با ترديد فراوا= 06; روبه‌رو شد ا= 586; نو بروز كرد موضوع در كميته‌ي خاوري كابين= 07;‌ي جنگي انگليس كه كرزن بر آن رياست و در آن نفوذ فراوان داشت مورد بح= 579; بود كميته به بحث درباره‌= 10; چگونگي ارتباط با ايران و ميزا= 606; تعهد مناسب ب= 585;اي انگليس پرداخت كرزن (همراه با كارمندانش د= 85; وزارت خارجه) خواهان دخال= 78; بيشتري بودن= 83; و سرانجام همين خواستهR= 04;ي آنها در قرارداد 1919 متجلي شد.

كرزن نظر خودش را در جلسه‌ي 30 دسامبر 1918 كميته خاوري بيان كرد او گفت كه رها كردن ايران غير اخلاقي، نشانه‌ي ضعف = 608; فاجعه بار است. كسب قيموميت نيز محتمل است و نه عملي.

او همچنين معتقد بود كه بايد با هيات ايراني (كه از كاكس شنيده بود راهي پاريس‌اند) ب= 610;‌پرده صحبت كرد و در مورد استقلا= 04; و تماميت ارض= 610; ايران به آنه= 575; اطمينان خاط= 85; داد و قراردا= 583; منفور روس و انگليس را باطل كرد براي سازماندهي نيروي نظامي يكپارچه باي= 83; به پيشنهاد (كمك داد به ظرط اينكه فرماندهش انگليسي باش= 83; (ولي ايران بتواند از مليت‌هاي ديگر هم افسر استخدام كند) براي ساماندهي ام= 08;ر مالي كشور ني= 586; همين طور، به شرط اينكه از مستشار انكليسي استفاده شود. اگر ايران اي= 606; پيشنهاد را نپذيرفت بريتانيا بايد كمك‌ها= 10;ش را قطع كند و خواستار بازپرداخت بدهيهاي كلا= 06; ايران شود و آنها را با مشكلاتش تنه= 75; بگذارد.

كم محلي كرزن به هيات نمايندگي ايران در پار= 610;س و پافشاري او بر استفاده ايران از مستشاران ان= 11;ليسي دو علت عمده‌= 610; خشمي بودند ك= 607; قرارداد 1919/1298 برانگيخت، اينها نظرات كرزن در آن زمان بودد كه مبناي مذاكرات كاك= 87; در تهران قرا= 585; گرفت و به قرارداد 1919 منجر شد.

در اوايل مارس 1919 نيمه‌ه= ;اي اسفند 1297 بود ك = 7; كاكس پس از دريافت روش نظر كرزن در اين مورد ها به كارش در تهران ادامه داد و ظرف يكماه پيش نو= 610;س قرارداد را براي كرزن فرستاد كه مبناي سندنه= 75;يي شد.

نتيجه= ;‌گيري

همان طور كه قبلاً نيز اشاره كرديم اين كتاب به بررسي دولت و جامعه در ايران از انقراض قاجا= 85; تا استقرار پهلوي پرداخته است. يعني دوره‌ا= 10; كه اوج حوادث مهم و اتفاقا= 578; منحصر بفرد ( به گفته خود نويسنده) و وقايع سرنوش= 78; ساز و در عرصه&#= 8204;هاي اجتماعي سياسي و اقتصادي بود= 07; است. بطور يكه شايد بتوان گفت كه آثار و نتايج آن رويدادها حت= 10; تا به امروز در جامعه ايران ملموس است.

در اين اثر نويسنده سعي كرده است كه ابتدا با در دست داشتن منابع و اسنا= 583; تاريخي و گردآوري اطل= 75;عات مورد نياز شر= 581; دقيق و روشني از هر يك از حوادث مهم آن زمان (از جمله انقلاب مشروطه، قرا= 85;داد 1919 كودتاي 1299 و روي كار آمدن رضا شاه و ... ) ار= 575;ئه دهد.

زيرا معتقد است كه تا به حال مطالعه‌= 10; تفضيلي و جامعي نه در مورد قراردا= 83; و نه در باره‌&#= 1610; كودتا انجام نگرفته بود و به دليل تاثي= 585; فراواني كه اين دو واقعه در سياست و تاريخ معاصر ايران گاشته بودند ضرورت داشت كه تحليلي بر اساس مدارك و شواهد تاريخ= 10; صورت پذيرد ت= 575; مطالب براي همه‌ي‌ علاق= 07;‌مندان روشن شود.

در ادامه‌ي كار نويسنده مي‌كوشد كه استدلال‌ها = 08; نظريات و برداشت‌هاي منطقي و بسيا= 585; واقع بينانهR= 04;ي خود را نيز در لابه‌لاي مطالب با بياناتي بسيار ساده و اسان بياورد = 608; او حتي سعي داشته است كه اين رويداده= 75; با نمونه‌ها= 10; مشابه آن در غرب (اروپا) بپردازد.

تا به اين طريق اولاً بتواند وقاي= 93; مهم تاريخ كش= 608;رمان را به شكل همه جانبه تر و در ابعاد كسترد= 07;‌تر مورد بررسي قرار دهد و تاثياً ذهن م= 582;اطبان را در اين راستا به فعاليت بيشتري وادا= 85;د تا در رابطه با بسياري از اين رويداده= 75; خود در كرسي قضاوت بنشينند و بر اساس اطلاعا= 78; ارائه شده بتواند به نتيجه‌گيري درستي دست‌ي= 75;بند از طرف ديگر نويسنده كتا= 76; در پايان هر فصل در چند خطي از تحليل= 204;هاي نهايي خود را اورده است تا به خواننده اين امكان را بدهد كه جمع‌= 576;ندي ساده اي از آن فصل (آن هم جمع&= #8204;بندي كه بيش ‌تر در بردارنده ديدگاههاي نويسنده‌ي كتاب است) در اختيار داشت= 07; باشد براي مثال او در رابطه با انقلاب مشرو= 91;ه در انتهاي فص= 604; دوم كتاب آورده است:

(انقلاب مشروطه) همچو= 606; شورش‌هاي ايراني پيشي= 06; هنگامي كه رخ داد كه دولت ضعيف و سلطان ناتوان و بي‌= 603;فايت بود؛ به طوري كه حكومت استبدادي از عهده‌ي‌ اجراي وظيفهR= 04;ي حداقل اما حياتيش كه حف= 592; نظم و امنيت بود؛ بر نمي‌= 570;مد؛ ولي پيامدها= 10; انقلاب با هم= 607;‌ي پيرايه‌‌ها¡= 0; جديد اروپاي= 10;‌اش بيشتر در راستاي كشاك= 88; سنتي دولت با ملت – حكومت غير مسئول و جامعه متمرد = 211; بود چنان كه ب&#= 1585; خلاف حكومت‌= 07;اي مشروطه‌ي اروپايي هيچ يك از دو طرف حاضر به تواف= 602; به حداقل همزيستي و همكاري با هم نبودند. نتيجه، شد مسابقه‌اي حذفي، كه انقلابي‌ها در آن برنده شدند و لي شكاف ديرينهR= 04;ي بين حكومت و رعيت بر جاي ماند و قانون در نظر بسيار= 610; از مردم، در آزادي خلاصه شد و آزادي كا&#= 1585;ش به لجام گسيختگي كشي= 83;. عجب نبود كه مشروطيت بيشتر از پانزده سال دوام نياورد = 608; اين گرايش به هرج و مرج و تجزيه و خلال آن روز به روز قوي تر شد چنان كه بعيد به نظر مي‌رس= 610;د كه كشور از آن جان به در برد.[4]

منابع دستاوردهاي انقلاب مشروطه

(1) تقوي بيات، منوچهر، مقالهwww. Jebhe = mwlli. Net

(2) براي آگاهي از معاني تاريخي «ملت»، «ملي»،= و غيره تك: محمد علي همايون كاتوزيان «ي= 75;دداشتي درباره ملت، ملي، ملي‌گر= 75; و ناسيوناليس = 5;» در استبداد، دموكراسي و ن= 607;ضت ملي، چاپ دوم= 548; نشر مركز، 1376.<= /span>

(3) كاتوزيان، دولت و جامعه در ايران، جدوب هاي 3-2 تا 3-8، دگرگوني ساختاري به سود توليد و صادرات مواد اوليه و به زبان ساخت را خاصه در جدول 3-7 مي‌توان ديد.

چگونه مشروعيت در برابر مشروطيت قرا= 85; گرفت؟

منابع= ;:

براي پاسخ به اين سوال از كتاب دولت و جامعه در ايران همايو= 06; كاتوزيان استفاده شده.

(2): نگاه كنيد به اعلاميه‌= 07;اي آنها و مكاتبانشان با علما در ايران و نامه= 204;هاي تند و آشتي و ناپذير آنها به شخص شاه در تاريخ مشروط= 07; كسروي و تاري= 582; بيداري نظام اسلام.

(3) كسروي - تاري= 82; مشروطه، ص 528.

چرا مشروطيت در ايران ناكام ماند؟

منابع= ;

از مقاله منوچهر نقدي بيات

در سايت www. Jebhe mwlli. Net و همچنين كتاب دولت و جامعه در ياران استفاده شده.

(1) كاتوزيان – محمدعلي همايون – كتا= 576; دولت و جامعه در ايران ص 74

(2) مرتضي كافي - «باغ بر‌گي» يادنامه مهد= 10; اخوان ثالث تهران 1370. (كتيب= 07;) صص 72، 90

See, the earl of ronlas heay ,= the life of lord curzon, vol. iii, London: Ernest Benn, 1988, pp. 213-215.=