working paper-belash abadi

دانشكد&= #1607; علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

&nb= sp;

چگ = 8;نگي اسلام آوردن مغولان در ايران

نقد و بررسی کتاب «ا&= #1586; یورش مغولان تا زوال ترکمانان »؛ نوشته رسول جعفریان

<= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;mso-bidi-language:FA= '>

علی ب = 4;اش آبادی

كارنوش&= #1578; دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موض&= #1608;ع: خلاصه و نقد کتاب

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

تیر 1385

آنچه در اين مقاله قصد دارم اجمالا بررس= 10; كنم ، چگونگي اسلام آوردن مغولان خصوص= 75; ايلخانان – فرزندان و نوادگان چنگيز – در ايران دوره خوارزمشاهي= 5;ن و عباسيان بغدادي است. س&#= 1608;ال اساسي من در اين زمينه آن است كه مغولا= 606; بت پرست و معتقد به خرافه و پيشگويي هاي نجومي - كه در فضايي متفاو= 78; با فرهنگ اسلامي و ايراني زيست كرده بودند - تحت تاثير چه عواملي ، به دين اسلام گرويدند تا به حدي كه خود ، از معماران و مشوقان بعدي اين عرصه از ت&#= 1605;دن و فرهنگ عالم شدند .

معرفي كتاب"از يورž= 8; مغولان تا زوال تركمان= 75;ن"

مقال= ;ه حاضر ، خلاصه ای از برداشت های مطالعات= 40; من از دفتر سوم تاریخ ایران اسلامی تحت عنوان " از یورش مغولان تا زوال ترکمانان" است ؛= اثري ارزشمند از م= 581;قق ارجمند و مور= 582; توانمند معاصر ، آقای رسول جعفریا= 06; که درواقع تاريخ ايران از قرن هفتم تا قرن نهم را در بر مي گيرد . اين كتاب ، به سفارش كانون انديشه جوان ، توسط موسسه فرهنگ= 10; دانش و انديش= 607; معاصر در سال 13= 78 به چاپ رسيده است .

اين كتاب داراي پنج فصل است ؛ به اين ترتيب :" روزگار آشفتگي ايرا= 06; در حمله مغول "، "روزگار ايلخانان" ، "روزگار سربداران ، مرعشيان ، مظفريان و جلايريان" ، "روزگار تيموريان" و "روزگار مشعشعيان و تركمانان" ك = 7; من مقاله حاض= 585; را با استفاد= 607; از دو فصل اول اين كتاب نوش= 578;ه ام.

آغاز فصل اول با حمله مغول تا سقوط بغداد است ، سپس از همسايگي مغولان با ايرانيان و مسلمانان مي گويد و بي تدبيري خوارزمشاه د= 85; مقابل مغولا= 06; . جانشينان چنگيز و نفوذ اسلام در غرب آسيا ، بغداد پيش از حمله مغول و پس از سقوط ، خواجه &#= 1606;صير و نقش او در حفظ ميراث اسلامي و آثا= 585; او ، شيعيان و مغولان و ادب= 610;ات فارسي دوره مغول ، ديگر بخش هاي فصل اول اين كتاب را تشكيل مي دهند.

بخش هاي استفاده شده فصل دوم هم عبارتند ا= 586; : هولاكو بنيانگذار سلسله ايلخاني ايران ، نقش خ&#= 1575;ندان جويني در آغا= 586; تشكيل دولت ايلخاني ، دو= 585;ه طلايي ايلخا= 06;ي (غازان خان) ، غازان خان و دوستي اهل بيت (ع) ، سلطنت اولجايتو ، نفوذ علما در دوره اولجايتو و گرايش او به مذهب تشيع .در ادامه اين فص= 604; هم در مورد آخرين فرمانرواي قدرتمند ايل= 82;اني (ابوسعيد) و زوال ايلخانان و شكل گيري حكو= 605;ت هاي محلي يا ملوك الطوايفي توضيح داده شده است .<= o:p>

نقدي اجمالي بر اي= 606; كتاب

نويسن= ;ده كتاب ، با بياني پخته و بي قلق و با زباني روان ، آنچه را كه بر ايران و ايرانيان آن روزگار گذشت= 07; است ، شرح داده است . رسول جعفريا= 06; ، با حوصله و تاملي ستودن= 10; ، وقايع اين روزگاران را براساس مدار= 03; و اسناد تاري= 582;ي موجود به رشته تحرير كشيده است ؛ به طوري كه مي شود گفت با آميختگي اين مايه" سنديت و واقعيت" با قند دلپذيركلام¡= 0; داستان گونه = 548; روشن و توصيف= 610; ، خواننده مي تواند احساس كند كه بخشي از تاريخ ايران را از قول شاهدي شيرين بيان و آگاه مي خوان= 583; .

شايد يكي ديگر از خصوصيات نيكوي اين كتاب آن باشد كه مداركي به دست داده است و قضاوت را به خوانندگان واگذار كرده است ولي من تصور مي كنم اين خود مي تواند از يك ل&#= 1581;اظ ، نيك = 8; هم محسوب نشو= 583; ؛ چراكه گويي قطعه اي ناتمام را به ما معرفي مي كند ؛ خصوصا در جاهايي كه گفتارهاي ضد = 608; نقيض تاريخي در باب واقعه اي ذكر شده است ، نتيجه گيري خواننده كتا= 76; دشوارتر به ن= 592;ر مي رسد ( هر چند خودم بر اين باور هستم كه ما نبايد بت هايي تاريخي داشته باشيم = 608; بايد از خلال وقايع تاريخ= 10; ، درس هايي بگيريم ؛ يعن= 610; اگر در يك كتاب تاريخ ، فلان شخصيت مثبت = 8; در كتابي ديگر منفي معرفي شده باشد ، ما را دچار تحير نكند .تاريخ را براي عبرت گرفتن مطالع= 07; كنيم ؛ آن طور كه مولايمان امير مومنان عليه السلام مطالعه و سفارش به مطالعه مي فرمود) متاسف= 575;نه خود من مطالعات تاريخي جمع و جوري نداشته ام و معمولا به طور پراكنده تاريخ خواند= 07; ام . شايد حتي در نقد همين كتاب من هم به دليل مطالعه كم و نامتمركزخوž= 3; دچار اشتباه شده باشم . شايد وجدان علمي يك دانش= 605;ند و مورخ به او اين اجازه را نمي دهد كه در&#= 1610;افت هاي شخصي و البته بدون سند يا كم سند خود را بيان نكند و همه را به خواننده واگذارد و تن= 607;ا به نقل تاريخ و اسناد ولو متناقض تاريخي بسند= 07; بكند .

سیری گذرا در زندگ= 740; مورخ کتاب=

رسول جعفريان در سال 1343 هجرى شمسى در«خوراسگا = 6;» از توابع اصفهان پاى ب= 607; دنيا آمد دور= 607; دبستان را در زادگاهش گذراند و سپس براى ادامه تحصيل به اصفهان آمد و دوره راهنمايى را در اين شهر آغاز کرد. پس از چندى تحت تأثير سفرها= 09; تبليغى مبلغان حوزه علميه قم و کلاس هاى روخ= 608;انى قرآن در خوراسگان به دروس دينى علاقه مند شد و از آن پس به مدرسه ذوالفقار رف= 78; و مطالعه درو= 587; جديد را در مدارس شبانه ادامه داد.وى در مدت اقامت در اصفهان،ب= 07; صورت آزاد از مدارس دينى ديگرى چون«نيماورž= 3;»،«نوريه»،&la= quo;وجده کوچک» استفاده مى کرد.

&#= 1585;سول جعفريان در سال 57 هجرى شمسى و در آستانه پيرو= 86;ى انقلاب، برا= 09; ادامه تحصيلات حوزوى، راهى شهر مقدس قم شد. نخست به مدرسه خان رف= 578; و سپس در مدرسه رسالت= 48; به ادامه تحصيل پرداخت.وى در قم از درس اسا&#= 1578;يدى چون آيت الله جوادى آملى، آيت الله مصب= 575;ح يزدى، آيت الله ممدوحى= 48; آيت الله گرامى و نيز آيت الله جعف= 585; مرتضى جبل عاملى کسب في= 590; کرد. سال 58 هجرى شمسى با آثار و موسسه آيت الله مصباح يزدى آشنا شد و در کلاسها و &= #1583;وره آموزشى آن موسسه شرکت کرد و با بازگشايى دا= 06;شگاهها، در سال 59 هجرى شمسى به تدري= 587; معارف اسلام= 09; و تارىخ اسلا= 605; در دانشگاههاى اصفهان و تهران مشغول شد. اولين اثر استاد جعفريان در سال 64 هجرى شمسى تحت عنوان«پيش درآمدى بر شناخت تاريخ اسلام»منتشž= 5; شد و از آن پس تاکنون، ضمن همکارى با موسسات پژوهشى و تأس= 610;س کتابخانه اسلام و ايرا= 606; در قم، به کوشش هاى پى گير خود در زمينه تأليف،تصحيž= 1;، ترجمه و نيز تحقيق در تاريخ اسلام= 48; ايران و تشيع همچنان ادام= 07; مى دهد.

كتب او عبارتند از : ‏<= /span>=

1. پيش درآمدى بر تاريخ اسلام
2. دخالت انگليس در واقعه مشروط= 07;
3. ذهنيت غربى در تاريخ معاصر ما
4. بست نشينى مشروطه خواهان در سفارت انگلي= 87;
5. افسانه تحريف قرآن
6. آشنايى مقدماتى با روش تحقيق در تاريخ
7. مرورى بر زمينه هاى فکرى التقاط جديد در ايرا= 606;
8. تاريخ تشيع در ايران از آغاز تا قرن هفتم هجرى
9. مقدمه اى بر تاريخ حديث
10. ارزيابى مناسبات فکر= 09; آيت الله مطهرى و دکتر على شريعتى
11. حيات فکرى سياسى اماما= 06; شيعه
12. بررسى و تحقيق در جنب= 588; مشروطيت
13. دين و سياست در عصر صفوى
14. تاريخ اسلام و ايران تا پايان قرن چهارم هجرى
15. قصه خوانان در تاريخ اسلام
16. نزاع سنت و تجدد
17. تاريخ تشيع در رى
18. انديشه تفاهم مذهبى در قرن ششم و هفتم هجرى
19. جغرافياى تاريخى و انسانى شيعه
20. مرجعه، تاريخ و انديشه
21. عللى بر افتادن صفويان
22. مناسبات فکرى و فرهنگ= 609; معتزله و شيع= 607;
23. نماز جمعه، زمينه هاى تاريخى و آگاهى هاى کت= 575;بشناسى
24. تاريخ تحول دولت و خلاقت (از بر آمدن اسلام تا بر افتادن سفيانيان )
25. على بن عيسى اربلى و کتاب کشف الغمه
26. تاريخ سياسى اسلام (سيره رسول خدا صلى الله عليه وآله و سلم )
27. احوال و آثار بهاء الدين محمد اصفهانى، مشهور به فاض= 604; هندى
28. تاريخ سياسى اسلام، تاري= 82; خلفا و شرح و تحليل وقايع سياسى – اجتماعى
29. آث= ار اسلامى مکه و مدينه...............................ش17=
30. دنباله جست و جو در تاريخ تشيع
31. منابع تاريخ اسلام
32. مقالات تاريخى( جلدهاى 11 – 1)
33. تاريخ ايران اسلامى (دفتر اول ، از پيدايش اسلا= 05; تا ايران اسلامى )
34. تاريخ ايران اسلامى ( از يورش مغولان تا زمان ترکم= 575;نان )
35. صفويه در عرصه دين، فرهنگ و سياس= 578; جلد يکم
36. صفويه در عرص= ;ه دين، فرهنگ و سياست جلد دو= 605;
37. صفويه در عرصه دين، فرهنگ و سياس= 578; جلد سوم
38. تحليلى از تحولات فکرى سياسى پس از رسول خدا(ص)
39. تاريخ و سيره سياسى امير مؤمنان على ب= 606; ابيطالب(ع)
40. تأملى در نهضت عاشورا
41. جريان ها و سازمان هاى مذهبى سياسى ايران (سالها= 609; 1357 – 1320 هجرى شمسى= )
42. سلطان محمد خدا بنده... الجايتو» و تشيع امامى د= 585; ايران
43. تاريخ تشيع در ايران(تا قرن دهم)جلد يکم
44. تاريخ تشيع در ايران (تا قرن دهم)،جلد دوم
45. تاريخ تشيع در ايران (تا قرن دهم)،جلد سوم
46. بحران آذربايجان: (1325 R= 11; 1324هجرى شمسى)
47. برگ هايى از تاريخ حوزه علميه قم
48. الحياة الفکريه و السياسيه لائمه اهل البيت
49. القرآن و دعاوى التحريف
50. با کاروان ابراهيم
51. با کاروان عشق
52. به سوى ام القرى

از نخستين حمله مغول به مرزهاي ايرا= 06; (سال 617) تا سقوط آخرين خانان = 608; اميران مغول در ايران ( سال = 756 ) نزديك به 140 سا= 04; است.(كتاب ، ص 15) = 608; اين 140 سال توام با كاميابي ه= 575; و تلخ كامي هاي بسياري براي ايرانياني بود كه مي بايست با مغولان بيگانه= به نحوي كنا= 585; مي آمدند و حتي اين تهدي= 583; تاريخي را تبديل به فرص= 578; مي كردند .

مغولان براي "توسعه" قلمرو خود كه با افزايش جمعيت ، تنگ و محدود شده بو= 583; ، قصد دست زدن به فتوحات بي= 588;تر داشتند و پس از اشغال اولين سرزمي= 06; هاي شرقي ؛ يعني چين ، به سمت غرب خود هم متمايل شدند = . اما براي روشن شد= 606; بيشتر آنچه ك= 607; ما عوامل مسل= 605;ان شدن مغولان د= 585; ايران مي شنا= 587;يم ، بايد اوضاع فرهنگي و دين= 610; ايرانيان و مغولان را در &#= 1570;ن زمان بررسي كنيم.

مغولان ، در آيين بت پرستانه خود كه آن را دين ش&= #1605;ني مي نامند ، استوار نبودند. به همين دليل گف= 578;ه شده است كه مغولا= ن در دينداري ، اهل تساهل و مدارا بودند = 608; باز به همين دليل به راحت= 610; در آيين هايي چون بوديسم ، مسيحيت و اسلام ، اجاز= 607; تبليغ در ميا= 606; خويش مي دادن= 583; . شنيده نشده است كه آنان به دليل اعتقادات مذهبي خود ، سخت گيري خاص= 610; درباره اديا= 06; ديگر كرده باشند. جويني نوشته است كه مغولان " متعرض اديان = 608; ملل نيز نه اند ".(صص 17 و 18 كتاب)

مغولان هم به يگانه پرستي = 608; هم به پرستش رب النوع ها م&#= 1578;مايل بودند ولي همين كه يگان= 607; پرستي در ميا= 606; آنها با غفلت رو به رو شد ، جاهاي بلند مثل قله هاي كوه ها را مقدس تلقي كردند ؛ چون فكر مي كردند كوه ها به آسمان ؛ يعني عالم ارواح اجداد مهم قبيله نزديك تر است . همچنين ارتباط مغولان با ارواح آسمان= 10; ، از طريق روح&#= 1575;نيون كه به آنها "شمن" مي گفتند صورت م= 610; گرفت كه اين شمن ها ، مثل غيب گويان از طريق ستاره ه= 575; پيشگويي مي كردند.

بدون ترديد، آيين مغولي ، سخت آلوده به خرافات اما ب= 610; پايه بوده است. اين بي پايگي و سستي تا به آنجابود كه آيين شمني ، تقريبا بدون مقاومت ، در برابر اديان بزرگ آن روزگار ، تسليم شد. مغولان در چي= 606; بودايي شدند = 608; در ايران مسلمان گشتن= 83;. با اين حال ، بايد توجه داشت كه يگان= 607; پرستي هم در شمار عقايد آنها بود ؛ درست همانند انچه كه دربا= 585;ه اعراب پيش از اسلام {وجود داشت}.(صص 18 و 19 كتاب)

اوضاع ايران در هنگام حمل= 607; مغول

استحكام فرهنگي و دين= 610; اسلام در آن روزگار ، بسي= 575;ر نيرومندتر ا= 86; استحكام سياسي آن بود. به همين دليل سقوط خوارزم= 88;اهيان و عباسيان {در ايران و عراق} به رغم دشوار= 610; هاي فراواني كه براي جهان اسلام ، به وي&#= 1688;ه شرق اسلامي ب= 607; وجود آورد ، نتوانست ارتباط فرهن= 11;ي پيش و پس ازمغول را به طور كامل قطع كند.(ص 15 كتاب)<= /span>

نحوه برخورد پسران چنگيز با مسلمانان

پس از چنگيز، پسر سومش اوگتاي قاآن{قاآن يعني پادشاه} هم كه به منصب خاني رسيد ، به نوشته مور= 582;ين ، نسبت به ساير ملل خصوصا مسلمانان كه آنها را تازي= 603; مي گفتند ، محترمانه رفتار مي كرد. مسلمان دوست= 10; او تا حد اعتراض برادرش جغتا= 10; هم پيش رفت كه مي گفت : " اين چه محبت است كه با تاژيكا= 606; پيش گرفته اي...= سخن من بنده بشنو و تاژيكان را سركوفته دار = 608; در اظهار و اشتهار و رون= 602; دين ايشان مك= 608;ش ".( ص 33 كتاب)

منگوقاآن (نوه چنگيز از پسرش تولوي) هم كه با كياس&#= 1578; مادرش ، پس از سلطنت كوتاه گيوك خان (جان&#= 1588;ين اوگتاي) توانست به سلطنت برسد ، سياست متعاد= 04;ي در مورد مذاه= 576; ديگر خصوصا اسلام داشت. گرچه در دورا= 606; كوتاه سلطنت گيوك ( دو و نيم سال) به دليل سياست هاي ضد اسلامي او و وزيرش جنيقا= 10; مسيحي ، به مسلمانان سخ= 78; گذشت ولي منگوقاآن ، ب= 575; اينكه مادرش = 605;سيحي بود ، سياست هاي گيوك را كنار گذاشت. براي جذب مسلمانان تلاش زيادي كرد و ضمن اعطاي آزادي مذهبي زيادي به مردم ، روحانيان هم= 07; مذاهب را از پرداخت ماليات معاف كرد.

سياست مذهبي منگوقاآن ، تحت تاثير رفتار مادرش = 548; به نفع مسلمانان تمام شد. مادر وي در حمايت از مشايخ و روحانيون مسلمان ، تا آنجا پيش رفت كه در شهر بخارا ، مدرس= 607; اي براي شيخ الاسلام سيف الدين باخرز= 10; ساخت...{كه} نخست= ;ين مدرسه فعال ديني ، پس از حملات مغول ب= 607; اين شهر مي باشد. (صص36 و 37)

از اين گذشته با وجود پيامدهاي نابهنجار حم= 04;ه مغول به ايرا= 606; و شرق جهان اسلام ، مهاجرت شمار زيادي از مسلمانان به چين و مغولستان ، خود عامل مهم= 610; در اشاعه اسلام ، فرهن= 711; و ادبيات اسل= 575;مي و فارسي در اين مناطق داشته است ؛ به طوري كه اين فرهنگ و زبان تا به امروز توانسته است خود را در ميا&#= 1606; تركان ايغور= 10; چين حفظ كند.

در زمان منگوقاان ، د= 585; شهر قراقورو= 05; كه پايتخت خانان مغول بود ، دو مسجد وجود داشت . افزون بر آن ، محله اي از اين شهر اختصاص= به مسلمانا= 06; داشت و شماري از مغولان كه به اسلام گرو= 610;ده بودند ، در اين محله زندگي كرده ، يا رفت و آمد داشتند. از سوي ديگر حضو= 585; مسلمانان {با اينكه} سبب برانگيختن مسيحيان و بوداييان بر ضد مسلمانان = 605;ي شد ، اما نيرو&#= 1610; عظيم مسلمانان و نيز برتري فرهنگي آنان = 211; يعني همان چيزي كه در نهايت سبب غلبه اسلام د= 585; بخش غربي چين شد – مانع از آن بود كه آنان بتوانن= 83; خان هاي مغول را بر ضد مسلمانان تحريك و بسيج كنند. (صص 37 و 38 كتاب)

عطاملك جويني هم در مقدمه جهانگشاي خو= 83; در اي = 6; باره مي نويس= 583; كه اسلام به شرق و غرب عالم رسيده است و شگفت آنكه گويي "خروج لشكر بيگانه" يعن¡= 0; مغول به سمت جهان اسلام ، براي نفوذ اسلام به ديا= 585; خود آنان بود= 607; است ؛ به طوري كه :

"بدان سبب ، لواي اسلام افراخته تر شود و شمع دين افروخته تر و آفتاب دين محمدي ، سايه بر دياري افكند كه بوي اسلام ، مشام ايشان را معط= 585; نگردانيده بود و آواز تك&#= 1576;ير و اذان ، سمع ا&= #1610;شان را ذوق نداده و جز پاي ناپاك عبده اللات و العز= 610; ، خاك ايشان را بنسوده . و اكنون چندان مومن موحد رو= 610; بدان جانب نهاده است و تا اقصاي ديا= 585; مشرق رسيده و ساكن و متوطن گشته كه از حد حصر و احصا تجاوز نمودس= 78; ..." (ص 38 كتاب )

نقش خواجه نصير د= 585;اسلام آوردن مغولا= 06; و حفظ مواریث ت= 605;دن اسلامی

در ميان وزراي دانشمند اين مقطع زماني ا= 586; تاريخ كشورمان ، خواجه نصيرالدين توسي نقشي اساسي در حفظ ميراث اسلامي و آشن= 575; ساختن مغولا= 06; با تمدن درخشان اسلامي داشت= 07; است.

خواجه پيش ازآنكه وارد دستگاه مغولان شود د= 585; ضمن اشتغالا= 78; علمي ، مدتي را هم به اختيار يا جبر، در خدمت اسماعيليان در خراسان و الموت قزوين بود. پيش از فتح ايران توسط هولاكو = 548; منگوقاآن به هولاكو سفار= 88; كرد كه پس از فتح قلعه هاي اسرارآميز اسماعيليان = 48; خواجه را پيش &#= 1575;و بفرستد ؛ كه اين خود بيانگر دامن= 07; سرزميني شهرت علمي خواجه ، حتي تا مركز م&#= 1594;ولان(قراقور= ;وم) است.

مهم ترين نقش سياسي خواجه نصيرالديني كه شهرت علمي فرامرزي اش ، حتي مغولان ستيزه گر را به تواضع و خدمت واداشت= 07; بود ، پس از همراهي اش با هولاكوخان مغول آغازشد. او تمامي همت= 588; را به كار بست تا بتواند ميراث ارزشمند تمد= 06; اسلامي را ازتهاجم مغولان حفظ كند. ازديگر سو ، مغولان هم كه از آغاز به نقش دانشمندان مسلمان ايراني براي حل و فصل مشكل&#= 1575;تشان خصوصا در زمينه اداري = 608; مملكت داري پ= 610; برده بودند ، ازموقعيت پي= 88; آمده ، بهره بسياري بردن= 83; . به هر دليلي كه بود ، سخن او در دربار م&#= 1594;ول به تمام معنا پذيرفته مي ش= 583; . دليل ديگر موقعيت خاص و برتر او ، آشنايي اش با دانش نجوم بو= 583; و چون خان مغول به پيش گويي هاي نجومي اهميت فراواني مي داد ، احترام زيادي براي خواجه قائل بود . مسلما خواجه هم ازفرصت به دس= 578; آمده ، به خوبي استفاد= 07; مي كرد و لابد از اين طريق هم مي توانست تاثيرو نفوذ= 10; عميق در مغولان داشت= 07; باشد . او پس از فتح بغداد هم مسئول امور اوقاف شد كه با توجه به اه&#= 1605;يت اوقاف و درآم= 583; حاصل از آن و نيز نقش ويژه &#= 1575;ي كه دستگاه عظيم اوقاف د= 585; اداره مراكز آموزشي و عبادي داشت ، مي توان به اهميت كار خواجه پي برد . در آن زمان تقريبا تمام = 605;دارس ، مخارج خود را ازمحل اوقاف تامين مي كردند . لذا دست خواجه براي حمايت ازمدارس و استادان و كتاب.دان با= 586; شد .

حتي رصدخانه معروف مراغه هم كه ازابتكارات = 80;الب خواجه بود ، تبديل به يك مركز علمي بسيار قوي شد= 607; بود ؛ چراكه صدها دانشمن= 83; آواره و زندگ= 610; پاشيده پس از حمله مغول ، دوباره توانستند در يك مكان گرد هم بيايند . كتابخانه مراغه هم كه بنا به نقل شماري از مورخان ، داراي 400000 جلد كتاب بوده ، ا&#= 1586;ديگر نمونه هاي جاذبه علمي ا= 610; بوده است كه مسلمانان ايجاد كرده و محفوظ نگاه داشته اند .

خواجه نصير تا 18 ذي الحجه سال 672 كه زنده بود ، يكسره به فعاليت ها= 610; علمي اشتغال داشت و طي نزديك به دو دهه ، حساس ترين نقش را در حمايت از فرهنگ و ميرا= 579; اسلامي ايفا كرد و حتي پس از رحلت او ، بسياري از دوستانش در خدمت فرزندش اصيل الدين و در سايه نفوذ او در دربار مغول ، به كارهاي علمي ادامه دادند .

يكي از ابعاد تاثير خواجه نصيرالدين توسي بر جامع= 607; اسلامي آن روزگار ، تقويت جايگا= 07; مذهب تشيع بو= 583; . اعتبار شخصي خواجه و نيزتلاش هاي = 593;لمي و فرهنگي او در حمايت از جوامع شيعي د= 585; ايران و عراق ، سبب شد تا اين مذهب بيش ازپيش ، ازحالت اقلي= 78; محدود بيرون آمده و با آزادي بيشتر= 10; به فعاليت عل= 605;ي بپردازد . الب&#= 1578;ه خواجه و دوستان {او} تعصب مذهبي نداشتند ؛ چنان كه در حوزه علمي مراغه عالما= 06; زيادي ازاهل سنت رفت و آمد داشتند و در بحث هاي علمي مشاركت مي كردند. (صص 58 و 59 کتاب) .

مي توان گفت كه اصلا وجود دانشمندان و فرهنگ سازان= 10; همچون خواجه نصير و اصحاب= 588; كه حافظان كانون هاي علمي و فرهنگ= 610; جهان اسلام بودند ، در گر&#= 1575;يش مغولان به سم= 578; علم و فرهنگ يا لااقل درجدايي مغولان از خرابكاري و همچنين سخت نگرفتن بر مسلمانان در مقابل بودائيان مغولي و يهود= 610;ان و مسيحياني ك= 607; در پي نفوذ در دستگاه مغول= 75;ن بودند ، تاثيرغيرقا= 6;ل انكاري داشت= 07; است .

شيعيان و مغولان

با سقوط عباسيان ، دامنه نفوذ اسلام سني كاهش يافت و گروه هاي تونستند آزادانه تر ب= 607; نشرعقايدخوž= 3; بپردازند.سن= 10;ان هم شيعيان را متهم به همرا= 607;ي با مغولان در ساقط كردن بغداد مي دانستند اما شواهد تاريخ= 10; ، شيعيان را ازاين اتهام تبرئه كرده است . به هر حال پس ازسقوط بغداد ، علما= 610; شيعه و سني بغ&#= 1583;اد ، به هر دليلي كه بود تصميم به بازسازي م= 610;راث بر باد رفته گرفتند و البته در آن مقطع زماني ، حساسيت مذهب= 10; هم تا اندازه زيادي از بين رفته بود . مثلا ابن علقمي شيعه م= 584;هب ، در تاسيس دانشگاه مستنصريه كه ويژه مذاهب اربعه سنيان بود ، مشاركت= 610; فعال داشت كه اين خود نشان از كاهش حساسيت هاي مذهبي در آن زمان دارد .

در هر صورت ، در وضع تازه به وجود امده ، شيعيان از ازادي عمل بيشتري برخو= 85;دار شدند ؛ چراكه مغولان ، اساسا سخت گيري مذهبي نداشتند. به همين دليل ، شمار شيعيان بسيار فراوا= 06; شد و در عراق ، خصوصا در بغداد ، حله ، نجف و كربلا ، صاحب نفوذ زيادي شدند.

نقش ممتاز خاندا= 06; جوینی

= 582;اندان جويني يكي از خاندان هاي ايراني است ك= 607; در دستگاه مغ= 608;ل ، موقعيتي برجسته داشتند. پدر "علاء الدين عطاملك" و " شمس الدين محمد" جويني ، صاحب ديوان خراسا= 06; و مازندران بودو سمت هاي مختلف ديگري را هم تجربه كرده بود. جد چهارم اين خانواد= 07; نيز در خدمت سلطان تكش خو= 575;رزمشاه بود. علاء الدين عطامل= 03; صاحب جهانگش= 75;ي جويني ، 15 سال دبير مخصوص ارغون آقا حاكم مغولي گرجستان و ايران و آسيا= 610; صغير بود و بعد هم از جانب پسران هلاكو (اباقا و احمد تكودار) به مدت 24 سال حاكم بغداد و تمام عراق بود. البته هم او مورد غضب اباقاخان قرار گرفت و هم تلاش هاي درباري بر ضد شمس الدين بر= 575;درش - كه مدت 22 سال وزير اعظم و شخص اول مملك= 578; و مدير سرزمي= 606; هاي غرب رود جيحون بود- شدت گرفت و نهايتا هم به قتل برادر توانايش انجاميد ؛ اما شمس الدين در تمام اين مدت كوشيد تا فره= 606;گ اسلامي را از تهاجمات مغولان بودايي حفظ و ان را تقويت كند.اين برادران ، حامي دانشمن= 83;ان و روحانيون و شاعران بودن= 83; و به رغم فشار&#= 1607;اي وارده از ناحيه بدگويان ، با استفاده از ق= 583;رت فراوان خود ، در حفظ ميراث ارزشمند باق= 10; مانده ، كوشش كردند.

خل&#= 1575;صه دروضع اسف باري كه مغولان به وجود آورده بودند ، اقدامات تحسين برانگيز اين وزراي بزرگ ، جاني تازه به كالب= 583; خسته جهان اسلام بخشيد . انها توانست= 06;د ضمن عهده دار شدن مشاورت ايلخانان مغول ، آنها را با دستاوردهاي عظيم فرهنگي = 608; علمي اين عرص= 607; وسيع از جهان ، به خوبي آشنا كنند . همين وزرا بودند كه نگذاشتند دستان خانان مغول به خون نخبگان ، دانشمندان و مردمان بي گن= 575;ه اين سرزمين ه= 575; ، بيش از پيش آلوده شود.

در اين چنين وضع= 610; كه يهوديان و مسيحيان مي كوشيدند تا راه نفوذ بيشتري در دستگاه مغولان پيدا كنند ، مهم ترين مانع پيشرفت مسيحيت ، دبي= 585;ان و روحانياني بودند كه سريعا به خود آمدند و كوشيدند كارهاي كليد= 10; را حفظ كنند. در شرايطي كه همسر و مادر هولاكوي قدرتمند مغو= 04; ، مسيحي نسطوري شده بودند و حاكم مسيحي بغداد هم ، دستور داد مسيحي اي را كه به تازگي ا&#= 1587;لام اورده بود در رود دجله بيندازند و ب= 575; اين چنين اقدامي بزرگترين توهين ها را نسبت به مسلم= 575;نان روا داشتند ، مسلمانان هم براي دعوت كر= 583;ن مغولان به اسلام تلاش كردند . حتي خواجه نصير ، هولاكو را به زيارت مرقد مطهر امام حس= 610;ن (ع) برد كه اين عمل در آن روزگار، خود باعث دلگرمي فراوان مسلمانان بو= 83; . از سوي ديگر دختر سوم اباقاخان هم اسلام آورد و به علاوه ، دختر سلطان كرمان(قطب الدين) هم به همسري اباقاخان در آمد و همه اين ها جلو پيشرف= 578; مسيحيان و بوداييان {مغولي} در دستگاه ايلخانان مغول را مي گرفت.البته د= 585; اين ميان نمي توان از نيرو= 610; ايمان مسلمانان هم غفلت كرد ؛ چرا كه با وجود عنصر تساهل و مداراي مغول= 10; - كه خود عامل رويش مجدد جوانه هاي آسيب ديده اس= 604;ام بود - ايلخان لجوجي مثل اباقاخان هم بود كه از سال 6= 63 تا 680 حكومت كرد و با تكيه انگشت تعصب خ= 608;د بر فرهنگ اجدادي بودايي خود و تاسيس بتخان= 07; هايي در آذربايجان و خصوصا مراغه = 548; سعي در رواج فرهنگ آبا و اجدادي خود داشت و اگر فرهنگ و ايدئولوژي قوي ، غني و مستحكم ايراني و اسلامي= و ايمان قوي مسلمانان نبود ، اسلام نزد اين توفا= 606; در ايران آن ز&#= 1605;ان ، رنگ خود را مي باخت.

نك&#= 1578;ه مهم ديگري كه در اينجا قاب= 604; طرح است ، آنك&#= 1607; تجربه تاريخ= 10; و استنباط عق= 604; نشان داده اس= 578; در زماني كه شاه و وزيرداراي مذهب هاي متفاوت از يكديگر بوده = 575;ند ، مسلمانان امكان و آزاد= 610; بيشتري براي تبليغ ، حفظ و تقويت آيين خود داشته اند.

زم&#= 1575;ني كه گيخاتو فرزند اباقاخان(نو= 07; هولاكو) به تخت نشست ، صدرالدين زنجاني را با عنوان "صدر جهان" به وزارت برگزي= 83; و برادر او قطب الدين را هم به قاضي القضاتي منصوب كرد. اين اقدام او نويدبخش روي كار آمدن دبيران متعه= 83; و مسلمان ايراني و يادآور دورا= 06; جويني ها بود. او به جز وزارت ، فرماندهي بخشي از سپاه را هم به عهده داشت. از ابتكارات او رواج دادن پو= 604; كاغذي موسوم به "چاو" بود = 08; او روي اين پول هاي كاغذ= 610; ، جمله "لا ال= 607; الا الله محم= 583; رسول الله" ر= 75; نوشته بود.

سل&#= 1591;نت غازان خان ، اسلام آوردن او و دوران طلايي ايلخانان مغول

قسمتي از وزارت غازان خان را هم ، كه به گفته مستوفي "خلاصه پادشاهان اي= 06; دودمان و زبد= 607; پادشاهان اي= 06; خاندان" بود = 7; است ، خواجه ر&#= 1588;يدالدين فضل الله همداني بر عهده داشت. غازان خان وقتي براي مقابله با بايدوخان نوه هولاكو د= 585; پي جمع آوري سپاه بود ، با پيشنهادي جا= 04;ب از سوي صدر جهان مواجه ش= 583; و آن هم اين بود كه حاضر است در صورت مسلمان شدن غازان خان و ق&#= 1608;ل دادن به حماي= 578; از مسلمانان = 608; نيز برگردان= 83;ن اوقاف به حال= 578; نخستين آن و برقراري صدقات و پرداخت حقوق كساني كه در گذشته به آنه= 575; پرداخته مي ش= 583; ، از او پشتيباني كن= 83; ؛ خصوصا كه صدر جهان ، نيروي عظيم اداري و سپاه= 610; هوادار در سر= 575;سر بلاد داشت. غازان خان هم به توصيه وزي= 585; خود اميرنوروز ، اين شروط را پذيرفت. خبر مسلمان شدن غازان خان ، موجي از اميد را در ميان مسلمانان ايران و ديگر مناطق به وجو= 583; آورد. خلاصه با حمايت مرد= 605; از غازان خان و نااميدي بايدوخان از غلبه بر او، پيمان صلح منعقد شد. روشن است كه اسلام آوردن غازان خان به پيشنهاد صدر جهان( و البته به دست يكي از علماي معروف به نام صدرالدين حموي جويني و به توصيه وزي= 585; خودش اميرنوروز) بود كه صلح و جلوگيري از كشتار نيروهاي طرفين را هم به دنبال داش= 578; .

غا&#= 1586;ان خان ، پيش از آن بودايي بو= 583; و به نوشته رش&#= 1610;دالدين فضل الله " در خبوشان -در نزديكي قوچا= 06;-خراسان به جهت تعصب بودايي خود ، بتخانه هاي عالي ساخت و اداي واجبات ايشان بر وجه= 610; مي كرد كه تمامت بخشيان-نام روحاني بوداييان- و رهابنه از آن رياضات و مشقات ، متعج= 576; ماندند. مع هذا در تفتيش اسرار حق و تحقيق راه صواب ، مجد عظيم بود."(صص 93 و 94 كتاب).

بن&#= 1575;براين ، او زمينه اسلام آوردن داشت و وقتي ا&#= 1605;يرنوروز گفت : اگر پادشاه جهان پناه، دين اسلام را به ايمان خويش قوي گرداند، = 670;ه شود؟ پاسخ داد كه روزگاري است كه اين انديش= 607; در خاطر است. صدرالدين حموي جويني ه= 605; كه ملازم خان بود و خان پيوسته از او در مورد دين اسلام مي پرسيد و در مورد دقايق و حقايقش سوال = 608; بحث مي كرد ، پس از بحث فراوان ، به گ&#= 1601;ته رشيدالدين فضل الله:

"غ= 575;زان خان در اوايل شعبان سنه 694 به حضور شيخ زاد= 607; صدرالدين ابراهيم حمويي با تمامت امرا ، &#= 1603;لمه توحيد بگفت و جمله مسلمان شدند و در آن م&= #1575;ه طوي ها-شادي ها- كردند و به عبادت اشتغا= 04; نمودند و جماعت سادات = 608; ائمه و مشايخ را نواخت فرم= 608;د و ادرارات {حقوق} و صدقات داد و در باب عمارت مسجد و مدارس و خانقاهات و ابواب البر ، احكام به مبا= 604;غت اصدار فرمود= 48; و چون ماه رمضان در آمد ، با جمعي ائمه و مشايخ به طاعت و عبادت مشغول = 711;شت." (ص 94 كتاب).

اس&#= 1604;ام آوردن غازان = 548; جدي بود ؛ چراكه تحقيق= 10; بود و نه از روي تعصبي كه حقوق پيروان ديگر مذاهب ر= 575; ناديده بگير= 83;. به گونه اي كه سه سال بعد كه شماري از مرد= 605; تبريز، غوغا كردند و بقيه كليساها را خراب كردند ، غازان خان غض= 576; كرد و بعضي فتنه گرها را سياست{تنبيه} كردند.همچني= 06; زماني كه اسلام آورد ، با همه علاقه اي كه به بت و بت خانه داشت= 548; دستور داد تا همه اصنام را شكستند و بتخانه ها و آتشكده ها و ديگرمعابد را كه وجود آنها شرعا در اسلا= 605; جايز نيست ، ويران كردند.حتي به اين اكتفا نكردند و اكث= 585; جماعت بخشيا= 06; بت پرست را هم مسلمان كردن= 83;.

اي&#= 1606; حركت ، يك تحول اساسي و شگرف بود ؛ يعني اينكه پ= 587; از گذشت نزدي= 603; به 80 سال از ورود مغولان به ايران ، ضمن مستحيل شدن د= 585; فرهنگ غني و م&#= 1575;ناي اسلامي-ايرا= 06;ي ، همگي به اسلام در آمدند . همان طور كه اشاره كردم ، رفتار غازان خاني ك= 607; تازه به اسلا= 605; گرويده بود ، با نوعي تساه= 604; نيز همراه بو= 583; . او قصد مسلمان كردن اجباري مغولان را نداشت؛ بنابراين از مغولاني كه ب= 585; آيين گذشته خود مانده بودند ، خواس= 578; كه به وطنشان برگردند.

شگ&#= 1601;ت آنكه كار دينداري غازان خان تا به آن حد بالا رفت كه به نصيحت علماي اسلام پرداخته ، به آنان مي گفت كه " شما لباس دعوت پوشيده ايد و اين قضيه اي معظم است و اين دعوي با خلق نمي كنيد ؛ با خدا مي كنيد... خ= ;داي تعالي بر ضماير شما مطلع است ، با وي تزوير و تلبيس نكنيد&quo= t;.(ص 95 كتاب).

بسيار= ي از مسلمانان= 10; كه در دربار ايلخانان مغول زندگي م= 610; كردند ، شيعه مذهب بودند . به جز خواجه نصير ، سه فرزندش صدرالدين عل= 10; و اصيل الدين حسن و فخرالدين احمد هم در دربار مغولا= 06; بودند . موقعيت اصيل الدين حسن به عنوان منجم غازان خان و نيز ناظر اوقاف ، از همه بالاتر ب= 608;د. حضور علماي شيعه باعث شد تا غازان خان پس از گرويدن به اسلام ، به مذهب تشيع هم علاقه مند شود. او با آنكه رسما شيعه نشد ولي به نقل خواجه رشيدالدين فضل الله ، يك بار تصريح كر= 583; كه " پيران من ، خدا و مصطفي و مرتضي اند".( ص 97 كتاب).

او همچنين مراق= 83; مطهر امامان شيعه حضرت عل= 610; (ع) و امام حسين (ع) را زيارت كرد و دستور داد به آنها توجه بيشتري نشان دهند . حتي در بالاي حله در عراق ، &= #1606;هري ايجاد كرد كه به نهرغازاني شهرت يافت.

پس از غازان خان هم برادرش اولجايتو به حكومت رسيد . پيش تž= 5; كه تازه مسلمان شده بود ، نامش را به "خدابنده" تغيير دادند = 608; در زمان شروع سلطنتش ، محم= 583; اولجايتوخا = 6; ناميده شد كه &#= 1583;ر قياس با نام برادرش غازان خان( محمود ) ، اين نام را برگزيده بودند. كار مهم او بناي ش&#= 1607;رسلطانيه بود و نيز شهري در نزديكي آن با نام خدابنده كه بايد به خود او منسوب باشد. در محرا&#= 1576; اولجايتو هم كه در مسجد جامع اصفهان است ، تشيع سلطان و وزير= 588; سعدالدين ساوجي هويداست ؛ چراكه در آنج= 575; نام دوازده امام (ع) آمده است و اين بنا مربوط به سال 703 هجري سال شرو= 593; حكومت اوست.

نف&#= 1608;ذ علما در دوره اولجايتو(مح= 05;د)

از زمان غازان خان ، توجه به علما از سوي ايلخانان مغول دنبال ش= 583; و در زمان اولجايتو بي= 88; از پيش شد ؛ به طوري كه مولف سني مذهب تاريخ اولجا= 10;تو مي نويسد : " لاجرم درگاه او پيوسته به زمره علماي رافضي - شيعه - و فضلا و ادبا و حكما مملو و محشو بودي". (ص 1= 05 كتاب).

شا&#= 1610;د تنها تفاوت عمده دوران اولجايتو با پيش از آن ، گرايش او به مذهب شيعه بود. او همچون برادرش خود ر= 575; به اسلام مقيد نشان مي داد و اطرافيانش ، حتي چند پزشك &#= 1610;هودي اش از جمله نجيب الدوله هم به اسلام گرويدند. پيش تر گفتيم كه غازان خان برادرش ، به ر&#= 1594;م دوستي اهل بي= 578; (ع) ، به تاثير از علماي حنف= 610; مذهب دربار ، مذهب حنفي داشت . حتي محمد اولجاي= 78;و هم در دوره ولايتعهدي خود ، بر اين مذهب بود ولي به سلطنت كه رسيد ، شيعه شد ، آيين ديگر مذاهب ر= 575; منسوخ و جزيه{حق زيست در پناه اسلام} بر يهوديان و ترسايان معي= 06; كرد و آنها را با علامت مشخصي ، از مسلمانان متمايز كرد ك= 607; خود اين حركت ، جلوي نفوذ مسيحيان را - ك&= #1607; طي سال هاي گذشته در اين دستگاه نفوذ زيادي كرده بودند - تا حد زيادي گرفت.ب= 607; هر حال ، خان مغول پس از مشاهده اختلاف ميان شافعيان و حنفيان ، درباره مذاه= 76; آنها به نردي= 583; افتاد . يكي از علماي همراه او به نام سيد تاج الدين آوجي در تلاش براي شيعه كردن او به تك&#= 1575;پو افتاده بود. اما سلطان ، نهايتا تحت تاثير علامه حلي به مذهب تشي= 593; گرويد . علامه چندين كتاب درباره امام= 78; و اصول دين به &= #1606;ام اولجايتو نوشت. شگفت آنكه خود سلطان هم رسا= 604;ه اي چند صفحه اي نوشت و در آن ، دلايل روي آوردن خو= 583; را به اين مذهب بيان كرد. او بعد هم دلايل تشيع خود را ، با استناد به حديث غدير و روايات ديگر ارائه كرد و تشيعش به حدي رسيد كه مولف سني مذهب تاريخ اولجايتو نو= 88;ته است : " و به دوستداري پيغمبر صلي الله عليه و {آله و} سلم و اهل بيت و ذريات او تشو= 602; و به ارادتي هر چه تمام تر و مودت و محبتي هر چه كامل تر تربي= 578; و اعتصام نموده كه تا اكنون هيچ پادشاهي مسلمان ، به اين صفت متحل= 610; نبوده و تعظي= 605; و تبجيل ايشا= 606; واجب ندانست= 07;. "( ص 110 كتاب).

او مذهب شيعه را هم رسمي اعلا= 605; كرد و از مردم در همه شهرها خواست كه بر اين مذهب باشند ولي در اين باره به زور متوسل نش= 583; .تشيع او حتي تا آنجا رفت كه دستور داد سكه اي با سه سطربزنند كه = 576;ر سطور آن ، سه جمله "اشهد ا= 06; لا اله الا الله" و "محمž= 3; رسول الله" و "علي ولي الله" حك شده باشد ؛ گرچه در برخ= 610; از شهرها با اين گونه اقداماتش مخالفت هايي هم كردند و حتي نوه مولو= 610; از قونيه برا= 610; بازگرداندن سلطان به تسن= 606; ، به سلطانيه آمد و دست بر قضا ، سلطان درگذشته بود .البته اين سلطان هم كه از همراهي علام= 07; حلي و فرزندش فخرالمحققي = 6; برخورداربوž= 3; ، تعصب چندان= 610; در اين گرايش خود نداشت و به عنوان نمو= 606;ه ، خواجه نظام الدين شافعي را هم كه قاضي القضاتش بود = 548; همچنان تا پايان عمر خود(716) عزيز مي = 83;اشت .

پس از كشته شدن" صدر جهان " وزير و بعد هم سعدالدين ساوجي وزير ، خواجه رشيدالدين فضل الله و تاج الدين عل= 610; شاه تبريزي به طوž= 5; مشترك وزارت را انجام دادند. رشيدا= 604;دين فضل الله از زمان غازان خان ، نقش بسي&#= 1575;ر مهمي در پي ريزي بنيادهاي فرهنگي و تمدني دوره ايلخاني ايف= 75; كرده بود . او هم دانشمندي = 575;رجمند و مديري لايق بود كه طي سال ه= 5; ، خدمات فراواني به علم و فرهنگ كرده و دانشمنداني = 85;ا در پناه خود قرار داده بو= 583; و تلاش زيادي كرده بود تا جلو ويرانگر= 10; هاي مغولان افسار گسيخت= 07; را بگيرد. با وجود همه اينها ، او هم به سرنوشت خي= 604; وزراي اين دوره دچار شد و در اثر توطئ&#= 1607; اي به قتل رسيد.{ البته سنت وزيركشي كه يكي از خصوصيات اين مقطع زماني ا= 586; تاريخ ايران = 575;ست ، شايسته تام= 604; و محتاج به تحقيق ديگري است}

نت&#= 1610;جه گيري

بن&#= 1575;بر آنچه گفتيم ، مي توان دريافت كه مغولان به واسطه داشتن تساهل مذهبي = 608; نداشتن برخورد متعص= 76;انه با مذاهب ديگ= 585; و همچنين تحت تاثير دانشمندان و وزراي نخبه مسلمان ايراني - كه از احترام و جايگاه بالا= 10;ي هم نزد مغولان برخوردار بودند - به دين مبين اسلام و سپس به مذهب ناب شيعه پيو= 587;تند . به علاوه ، استحكام و غناي دين و فر&#= 1607;نگ مسلمانان ايران هم عاملي مهم بود كه در مق= 5;بل آيين بودايي = 608; ستاره و خراف= 607; پرستي مغولان ايستاد و نگذاشت آيين = 608; فرهنگ كم ماي= 607; مغولي بر ايرانيان سلطه يابد ؛ به طوري كه امروز مي بينيم از فرهنگ و آيين شمني و بت پرستي مغولي ، خبري نيست و جز مشتي لغات و اصطلاحات در زبان فارسي ( مثل يرليغ ، اولاغ ، قورق ، ييلاق ، قشلاق و ...) چيز ديگري باقي نمانده است. البته همه اي= 606; تحولات بزرگ خصوصا در مغولان ، فرصتي 80 ساله مي طلبيد.