دانشكده علوم اجتماعي دانشگاه تهران

نقدی بر کتاب «سقوط اصفهان به روایت کروسینسکی»؛ نوشته سید جواد طباطبایی

نیلوفر اویسی

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: خلاصه و نقد کتاب

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

تیر 1385

مقدمه :

یکی از گزارشهایی که در مورد یورش افغانها و سقوط اصفهان وجود دارد، گزارش یوداش تا دوش کروسینسکی، راهب یسوعی لهستان می باشد که جزء مبلغان مسیحی مقیم اصفهان بوده.

او به هنگام یورش افغان ها در اصفهان به سر می برد و طبق رسم مبلغان به طور مستمر گزارشهای خود را از اوضاع محل ماموریت خود به سرپرست فرقه ارسال می کرد و در زمان سقوط اصفهان گزارشی به زبان لاتیندر مورد این اتفاق به پاریس می فرستد و در آن زمان اصفهان و سلسله صفویه یکی از مهمترین نظام های حکومتی مرتبط با اروپائیان بودند و این گزارش از اهمیت به سزایی بر خوردار بود. به همین دلیل یکی از راهبان مسیحی دیگر به نام آنتوان دوسرسو، با توجه به این گزارش کتابی در دو جلد با عنوان تاریخ واپسین انقلاب ایران به زبان فرانسه می نویسد و در زمان حکومت اشرف افغان این کتاب نشر پیدا می کند. این کتاب ابتدا در دو جلد کامل به زبان انگلیسی ترجمه شد و سپس خلاصه ای از آن به زبان ایتالیایی منتشر شد.(1/ص5)

این کتاب به دلیل آنکه در دهه های سده هجدهم یعنی در عصر روشنگری انتشار یافت، تاثیرات مهمی در کتاب های نویسندگانی چون منتسکیو و ولتر و ادوارد گیتون گذاشت و چون در آن زمان کمی از دغدغه های انسانی نویسندگان و فیلسوفان معطوف به انحطاط ها و انقلاب ها و دلایل آنها بود، این کتاب هم که در مورد انحطاط یکی از امپراتوری های آن زمان بود از اهمیت زیادی برخوردار بود و مرکز توجه قرار گرفت.(1/ص6)

این کتاب در واقع نمایان گر بخشی از زوال تاریخی ماست.در این کتاب به روشنی می بینیم که چگونه سیستم فاسد و نالایق دولتی، کشور را چنان آسیب پذیر می نماید که یارای مقابله در مقابل بیگانه ای نه چندان قدرتمند را هم ندارد.دو نمونه از این گسست و ضعف ها یکی قدرت گرفتن خواجه سرایان در دستگاه حکومتی صفوی و دیگری به کارگیری مشتی تفرقه انداز و حکومت کن در سطح ملی بوده است.نویسنده متذکر می شود که اگر روزی در دستگاه شاه عباس وظیفه خواجه سرایان رسیدگی به امور تختخواب شاه بود، در زمان شاه سلطان حسین تخت هر شاهی در اختیار آنان قرار گرفته بود! (1/ص23) کرو سینسکی حتی از انشعاب غلامان سیاه و سفید در دربار خبر می دهد که خود طنز تاریخ است(1/ص24).

در مورد نویسنده :

سید جواد طباطبایی و پروژه‌ی فکری او در سال‌های اخیر –با توجه به تغییر سمت‌وسوی فکری بسیاری از افراد تعقیب‌کننده‌ی مسائل سیاسی در ایران (از توجه به وجوه بیرونی امور سیاسی و بینش سیاست‌زده، به رجوع به مبانی فکری بنیانی و فلسفی سیاست)- بسیار مورد توجه قرار گرفته‌است.

جواد طباطبایی که فیلسوف و تاریخ نگار اندیشه ی سیاسی ایران است با گزینش باره های ویژه ای از این کتاب و بیرون کشیدن نکته های خاص و تاکید بر ان ها ، به واقع کوشیده است تا برشی از تاریخ انحطاط اندیشه ی سیاسی در ایران را پیش روی خواننده بگذارد.

کتاب‌شناسی دکتر طباطبایی
۱) ترجمه‌ی "فلسفه‌ی ایرانی و فلسفه‌ی تطبیقی"؛ هانری کربن، تهران، انتشارات طوس، ۱۳۶۵.
۲) ترجمه‌ی "تاریخ فلسفه‌ی اسلامی"؛ جلد دوم، تهران، ۱۳۶۶.
۳) درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه‌ی سیاسی در ایران؛ تهران، انتشارات کویر، ۱۳۶۷.
۴) ترجمه‌ی "تاریخ فلسفه‌ی اسلامی"؛ متن کامل، تهران، انتشارات کویر و انجمن ایران‌شناسی فرانسه، ۱۳۷۳.
۵) زوال اندیشه‌ی سیاسی در ایران؛ تهران، انتشارات کویر، ۱۳۷۳.
۶) ابن خلدون و علوم اجتماعی؛ "گفتار در شرایط امتناع"، تهران، انتشارات طرح نو، ۱۳۷۴.
۷) خواجه نظام الملک؛ تهران، انتشارات طرح نو، ۱۳۷۵.
۸) مفهوم ولایت مطلقه در اندیشه‌ی سیاسی سده‌های میانه؛ تهران، موسسه‌ی نگاه معاصر، ۱۳۸۱.
۹) تأملی درباره‌ی ایران: بخش نخست- دیباچه‌ای بر نظریه‌ی انحطاط ایران، تهران، موسسه‌ی نگاه معاصر، ۱۳۸۰.
۱۰) سقوط اصفهان به گزارش کروسینسکی؛ تهران، موسسه‌ی نگاه معاصر، ۱۳۸۲.
۱۱) تاریخ اندیشه‌ی سیاسی جدید در اروپا؛ "بخش نخست از جلد نخست: جدال قدیم و جدید"، تهران، موسسه‌ی نگاه معاصر، ۱۳۸۲.
۱۲) زوال اندیشه‌ی سیاسی در ایران، تهران، انتشارات کویر، ۱۳۸۳، ویراست دوم.
۱۳) تاملی درباره‌ی ایران: بخش دوم –مکتب تبریز، تبریز، انتشارات ستوده، ۱۳۸۴ (یا ۱۳۸۵).(سایت : http://www.majidzohari.com (

سقوط اصفهان به روایت کروسینسکی :

یورش افغانستان در سقوط اصفهان را به دلیل مهم بودنش در تاریخ ایران بسیاری از پژوهندگان برابر با یورش اعراب و حمله مغول ها دانسته اند و بسیار جالب توجه است که در نوشته های تاریخی ایران توجه و اشاره بسیاری به دلایل شکست و انحطاط این شاهنشاهی بزرگ نشده است و تنها منابعی که می توان به آن ها ارجاع داد و قابل توجه هستند، گزارش های بیگانگان مقیم ایران زمان یورش بوده است.

یکی از این گزارشات قابل استناد همانطور که در قبل اشاره شد گزارش پدر سوداش تا دئوس کروسینسکی است که جزء مبلغان مسیحی در این اصفهان بوده و حدود 25 سال در این شهر به سر برده است و به دلیل رابطه حسنه ای که با کارگزاران دولت ایران داشته سرشناس بوده است. این شخص با وزیران ایرانی دوستی نزدیک داشت و همچنین گاهی در مذاکرات دولتی و حکومتی شرکت می کرد و همچنین در هنگام حضور افغان ها در ایران با محمود افغان و نزدیکان او آشنایی پیدا کرده بود.

در گزارش کروسینسکی که یکی از دقیق ترین گزارش های سقوط فرمانروایی صفویان در ایران است سه بخش حائز اهمیت است :

1)      حمله افغان ها به اصفهان و کناره گیری شاه از سلطنت و حکومت محمود افغان

2)      ریشه های یورش افغان ها

3)      گزارش آشوب ها و بی نظمی ها در همه ایران در زمان شاه سلطان حسین

این گزارش گزارش از این نظر حائز اهمیت است که هم نسبت به افغان ها و هم نسبت به صفویان بیگانه بوده است و نفعی نداشته که نظر مساعدی نسبت به یکی از دو طرف بدهد و قضاوت ارزشی کند و همچنین آگاهی کاملی نسبت به دربار ایران و مناسبات پشت پرده و همچنین قوم افغان ها داشته است.

یکی از نقطه های قوت پدر کروسینسکی و پدر دو سرسو، طرح نظریه انحطاط تاریخ ایران و تلاش هردو برای توضیح فروپاشی شاهنشاهی صفوی است.زمانی می توان به اهمیت گزارش پدر کروسینسکی پی برد که آن را با گزارش ایرانیان در همین زمان مقایسه کنیم که هیچ گونه تحلیل تاریخی، اجتماعی، سیاسی در نوشته هایشان وجود ندارد.

جالب است بسیاری از نویسندگان ایرانی مثل آذر بیگدلی اگرچه اهل شریعت نبودند، ولی در توضیح حوادث تاریخی من جمله این حادثه به تقدیر و مسائل شریعتی تکیه می کنند. در حالی که پدر دوسرسو و پدر کرسنسکی با این که هر دو از افراد اهل شریعت بودند، اما همه مسائل را منحصر به این عامل نمی کنند و به عوامل مختلفی تکیه می کنند که یکی از آنها دین      می باشد(1/ص89). تفاوت اصلی که نویسنده این کتاب میان گزارش های کروسینسکی و نوشته های تاریخ نوسان ایرانی قایل شده این بود که کروسینسکی گزارش های خود را با تکیه بر اندیشه های تاریخی جدید و تحلیل تاریخی نوشته که تاریخ نویسان ایرانی به همان شیوه روایات در باره یک موضوع پرداخته اند. و همچنین ایرانیان تنها عامل را تباهی های اخلاقی خصوص ایرانیان می دانند در حالی که دوسرسو و کروسینسکی عوامل مختلفی را مورد بررسی قرار داده اند.(1/ص88)

دلایل انحطاط صفویان از دیدگاه دو راهب یسوعی :

درمورد دلایل انحطاط حکومت صفوی دوسرسو و کروسینسکی :

1)      به سراغ بررسی جایگاه شاه می روند. زیرا در نظام های سلطنتی خودکامه، شاه در

راس هرم و در کانون ساختار اجتماعی قرار دارد و از این رو بایستی به سراغ دگرگونی های مقام شاه رفت و به همین دلیل کروسینسکی ابتدا بحثی درباره شاه سلطان حسین می دهد و از نظر او شاه سلطان حسین انسان ترین و مهرمان ترین و در عین حال سست عنصر ترین شاهی بود که تا آن زمان به سلطنت رسیده بوده است و همین مهربانی بیش از اندازه او باعث ضعف او شده است.

شاه سلطان حسین به دلیل اینکه دست پرورده خواجه سرایان و زنان بوده و اینکه از کودکی در حرمسرای شاهی بزرگ شده بود، از آداب پادشاهی چیزی نمی دانست و رفتار متعادلی نداشت. شاه سلطان حسین در آغاز مردی با تقوا و مخالف شراب بود اما اطرافیان او را در دام شراب خواری می اندازند. او عاشق حرم سرای شاهی و ساختن عمارت های مجلل بود. به دلیل اینکه مردی خوب و انسان بود کسی را مجازات نمی کرد و این به ضررمردمان درستکار و به نفع بدکاران بود و این به دلیل این است که فضیلت های فردی و اخلاق جمعی باید مورد تمایز قرار گیرد و حیات اجتماعی در نظام های سلطنتی با منطق اخلاق زندگی خصوصی یکی نیستند. در کل می توان گفت انسانی خوب به معنای عامه ی مردم بود ولی شایستگی شاهی را نداشت و فاقد خصوصیات شاهان بود.

2)      غیر از سست عنصری شاه در یورش افغانها سلطه خواجه سرایان در امور کشور از دیگر نشانه های انحطاط کشور است. خواجه سرایان تا قبل از حکومت شاه سلطان حسین از اوضاع خوبی برخوردار نبودند و اصولا بیگانگانی بودند که به غلامی گرفته می شدند اما در زمان شاه سلطان حسین وضع تغییر کرد و عنان همه امور را به دست گرفتند و همین دخالت های نابه جای خواجه گان در امور حکومت عوامل انحطاط را فراهم کرد.

3)      در زمان شاه سلطان حسین غلامان سیاه و سفید در شورای خواجه سرایان شرکت می کردند و یک جور روحیه فرقه ای که این بود که برادر در برابر برادر بایستد و حسّ حذف رقیب به وجود آمده بود که منجر به کشمکش های درونی شده بود و بیشتر نیروها صرف پیکارهای درونی می شد تا دفاع از کشور.

4)      به دلیل رحم و شفقت نادرست شاه سلطان حسین مصادره اموال را جانشین اعدام و مجازات های بدنی وزیران کرد که بسیار سودمندتر می توانست باشد.

5)      دلیل دیگر را می توان از میان رفتن ترس دانست که کروسینسکی معتقد بود که در کشورهایی که تاثیر اخلاق و دریافت اندک باشد تنها ترس می تواند عامه  مردم را در محدوده رعایت وظایف خود نگه دارد.همچنین فساد اداری و رشوه خواری در ادارات به اوج خود رسیده بود.

6)      وخامت وضع اقتصادی مردم و کشور یکی دیگر از علل این انحطاط بود با از میان رفتن نظم سابق و این که تنها ملاک تصدی شغل پرداخت پول بود، همه امور دربار خلاصه به رشوه خواری و اخاذی شده بود. همچنین  کاهش اعتبار پول ایران بود که این به دلیل ضرب سکه بود که قبلا در انحصار حکومت مرکزی بود اما پس از آن در اختیار ولایات نیزقرار گرفت.

7)      وجود تفرقه در میان مرد شهرهای ایران و در میان کارگزاران دولتی را می توان از دیگر عوامل انحطاط نامید که بانی آن شاه عباس بود که فکر می کرد با دامن زدن تنش میان فرقه ها موجب تثبیت حکومت خود می شود که البته کار آمد. همچنین همچنین مردم ایران با ولایات مختلف با هم متحد نبودند تا بتوانند به صورت یکپارچه جلوی شورش افغان ها بایستند.

8)      شاه سلطان حسین با از میان برداشتن دو تن از آگاه ترین رایزنان خود به نام لطف علی خان و اعتماد الدوله تیشه به ریشه سلطنت خود زد.(1/ص43،44)

9)      در زمان شاه سلطان حسین بر اثر سخت گیری مذهبی، مدارای دینی که از زمان شاه عباس موجب صلح و آرامش میان ادیان و مذاهب شده بود، و شهرهایی که مومنان مذهبی غیر از تشیع داشتند زودتر به تصرف افغان ها در آمدند و کروسینسکی معتقد است که یکی از دلایل سقوط راحت اصفهان این بود که در زمان شاه سلطان حسین بر خلاف زمان شاه عباس امتیازات داده شده به ارمنیان را پس گرفت و در زمان شورش افغان ها، ارمنیان جلفا تقاضای کمک از دربار کردند ولی دربار اهمیتی به تقاضای آنها نداد. (کروسینسکی تسخیر کرمان را از پیامد های سیاست دینی نامناسب حکومت مرکزی در ایالات ایران می داند)

10)   سپاهی از شاهسون ها هم که در زمان شاه  عباس تشکیل شد در زمان جانشینان او توجه زیادی نشد و در زمان شاه سلطان حسین نیز رتق و فتق امور امور این سپاه یک سره متروکه مانده بود. همچنین شمار اندک سربازان که به ولیعهد سپرده شده بودند، چنان نا منظم و به دلیل عدم پرداخت مواجب بی ساز و برگ مانده بودند که از نیمه راه برگشته و نتوانستند شورش افغان ها را سرکوب کنند.(1/ص57)

11)   در سپاه ایران به دلیل وجود قومیت های مختلف مشکل دسته بندی وجود داشت.

در کل هم پدر دوسرسو و هم پدر کروسینسکی تاکید بر درونی بودن عامل انحطاط می کنند (عوامل درون زای حکومت مرکزی). در حالی که نویسندگان ایرانی این کار را نکردند و همان هایی هم که به دلایل فروپاشی صفویان اشاره کردند به عواملی چون تقدیر اشاره کردند.

اوضاع مردم افغان در آن زمان:

مردمان افغان، مردمانی ناراحت، پرجنب و جوش و دارای طبعی جنگاورند. دوسرسو می گوید تنها زمانی رضایت خاطر پیدا می کردند که به همسایگان خود حمله می بردند. افرادی شجاع و مصمم بودند. با مناطق کویری اشنا و به غذای کم عادت داشتند، به همین دلیل در زمان لشکرکشی محمود افغان و در زمان گذر از مناطق کویری ایران مثل مسیر کرمان به اصفهان توانستند با شرایط اب و هوایی و غذای کم خود را سازگار بکنند.

زندگی افغان ها ، مثل تاتارها ، به راهزنی دائمی و یورش به همسایگان برای غارت خلاصه می شد. در اغاز لشکرکشی ، افغان ها از عقب مانده ترین اقوام ایرانی بودند و تنها غذای ان ها گندم برشته بود. این افراد تا به حال صابون ندیده بودند و عده ای از انها در اصفهان صابون را به جای قند خورده بودند ولی با همه این عقب ماندگی ها دارای سپاهی منظم و سربازانی یکپارچه بودند که در این سپاه منظم سرداران دارای اقتدار زیادی بودند.

به حدی سقوط اصفهان برای افغان ها محال بود که پدر دوسرسو در کتابش می نویسد:هرگز تسخیر کشوری بزرگ به بهایی ارزان تر از این انجام نشد و کسانی که ان را عملی کردند، به هیچ وجه تصور نمی کردند بتوانند از عهده چنین کاری برایند، و این که سرانجام نظر به سهولت این کار دست به ان زدند و هر چه در این راه پیش می رفتند، به سهولت ان بیشتر پی می بردند. (1/ص 90)

نقد :

در آن زمان، افغانستان فعلی  یخشی از ایران بوده و  نمی توان شورش در قندهار را شورش خارجی دانست .خردهای را که می توان بر این کتاب گرفتدرست از همین روست که دکتر طباطبایی قصد دارد افغان ها را در جایگاه نیروی خارجی بنشاند که البته پر بیراه نیست اما واقعیت تمام هم نیست.سقوط اصفهان در کنار سقوط امپراطوری ساسانی ،حمله ی مغول،حمله ی ترکان و . . . نمونه ی گویایی به دست میدهد از انحطاط در جای جای تاریخ این سرزمین.

یکی از مسایلی که در این کتاب به ان اشاره نشد ،نقش مذهب در انحطاط سیاسی صفویان است.دست اندازی روحانیون بر ارکان نظام سیاسی صفویان و به انحطاط کشیدن کشور چیزی نیست که راحت از کنارش بگذریم.البته از گزارش یک راهب نمی توان توقع داشت که همه ی موارد سیاسی و اجتماعی و مذهبی ان دوران را بررسی کند.

نتیجه گیری :

پژوهشگران داخلي و خارجي در باب سقوط اصفهان نظرات مختلفي ارائه كرده اند؛ به عنوان مثال ولاديمير مينورسكي در مقدمه كتاب «تذكره الملوك» به ده عامل اشاره دارد. اما آنها عموما بر اين نكته تاكيد مي كنند كه بي كفايتي و فساد دولتمردان صفوي عامل اصلي سقوط اصفهان بوده است. نگارنده ضمن قبول اين عوامل، بر اين باور است كه اينها را بايد به طور كلي علل دروني زوال دولت صفوي تلقي كرد و با اينكه اين علل در حد خود حايز اهميت هستند، اما در حدي نبودند كه دولتي به آن عظمت را از پا بيندازند و پايتختش را دو دستي به رئيس قبيله كم اهميت افغاني تسليم كنند. نگارنده در اين مقاله با نگاهي گذرا به روابط خارجي ايران به خصوص دولتهاي مغولي هند، عثماني و روسيه، به اين نتيجه رسيده است كه اين دولتها مستقيم و غيرمستقيم به جهت منافع خود، محمود افغان را در حمله به اصفهان تشويق كردند و حتي به او كمك رساندند. در اين ماجرا سؤالات فراواني بي پاسخ مانده است كه نويسنده سعي مي كند براي آنها جوابي مناسب پيدا نمايد. مثلا در طول 6 ماه محاصره اصفهان به چه دليل دولتهاي نامبرده كه با صفويان روابط دوستانه داشتند هيچ قدمي، ولو به ظاهر، به نفع صفويان برنداشتند

محمود بدون اينكه بتواند كرمان و يا يزد را كاملا تسخير كند، يكسره به طرف اصفهان آمد. هر قدر هم كه وي بي سياست بوده باشد، آيا از قطع ارتباط سپاهيانش در فاصله طولاني قندهار تا اصفهان نگران نمي شد و آيا خطر در محاصره افتادن را پيش بيني نمي كرد؟ شايان ذكر تست كه يكي از دلايل بازگشت سلطان سليم اول به عثماني پس از پيروزي در چالدران، احتمال قطع ارتباطش با مركز عثماني بود. محمود قطعا اين مورد را در نظر داشت. «مسلما محمود از قلت سپاه و دوري مسافت تا سرزمين خود آگاهي داشت ...» (7/ص171). اما بي هيچ واهمه اي تا اصفهان پيش رفت. آيا نمي توان تصور كرد محمود با دريافت قولهاي مساعد و كمك، با اطمينان خاطر به سوي اصفها مي آمد؟

در برخي تحقيقات آمده كه محمود به كمك جاسوسان خود از اوضاع داخلي اصفهان مطلع مي‌شد (2/ص174). اين جاسوسان چه كساني مي توانستند باشند؟ آيا اين احتمال بيشتر نيست كه اتباع بيگانه مقيم اصفهان بوده باشند  كه آزادانه در رفت و آمد بودند؟

قريب به شش ماه اصفهان در محاصره بود. چگونه شد كه هيچ كدام از دول روس و عثماني كه با صفويان پيمانهاي دوستي داشتند، هيچ اقدامي – ولو به ظاهر – در جهت كمك به دولت صفوي نكردند و منتظر ماندند تا اين محتضر جان آخر را بكند و لاشخور وار  به قطعه قطعه

كردن و بپردازند

سقوط اصفهان گذشته از فجايعي كه در محدوده شهر به بارآورد، مصيبتي فراگير و تبعاتي مخرب تر در پي داشت، و مهمتر از همه اين بود كه روند رو به رشد رستاخيز هنري ايران را متوقف ساخت و بسياري از هنرمندان و صاحبان انديشه را يا از بين برد و يا مجبور به مهاجرت كرد.

دلایل انقراض صفویان => سستی و بی کفایتی سلاطین / سقوط اخلاق دولت مردان / ارتشاء مامورین حکومتی / وضع نابه سامان اقتصاد کشاورزی و تجاری / نا امنی و خرابی راه ها / دخالت خواجه سرایان نادان و اهل حرم در امور مهم مملکت / بی عدالتی / تربیت ناهنجار شاهزادگان صفوی در قفس حرم و دور بودن آنان از زندگی واقعی و مسایل کثیری از این قبیل.

فهرست منابع :

1)      کروسینسکی، یوداش تادوش.سقوط اصفهان، بازنویسی سید جواد طباطبائی، موسسه پژوهشی نگاه معاصر، (1381)

2)      لاکهارت، لارنس. انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران، ترجمه مصطفی قلی عماد، انتشارات مروارید، تهران، (1343)

3)      سایت :                                                  http://www.majidzohari.com