دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

علل عدم
موفقيت
ادبيات جنگ در
ايران

محمد گنجي
ليسار

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي جامعه
شناسی ادبیات

زير نظر
دكتر محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

v
مقدمه

در
باب ادبيات
جنگ، که البته
در کشور ما با
نام ادبيات
دفاع مقدس نام
آشناتر است، نظرات
و نکته هاي
گوناگوني
مطرح شده است. نظراتي
در باب اينکه
ادبيات جنگ
چيست، چه شاخه
هايي در کشور
ما دارد، ضعف
و قوتهاي آن
در چيست و چه
عواملي در اين
ضعف و قوتها
دخالت دارند،
و چندين باب
ديگر، تا کنون
مطرح شده است.

ادبيات
جنگ در کشور
ما با دفاع
مقدس آغاز مي
شود و پس از آن
بود که شروع
به شکفتن
نمود. اما
اينکه اين
حوزه از
ادبيات چه
موفقيتي را کسب
کرده است و چه
راهي را طي
نموده بايد به
داوري گذاشته
شود و از
مناظر مختلف
اين موضوع بررسي
شود.

با
ديدن اين
موضوع که جناب
دکتر جوادي
يگانه
پيشنهاد
دادند- علل
عدم موفقيت
ادبيات جنگ در
ايران- اين
فکر در ذهنم
ايجاد شد که
آيا واقعاً
ادبيات جنگ در
کشور ما يک سير
نزولي و
ناموفق را طي
کرده است و يا
اينکه بحث چيز
ديگري است؟ و
اينکه در اين
سير (موفق يا ناموفق)
چه عواملي
دخالت داشته
اند؟

و
براي من که
دغدغه دفاع
مقدس و
آرمانهاي
جمهوري
اسلامي مطرح
است اين بحث
جالب توجه
آمد.

براي
اينکه بابي
بگشايم در اين
موضوع و مطالب
را با ترتيبي
شايسته بيان
کنم، ابتدا
تعريفي خواهم
داشت از
ادبيات جنگ.
بعد از آن
تفاوتهاي
ادبيات جنگ
ايران و ساير
کشور ها را بررسي
خواهم کرد و
سپس در بحثي،
علل عدم
موفقيت
ادبيات جنگ را
مطرح مي کنم و
در قسمت بعد
نظراتي را که
در باب موفقيت
ادبيات جنگ
مطرح شده اند،
و با چالش
کشيدن اين
موضوعات بحث
را با نتيجه
گيري به پايان
خواهم برد و
در انتها نظر
خود را مطرح
مي کنم.

با
اين مقدمه و سؤالات
به مطالعه و
جستجو
پرداختم. نرم
افزار نمايه،
سايتهاي
اينترنتي و
کتابخانه را
زير و رو کردم
و پاي گفت و
گوي چندين نفر
نشستم تا اينکه...!

v تعريف
ادبيات جنگ

از
ادبيات جنگ
تعاريف
متعددي وجود
دارد که تقريباً
همه يک مطلب
را بيان کرده
اند.

عبد
العلي دستغيب
اين تعريف را
از ادبيات جنگ
ارائه مي دهد:
«جنگ عموماً
در شرايطي
ايجاد مي شود
که قومي يا
ملتي يا
حکومتي به قوم
يا ملت يا
کشوري هجوم
ببرد و مردم
آن کشور به
دفاع از خود
به پا خيزند،
يا هر دو کشور
در يک زمان به
دليل قدرت نمايي
عليه يکديگر
اعلان جنگ مي
دهند. بنا بر
اين نوعاً
ادبياتي که در
اين زمينه به
وجود مي آيد
چه دفاع باشد
و چه تهاجم،
ادبيات حماسي
يا ادبيات
رزمي ناميده
مي شود.» (دستغيب،
شماره 3809)

احمد
دهقان نيز
ادبيات جنگ را
اينگونه
تعريف مي کند:
« جنگي آغاز
مي شود و عده
اي سرباز در
آن شرکت مي
کنند که ايجاد
کننده هاي آن
جنگ هستند
بدون آنکه بار
مذهبي و
ايدئولوژيکي
را همراه
داشته باشند،
يعني جنگ آنها
ايدئولوژي
زده نيست. اما
در دفاع مقدس
به خاطر يک
بار
ايدئولوژيکي
که حاکم بوده
است سربازان
با بار معنوي
در جنگ حضور
يافته اند،
يعني به خاطر
جنگ به جنگ
نرفته اند (به
قول آن
نويسنده
فرانسوي:
»سربازان ايراني
وقتي وارد جنگ
مي شدند براي
جنگ با برادر
عراقي خود نمي
رفتند، بلکه
براي جنگ با
نفس خود حرکت
مي
کردند.»)ادبياتي
که در مورد
اين جنگ- چه
ايدئولوژي
زده باشد چه
نباشد- شکل مي
گيرد ادبيات
جنگ يا
پايداري نام
مي گيرد.»
(دهقان،14/9/86)

و
تعريف خود من
از ادبيات
دفاع مقدس
اينست: «ادبيات
جنگ يا
پايداري يعني
هر نوشته يا
سروده اي که
مبارزه ملت ها
را در برابر
عوامل استبداد
داخلي يا
تجاوز
بيگانگان
نشان دهد.»

در
اين تعريف ما
تنها يک بخش
آنرا مورد
نياز خود مي
بينيم،
مبارزه ملتها
در برابر
تجاوز
بيگانگان.
زيرا که
ادبيات جنگ در
کشور ما با
نام دفاع مقدس
گره خورده است
و اصلاً
استبداد
داخلي در اين
کارنوشت مورد
بحث ما نيست،
که اگر بود مي
توانستيم
آثار بهار،
ميرزاده
عشقي، نسيم
شمال، ايرج
ميرزا و ... را نيز
در اين موضوع
مطرح کنيم.

v
تفاوت ادبيات
جنگ ايران با
ادبيات جنگ
ساير کشور ها

«بچه
ها درکلاس ،
حروف بزرگ
الفبا را
تمرين مي
کردند. 42دختر جلوي
تخته سياه
نشسته بودند و
با حروف درشت
مي نوشتند:
توپ برتا تا
پاريس برد
داشت. در
جنگ همه پدرها
سربازند.

اولا
نوک زبانش را
به بيني اش
رساند. در اين
موقع آموزگار
به او سقلمه
اي زد و گفت :
اولا، چرا جنگ
را با کاف
نوشته اي ؟
جنگ را بايد با
گاف نوشت. گاف
مثل گور. چند
مرتبه تا به
حال اين را
بهت گفته ام؟»

اين
نمونه اي
از ادبيات جنگ
آلمان است که
با کميت و
کيفيت خود
دنيا را مجبور
به سر خم کردن براي
خواندن کتابهايش
کرده است.

هر کس
رمانهاي جديد
ادبيات جهان
را دنبال کرده باشد،
حتماً در معرض
بمباران
رمانهاي
مربوط به جنگ
جهاني اول و
دوم قرار
گرفته است.
اروپا
ادبيات جنگ را
در دنياي مدرن
به جهان نشان
داد؛ راهي که
ما در ابتداي
آن قرار
داريم.

به
دليل ويژگي
هاي منحصر بفرد
دفاع مقدس،
ادبيات جنگ ما
تفاوت هايي با ادبيات
جهاني جنگ
دارد که بايد
به آن توجه
کرد؛ تفاوت
هاي ما هيتي
ادبيات جنگ ما
با ادبيات جنگ
جهان؛ يک جنگ
کاملاً مذهبي
و دفاعي در
برابر دشمن
متجاوز.

به
قول رضا رسولي
« ادبيات جنگ
ما به دو علت
با ادبيات جنگ
دنيا تفاوت
هايي دارد: 1-
حقيقت جنگ ما
و جنگ ساير
کشور ها
(ماهيت مذهبي
جنگ ما و
ماهيت اين
زميني و قدرت
طلبانه ساير
کشور ها) 2-
تفاوت اقليمي
و فرهنگي و ...»
(رسولي، 14/9/86)

همچنين
کامران پارسي
نژاد در گفتگو
با خبرنگار
مهر گفته است:
«از نظر من
ادبيات
داستاني ما در
اين خصوص به
دو بخش مهم
تقسيم مي شود:
اول ادبيات
داستاني جنگ و
دوم ادبيات
داستاني دفاع
مقدس. رد پاي
ادبيات جنگ را
مي توان در
اکثر نقاط دنيا
يافت اما
ادبيات
داستاني دفاع
مقدس يک ژانر
بومي و ملي
مختص به کشور
ماست و نمونه
آن در ديگر
کشورها وجود
ندارد.

آنچه
در کشورهاي
ديگر وجود
دارد ادبيات
جنگ است که نمونه
هايي از آن در
کشور ما هم
وجود دارد اما
شاخصه اصلي
ادبيات
پايداري کشور
ما به دفاع
مقدس باز مي
گردد و دليل
مهم بودن اين
ژانر ادبي هم
حضور مؤلفه
هاي ملي و
مذهبي اي است
که در بافت
اين گونه آثار
وجود دارد.
براي مثال
فرهنگ ايثار و
ازخودگذشتگي،
ميل به شهادت و
مسائلي از اين
دست تنها در
ادبيات دفاع
مقدس وجود
دارد و باني
دوام يافتن
اين ژانر ادبي
است.

من
معتقدم که
ادبيات دفاع
مقدس يک ژانر
ادبي بومي
است؛ از آن
جهت که داراي
تمامي عناصر و
سازه هاي
داستاني است
و خصيصه اي که باعث
تفکيک اين
ژانر از
داستان جنگ
شده، مضامين و
بن مايه هاي
فرهنگي و ديني
و ملي است که
در اين گونه
آثار متبلور
شده است.» )www.mehrnews.com(

در
ادبيات جنگ ما
تصويري که از
رزمندگان
ارائه مي شود
، تصويري
مذهبي است و
رزمندگان بيش
از اين که
دغدغه مليت
داشته باشند،
دغدغه حفظ دين
دارند و جنگ
ميان حق و
باطل است و
ميان دين
داران و بي
دينان.

از
همين زاويه
است که ادبيات
جنگ به سادگي
با عاشورا
پيوند مي خورد
و در آثار
زيادي جنگ عراق
و ايران ادامه
نبرد
عاشوراست .

ادبيات
جنگ نه تنها
از ادبيات
عاشورايي تأثير
مي پذيرد که تأثير
نيز مي گذارد .
اگر به ادبيات
عاشورايي پيش
از انقلاب يا
به نوحه هاي
سنتي قديمي
نگاه کنيم،
بيش تر به ذکر
مصائبي مي
پردازد که بر
امام حسين (ع) و
يارانش رفته
است ، اما
رفته رفته با
نزديک شدن به
انقلاب لحن
اين ادبيات
نيز حماسي مي
شود و نبرد
ميان امام
حسين(ع) و يزيد
را بي پايان
معرفي مي کند
که در هر
زماني به شکلي
ادامه مي يابد
و بعد از
انقلاب آن را
در جنگ عراق
عليه ايران
بازتوليد مي
کند).
(www.hanouz.com

مصطفي
رحيمي از
رزمندگان و
حاضران در
عرصه جنگ و
دست به قلمهاي
اين عرصه مي
گويد که شاخصه
هاي ادبيات
جنگ دنيا را
در چند آيتم
مي توان ديد:
«خشونت، جنگ،
خونريزي و از
همه مهمتر
ادبيات ضد
جنگ(ديد منفي
و نا اميدانه
به جنگ). کتاب
در غرب خبري
نيست اين ديد
را به خوبي
نمايان مي کند
که يک سرباز
چقدر از جنگ
بدش مي آيد و
با نا اميدي
تمام به آن
نظر مي افکند

در
جنگِ ما چون
بحث دفاع بوده
و نه تجاوز،
جنبه هاي
انساني و
عرفاني بيشتر
مشهود بوده
است.جنگ ما
جنگ کشتار و
خونريزي نبود
بلکه بيشتر جنبه
هاي انساني و
معنوي در آن
مشهود بوده که
در وصيت نامه
ها و دست
نوشته هاي
افراد ما قابل
بررسي است. و
به عنوان مثال
سفر به گراي 270
درجه احمد
دهقان به خاطر
روابط
انسانيش که در
آن ترسيم شده
مورد توجه
مترجمين غربي
و سردمداران
هاليوود قرار
گرفته است به
طوري که در
حال ساخت
فيلمي از اين
داستان
هستند.»
(رحيمي، 10/9/86

و
همچنين احمد
دهقان
در صحبت هايش
به قلت جنگهاي
مذهبي دنيا،
مذهبي بودن
جنگ ما و
نيروهاي ما  و در
نتيجه
آرمانگرايي
اين عرصه ادبي
اشاره کرد و
گفت که نامه
ها، دست نوشته
ها، خاطرات،
وصيت نامه ها
و يادداشت ها
اين موضوع را
به خوبي روشن
مي کنند.
(دهقان، 14/9/86)

v
نظرات درباره
ادبيات جنگ

نظراتي
که راجع به
موفقيت يا عدم
موفقيت
ادبيات جنگ در
ايران بيان
شده اند را مي
توان به سه
دسته تقسيم
کرد:

1-      نظرات
در باره عدم
توفيق ادبيات
جنگ

2-      نظرات
در باره توفيق
ادبيات جنگ

3-      يک
نظريه جديد
(نظريه ميانه)

هر
کدام از اين
نظرات را در
زير بررسي
خواهيم کرد و
در مورد هر
کدام که امکان
داشت صحبتي
خواهيم کرد.

×1- نظرات
درباره عدم
توفيق ادبيات
جنگ

Ã1)
تقديس جنگ:

نوشتن
از جنگ حداقل
سه دليل مي
تواند داشته
باشد: 1- تقدير
از کساني که
براي حفظ کشور
جنگيدند، 2-آماده
ماندن براي
جنگي ديگر و 3- نوشتن
براي پيشگيري
از جنگ ( نوشتن
از جنگ براي رسيدن
به صلح) . (www.hanouz.com)

با
توجه به اين
مطلب يکي از
دلايل عدم
موفقيت را در
اين موضوعي
توان مشاهده
کرد که آن چه
در ادبيات
رسمي و دولتي
از جنگ ارائه
مي شود ، اگر
چه اغلب به
نام تقدير از
رزمندگان صورت
مي گيرد ، اما
همواره اين
دليل با دليل
دوم يعني آمادگي
براي جنگي
ديگر به هم
آغشته است . به
همين خاطر در
اين ادبيات کم
تر به فجايع
جنگ بر مي خوريم
و اغلب جنگ
تقديس مي شود
و چهره اي که
از رزمندگان
ارائه مي شوند
، اغلب به هم
شباهت دارند و
بيش تر تيپ
اند تا شخصيت. (www.hanouz.com)

ü نقد:
شايد در فيلم
ها اين مسئله
را مشاهده
کنيم اما در
ادبيات اگر
خاطره باشند
که اولاً
ادبيات
نيستند و
ثانياً واقعيت
هستند؛ و اگر
داستان باشد
که ديگر بحث
متفاوت مي
شود. در
داستان
نويسنده بايد
از تخيل خويش
استفاده
کندتا داستان
را بيافريند و
اگر نه ديگر
داستاني
نخواهد بود.
مي گويند که نويسنده
يک دروغ گوي
بزرگ است.
يعني آنقدر
بزرگ و جدي
دروغ مي گويد
که خواننده را
به تسليم و باور
آن دروغ وا مي
دارد. مثلاً
وقتي داستان
سفر به گراي 270
درجه را مي
خواندم آنقدر
به واقعيت نزديک
بود که آنرا
خاطرات دهقان
مي پنداشتم و فکر
مي کردم که
اين حوادث
براي احمد
دهقان در طول
مبارزات رخ
داده اند و
حالا او آنها
را با کمي
بالا و پائين
در اينجا آورده
است. ام وقتي
از زبان خودش
شنيدم که
داستان تماماً
از تخيلش
سرچشمه گرفته
بوده پي به
ماجراي ديگري
بردم، و آن
تخيل بود.  پس
تبديل به تيپ
شدنِ شخصيت
هاي داستان
چندان نمي تواند
از نظر من
درست باشد.
مگر اينکه
قبول کنيم که
همه
نويسندگان
جنگ ما يک جور
مي انديشند.

يعني
همه يک مدل
تخيل دارند
ويا اينکه همه
از يک آبشخور
فکري سيراب مي
شوند. عوامل
حکومتي هستند
و بيشتر مي
خواهند که
خواسته هاي
دولت و نظام
حاکم را
برآورده
سازند. که کمي
دور از خيال
مي نمايد.

Ã 2)
تبليغات غلط
دولتي( انبوه
تبليغات) :

فرهنگ
سازيِ نادرست
در پس اين
تبليغات و
اينکه هر روزه
شاهد پخش
تصاوير جنگ
هستيم و
تبليغات
بسيار زياد از
جنگ، نوعي
دلزدگي در
مردم ما پديد
آورده است،
مخصوصاً در
بين آن قشر از
جامعه که
چندان با اين
مقولات انس و
ارتباط
ندارند.
(رحيمي، 10/9/86)

Ã 3) توزيع
نادرست :

ارائه
ضعيف اين آثار
و محدود در
مکانهاي خاص فرهنگي
و مذهبي از
عواملي است که
باعث کم توجهي
به اين دسته
از آثار ادبي
شده است. و
اکثراً اين
آثار را به
صورت دولتي از
طريق
ارگانهاي دولتي
توزيع مي
کنند. (رحيمي،
10/9/86)

Ã 4)
توليد انبوه
ناگهاني :

پس
از جنگ ولع
خاصي بين
رزمندگان
ايجاد شد براي
آنکه خاطرات و
لحظات ناب جنگ
را تصوير
کنند. در هر
حال با ادبيات
ضعيف يا قوي و
فاخر اين آثار
توليد شدند.
ادبيات چنين
چيزي را بر
نمي تابد که
به طور
ناگهاني آثار
متعدد و زيادي
را توليد کنيم
و توقع داشته باشيم
که همه آنها
نيز در معرض
توجه و فروش
قرار بگيرند.
(رحيمي، 10/9/86)

و
جالب توجه اين
نظر متفاوت
عليرضا بکايي
است که
اتفاقاً
کمبود آثار
دفاع مقدس را
عامل ضعف اين
عرصه از
ادبيات مي
داند:

«نسبت
کتب دفاع مقدس
به آثار
منتشره در
ديگر حوزه ها
به قدري قليل
است که
متأسفانه به
مقوله مخاطب
شناسي نمي
رسد. مجموعه
کتبي که در
رابطه با جنگ
طي 20 سال گذشته
چاپ شده است
به 5هزار جلد
هم نمي رسد که
اين نسبت بسيار
دردناک است.»(
بکايي، 1380)

Ã 5)توجه
بيش از حد به
تاريخ :

جنگ  واقعه
اي است که از
سويي تنه به
تنه تاريخ مي
زند و از طرفي
نيز مي توان
از قِبَل آن
آثاري ادبي و
هنري نيز
آفريد. چون در
اينجا و در
ادبيات جنگ ما
تاريخ در حال
بازگويي است،
و مورخين توجه
به مسائل
تاريخي اين
قضيه دارند و
بايد از منظر
تاريخ هم
وقايع صحت و
سقم داشته باشند(
مثلاً نمي شود
گفت که عمليات
بيت المقدس در
سال 65 انجام
شد)، از توجه
به صناعات
ادبي و ايجاد
يک نثر زيبا
باز مانده
ايم.

حتي
زندگي نامه ها
يا خاطراتي که
مايه هايي از
تخيل دارند
بايد هسته شان
از مستندات
باشد و تاريخ
نگاري جنگ
مورد تأييد
باشد.

پس
تاريخ باعث کم
رنگ شدن
ادبيات شده
است و آثار
ادبي جنگ از
نظر ادبي
چندان پر بار
نيستند.
(رحيمي، 10/9/86)

و
البته بايد
توجه داشت که
جذابيت آثار
جنگ به خاطر
موضوع آنهاست
نه به خاطر
ادبياتش.

Ã 6)
دلزدگي جامعه
:

اين
يک اثر پنهان
از تبليغات
نادرست و
حمايت ارگانهاي
دولتي از جنگ
است. و مردم ما
هم که اين
مسئله را با
ديدي عوام
گونه نظر مي
کنند دچار اين
اشتباه مي شوند
که هر گاه نام
جنگ مي آيد
حتماً به
دنبال آن نام
روحانيت،
مسجد، بسيج،
جمهوري
اسلامي و ... مي
آيد و در
ادامه ي آن
دلزدگي و واپس
زدگي، که اين
واپس زدگي
تفريطي اثر آن
همه افراط
دولت در تبليغ
و حمايت از
جنگ است.

«اما
جنگ ما يک
دفاع مقدس بود
که از همه نوع
قشر در آن
حاضر بودند و
بسيج آن موقع
با بسيج حال حاضر
بسيار تفاوت
دارد.»
(رحيمي، 10/9/86)

Ã 7) ايجاد
نثر هاي
متفاوت :

رضا
امير خاني
معتقد است که
ادبيات جنگ
دنيا جايگاه ادبي
و نثر خود را
پيدا کرده
است. اما در
کشور ما
نثرهاي
متفاوتي وجود
دارد که نمي
تواند ارتباط
واقعي خويش را
با خوانندگان
برقرار کند.

Ã 8)
انحصاري شدن
جنگ :

در
ميانه جنگ و
در حالي که
بيگانه در خاک
کشوري باشد ،
نوشتن از
مصائب جنگ
ممکن نيست ؛
اما چرا چنين
ادبياتي بعد
از جنگ شکل
نگرفت ؟ شايد
مهم ترين دليل
آن ، حضور پر
رنگ نهاد هاي
حکومتي در
عرصه اين
ادبيات باشد ؛
چنان که گويي
نوشتن از جنگ در
انحصار گروهي
خاص است. اين
انحصار البته
نگرش خاصي را
نيز بر اين
ادبيات حاکم
کرده است ، نگرشي
که وظيفه
ادبيات جنگ را
آماده سازي
براي جنگ هاي
بعدي مي داند
انگار.

ü نقد: البته
در سال هاي
اخير کتاب
هايي منتشر
شده است که
چنين نگاهي به
جنگ نداشته
اند و به ذکر
مصائب جنگ و
پس از جنگ
پرداخته اند ،
اما با واکنش
هاي تندي روبه
رو شده اند که
نمونه آخر آن
مجموعه
داستان " من
قاتل پسرتان
هستم " نوشته
احمد دهقان
است.

Ã 9)شتابزدگي
و بي ساماني
در توليد
ادبيات دفاع مقدس
:

کامران
پارسي نژاد
درباره رکود
محتوايي ادبيات
دفاع مقدس
گفت: «
متأسفانه
ادبيات دفاع
مقدس در دوران
جنگ شتابزده و
بي سامان
توليد شد. روي
آوردن
نوقلمان به
اين حيطه و
شتابزدگي در توليد
انبوه اين
آثار باعث شده
تا داستانهاي
دفاع مقدس در
آن مقطع از
ساختاري ضعيف
و کم مايه برخوردار
شود.» )www.mehrnews.com(

Ã 10)
ضعف مخاطب
شناسي :

رضا
رسولي در
مصاحبه خويش
ضعف مخاطب
شناسي در توليد
و عرضه آثار
ادبي را عامل
رکود و پيشرفت
نکردن ادبيات
دفاع مقدس خواند:
«ما محصولات
هر قشر و
گروهي از مردم
جامعه را براي
قشر و گروهي
ديگر از افراد
به کار مي
بريم. بايد
ظرفيت پذيرش
مردم را در
سطوح مختلف
علمي،
اجتماعي، سني
و... در نظر
بگيريم.بايد
مخاطب شناسي
همراه با
مقتضيات زماني
و مکاني داشته
باشيم.»
(رسولي، 14/9/86)

ü نقد:
البته فکر نمي
کنم اين ضعف
در مخاطب شناسي
به حيطه جنگ
کشيده شده
باشد. چون هر
کسي که بخواهد
کتب مربوط به
خود را مي
خواند. يک فرد
تحصيل کرده رو
به سوي کتاب
هاي سطح پائين
از نظر علمي
نمي آورد.

Ã 11) شعار
زدگي آثار جنگ
:

مي
گويند ادبيات
دوران جنگ
ادبيات
تبليغي است.
اما پس از
فروکش کردن سر
و صداها
ادبيات به معناي
واقعي خودش
نمود پيدا مي
کند، و
نويسندگان مي
توانند خارج
از سطحي نگري
و روبناها به عمق
وجود آدمها
سير کنند و
ادبيات نويي
را بيافرينند.
اين اتفاق در
ادبيات جنگ ما
نيافتاده است.
به همين علت
هنوز آثار شعار
زده را مي
بينيم.

«ادبيات
نبايد تعيين و
تکليف کند. به
همين علت
نبايد انتظار
داشته باشيم
که ادبيات جنگ
ما ارزشهاي آن
دوره را به
عنوان يک دستور
العمل اخلاقي
يا مانيفست در
اختيار ما بگذارد.»
(دهقان، 14/9/86)

به
نظر احمد
دهقان ادبيات
اصلش بر لذت
است. و نمي شود
اين دستور
العمل را
داستان صادر
کند. مقاله مي
تواند اين کار
را بکند و يا
آثار تحقيقي،اما
داستان نه!

«داستان
نمي تواند حال
و هواي آن
موقع را انتقال
دهد. داستان
يک ظرفي است
که هر چيزي در
آن مي تواند
قرار گيرد.
حال، داستان
که مي خواهد
شکل بگيرد
بيشتر نگاه
هاي انساني
است که مي
تواند تأثير
گذار باشد.»
(دهقان، 14/9/86)

Ã
12) کمبود
داستانهاي
جذاب :

احمد
دهقان يکي
ديگر از دلايل
احتمالي عدم
موفقيت
ادبيات دفاع
مقدس را در
ارائه آثار
غير جذاب مي
بيند، حال
آنکه داستان
بايد جذاب و
لذت بخش باشد.
(دهقان، 14/9/86)

Ã
13) اشکال در
نقد :

افراد
منتقد اغلب
آثار را در
ظرف شخصيتي
خود قرار مي
دهند و بر
اساس حب و بغض
کتاب را نقد
مي کنند.

و
همچنين
نقدهاي بر
اساس محتوا،
که هيچ منتقدي
بر اساس توزيع
و فروش و ناشر
و... (همانگونه
که اسکارپيت و
ديگران بررسي
مي کنند ) نقد
نمي کند و
تحليل نمي
کند. (دهقان، 14/9/86)

Ã 14)
اسطوره سازي
بيش از حد در
داستانهاي
جنگ :

علي
اصغر شيرزادي
نويسنده "طبل
آتش" با اشاره
به اسطوره
پردازي بيش از
حد در بعضي از
داستان هاي
دفاع مقدس
گفت: «گاه در
بعضي از اين
داستانها آن
قدر اسطوره
پردازي مي شود
که ما فکر مي
کنيم با
يک فرا انسان
مواجه هستيم.
اين مشکلي است
که طي دهه
هفتاد پيش
آمده يعني
هنگامي که تعداد
زيادي رمان
نوشته و با
حمايت يکي دو
نهاد به بازار
کتاب عرضه شد.

هر
خرده فرهنگي
هرگاه بخواهد
دست به اسطوره
پردازي مي زند
و در زمان ما
هم اين موضوع
بسته به نياز
مردم است. از
نظر من در
رمان نبايد
برنامه ريزي
شده به اسطوره
سازي دست زد.
به گفته
"يونگ"
نمادها در ذهن
ما هستند و ما
در جهان
نمادها زندگي
مي کنيم. در
نظر داشته
باشيم که
اسطوره
پردازي بيش از
حد باعث رکود
داستان مي
شود.» )www.mehrnews.com(

ü نقد: اسطوره
پردازي در
جائي که ممکن
باشد ايجاد مي
شود. اما بايد
توجه داشت که
رزمندگان ما چيزي
کم از اسطوره
هاي جهان
نداشته اند.
مگر در ادبيات
کشورهاي ديگر
اين اسطوره
سازي ها را نمي
بينيم؟ و آيا
لطمه اي بر
پيکر ادبيات
آن کشور ها
وارد شده است؟
ايلياد و
اديسه هومر را
ببينيد که از
يونان
برخاسته اند و
يا ديگر آثار.
چگونه است که
در عين اسطوره
پردازي به
مقامات
والايي در
ادبيات دنيا
دست پيدا کرده
اند.

Ã 15) وجود موانع
سليقه اي بر
سر راه ادبيات
جنگ :

علي
اصغر شيرزادي
گفت: «هر
دستگاه
انديشگاني با توجه
به ايدئولوژي
و مکتب زير
ساختنش تلقي
خاصي از فرهنگ
دارد و در
راستاي ترويج
انديشه خودش
گام برمي
دارد.

جبهه
بستري براي
دلاورپروري و
مکاني براي تجلي
غيرت و
مردانگي بود
اما وقتي قرار
است که مضامين
جنگ و دفاع
مقدس به درون
ادبيات
داستاني راه
يابد، مي
بايست موانع
سليقه اي و
عقيده اي را
از ميان برداشت.»
)www.mehrnews.com(

Ã 16) نگاه
افراطي به جنگ
:

رضا
امير خاني
گفت: «نگاه
افراطي،
شعاري و سفارشي
در طي ساليان
گذشته باعث پيدايش
نوعي نگاه
تفريطي شده
است و طبيعتاً
هر دو اين
نگاه‌ها در
آزمون اعتدال
مردود هستند،
يعني نه آن
شيريني شعاري
و سفارشي چيزي
از حقيقت جنگ
را در بر دارد
و نه اين
تخيل
امروزين.

اي
كاش هيچ كس - چه
متوليان،
چه
پديد
آورندگان- در
زمينه‌ي
ادبيات دفاع
مقدس مسؤوليت
اجتماعي
احساس نمي‌كرد
و هر
كسي خود اثر
معتدلش را مي‌نوشت. »

جنگ
چيزي شبيه
زندگي است و
طبيعتاً
تلخي
و شيريني و
خوشي و
ناخوشي، كنار
هم در آن يافت
مي‌شود. آن
چنان كه ميگل
قونا مونو
مي‌گويد همه‌ي
اين صفات در
جنگ به صورت
اغراق‌آميز
بزرگ مي‌شوند،
پس طبيعتاً جنگ
بستر مناسبي
است براي
نوشتن. »

×2- نظرات
درباره توفيق
ادبيات جنگ

«وضعيت
فعلي ادبيات
وضعيت مطلوبي
نيست اما قدمهاي
بزرگي
برداشته شده
است. من بر
خلاف نظر ارائه
شده توسط
بسياري از
بزرگان
ادبيات معاصر
کشورمان
معتقدم که
ادبيات جنگ
موفقي داشته
ايم:

1-
ارتباط
گرفتن با نسل
جديد

2-      خلق آثار
ماندگار و
فاخر

3-      تنوع
قالبهاي ادبي
که رخ داده
است.

اين
موفقيت البته
به معناي
رسيدن به ايده
آلها نيست و
آن جايي که
بايد مي رسيده
نرسيده است.»
(رسولي، 14/9/86)

ü
نقد: البته من
فکر مي کنم که
اين نظر رضا
رسولي کمي
متأثر از
آموزه هاي
ديني و ناسيوناليستي
است. بدين
صورت که گوئي
وي با حب خاصي
نسبت به دفاع
مقدس و ادبيات
حاصل از آن
سخن گفته است
که اين نظر را
چندان درست
نمي نمايد،
زيرا نظراتي
در اين
کارنوشت
بيشتر مد نظر
من هستند که
بر يک مبنا و
اساس درست
بيان شده باشند.

× 3 -  يک
نظريه جديد :

اين
نظر مربوط مي
شود به مصاحبه
بنده با جناب
احمد دهقان،
نويسنده جنگ و
از رزمندگان
دفاع مقدس با
آثاري از جمله
سفر به گراي 270
درجه، گردان
چهار نفره و ...

اين
نگاه به
ادبيات دفاع
مقدس براي من
بسيار جالب
آمد و حرفي نو
بود :

«وقتي
خمپاره اي در
يک جايي اصابت
مي کند بايد
غبار حاصل از
انفجار فرو
بنشيند تا
اتفاقات رخ
داده،
خرابيها، و ما
وقع آن در
ديده بيايد.

در همه
جنگهاي دنيا
گرد و غبار
حاصل از جنگ
بسيار زود فرو
مي نشيند زيرا
که سربازان
خيلي زود به
خانه و وطن
خويش باز مي
گردند و خرابي
ها بازسازي مي
شوند و سر و
صداي جنگ
خاموش مي شود.

اما در
کشور ما پس از 20
سال از گذشت
جنگ هنوز رسانه
هاي جمعي از
جنگ مي گويند
و تلويزيون
صحنه هاي
آنروز ها را
نشان مي دهد
در حالي که
نسل جديد ما
هيچ چيزي از
جنگ به ياد
ندارند.

به همين
علت است که
دفاع مقدس
هنوز به تاريخ
نپيوسته است و
موضوع روز است
و ادبيات
تبليغي بر آن
احاطه دارد.
ادبيات ناب
وجود
ندارد.ادبيات
ناب آن موقعي
وجود دارد که
اضطرابها و
هيجانهاي
زمان جنگ فرو
بنشيند اما
هنوز اين
هياهو ها و
فريادها
خاموش نشده، و
هنوز گويي جنگ
ادامه دارد و
به همين علت ادبيات
جنگ به صورت
کاملِ خودش
صورت نگرفته
است. به اين
علت است که
نمي توان علل
موفقيت يا عدم
موفقيت را
بيان کرد.

ادبيات
جنگ ما هنوز
نهال کوچکي
است که رشد
نکرده و عده
اي نمي گذارند
آفتاب به طور
کامل بر آن
بتابد يا سرما
بخورد و به
صورت گلخانه
اي در حال رشد
است. پس ما نمي
توانيم در
مورد چگونگي آينده
و حال آن سخن
بگوئيم. در
حالي که مي
توانيم در
مورد هر دو هم
نظر بدهيم و
دلايلي را
براي هر کدام
ارائه دهيم.»
(دهقان، 14/9/86)

اينکه
همه در کشور
ما در مورد
ادبيات جنگ و
دفاع مقدس داد
سخن مي رانند
و علل موفقيت
و عدم موفقيت
براي آن بيان
مي کنند اين
نظريه از احمد
دهقان جالب
توجه آمد که
مي توان آنرا
به عنوان درست
ترين نظر در
اين موضوع
دانست.

تخيل
مهمترين
ابزار توليد و
آفرينش
داستان است.
آنهايي که در
جنگ حضور
داشته اند و
از جنگ مي
خواهند
بنويسند سخت
تر مي توانند
از واقعياتي
که ديده اند
جدا شوند و يک
تخيل زيبا و
مطابق با
واقعيت را
بيان کنند.
اما با گذر زمان
و ظهور
نويسندگان
جواني که
اصلاً جنگ را
نديده اند و
وقايع آنرا
لمس نکرده
اند، مي توان انتظار
داشت که
ادبيات
داستاني
بهتري از جنگ آفريده
شود. و قضاوت
در آن برهه
زماني مي تواند
درست تر و
بهتر و مؤثر
تر باشد. چون
ديگر به قول
دهقان غبار
حاصل از
انفجار جنگ فرو
نشسته است.

شايد
هم اينطور
باشد که شما
مي گوئيد. اما
خب من آنرا يک
طور نظريه
پردازي به
حساب آوردم.

v نتيجه گيري:

در
اين کارنوشت
نظرات متفاوت
و گوناگوني را
ارائه کرديم.
حال بايد با
توجه به اين
نظرات، نظر
نهايي را
ارائه کنيم؛
اما اول بايد
به چند نکته ي قابل
توجه اشاره
کرد :

1-
اگر
ادبيات جنگ در
کشور ما
ناموفق بوده،
درست، اما
کدام عرصه ي
ديگر از
ميدانهاي
ادبيات و نويسندگي
در کشور ما
ناموفق بوده و
توجه بسيار
زياد مردم را
به خود جلب
کرده و يا
مردم نسبت به
آن اقبال نشان
داده اند؟

بله،
شايد در رمان
و شعر موفقيت
نسبي داشته ايم،
اما خيلي جاها
که کتاب چاپ
مي شود و ربطي
هم به اسلام و
جنگ و حکومت و
جمهوري
اسلامي ندارد
باز هم عدم
توفيق مشاهده
مي شود. اين يک
درد فرا گير
است. در همين
خيابان
انقلابِ
خودمان اگر
بسياري از
خريدهاي کتاب
را مورد توجه
قرار دهيم مي
بينيم که بيشترِ
خريدها مربوط
به درس و
مدرسه مي شود
و يا احتياج و
ضرورت.

و
بايد ديد که
آيا شکست تنها
براي يک عرصه
است يا در
عرصه عموميِ
کتاب خواني
اين يک درد
فرا گير مي
باشد؟ بايد
توجه داشت که
در کشور ما بيش
از تمايل به مکتوبات
تمايل به
محاورات وجود
دارد.

2-
اگر ما
چيزي به نام
عدم توفيق
ادبيات جنگ
داريم بيشتر
به خاطر مسائل
حاشيه اي آنست
نه خود آثار و
يا کمبود
واقعه اصلي.

3-
جنگ ما
جنگ ارزشي است
و گروههاي
بسياري در آن شرکت
کردند و
خاطرات خود را
پس از جنگ چاپ
کردند و اين
آثار چاپ شده
باعث شد که
گروهي که
آرمانهاي خود
را در جنگ مي
ديدند، بسيار
خواستار
آشنائي با جنگ
شدند. بسياري
خاطره نويسي
کردند و
خريدار آنها پيدا
شد. تشويق اين
خاطره نويسان
باعث چاپ انبوه
خاطرات مختلف
شد، هر چند که
بسياري از
آنها ضعيف
اند. اما
اينها مولودِ
درخواستي اند
که از طرف
گروه هاي خاص
مي شود. اما
داستان بسيار
کم است.

گروه
هاي خاص اين
کتاب ها را
تشويق مي کنند
و همه افراد
جامعه آرمان
جنگ را
ندارند. اما
بسياري کتب
جنگ به چاپ
بالا رسيده
اند.

4-
بايد
توجه به اين
نکته نيز داشت
که دلزدگي تنها
نسبت به
ادبيات نيست،
نسبت به
تلويزيون و
رسانه هاي
ديگر هم هست.

5-
سؤالي
که در اينجا
مطرح است
اينست که چرا
بايد از جنگ
نوشت ؟ به اين
پرسش پاسخ هاي
متفاوتي مي
توان داد ؛
اما پاسخ به
همين سؤال
است که
برايمان روشن
مي کند که
چگونه بايد از
جنگ نوشت.
نگاهي به
دعواها و جدل
هايي که پيرامون
بخشي از آثار
ادبي و هنري
درباره جنگ در
اين سال ها رخ
داده ، حکايت
از پاسخ هاي
متفاوتي دارد
که به پرسش
آغازين داده
اند .

با
توجه به اين
نکاتي که ذکر
آنها رفت من
نکته اي را که
احمد دهقان در
باب ادبيات
جنگ گفت را بيشتر
مي پسندم و با
واقعيت
سازگارتر مي
بينم. بايد
مدتي را صبر
کرد تا شاهد
آثار بر جسته
تر و بهتري
باشيم.

6-
آنهائي که مي
گويند ادبيات
جنگ ناموفق
بوده است
بيشتر بر اين
اساس نظر خود
را مطرح مي
کنند که آثار
ضعيف ادبيات
دفاع مقدس را
انتخاب کرده و
تحليل مي کنند
و بعد رأي بر
ضعف آثار دفاع
مقدس صادر مي
کنند. و يا
اينکه نظرات
مطرح شده با
حب و بغض
همراه است، که
اين هم مي
تواند ضعف در
تحليل را
بنمايد.

7- با
تمام اين
اوصاف من هنوز
هم جاي رشد
براي ادبيات
دفاع مقدس مي
بينم و عقيده
خود بنده بر اينست
که کمکم دارد
آثار فاخر و
در خور توجهي
چاپ مي شود و
اگر کمي ديگر
شگذر زمان
داشته باشيم،
شاهد آثار
بهتر نيز خواهيم
بود؛ زيرا که
ادبيات دفاع
مقدس هنوز
جايگاه اصلي
خود را نيافته
است.

و
بايد انصاف هم
داشت؛ يعني از
يک کودک دو
ساله نمي توان
انتظار داشت
که با آراء
بزرگان فلسفه
دنيا
به طور کامل
آشنا باشد.
براي شکوفائي
آثار جنگ بايد
کمي صبر داشت.

و دو
راه حل:

1-
بايد قشر جوان
را ابتدا با
مقوله کتاب
آشنا کنيم و
بگوئيم که
کتاب دوستي
است که هميشه
با انسان است
و سود آن يک
طرفه است و
هميشه انسان از
اين دوستي سود
مي برد و سپس
تلاش کنيم
مخاطب را با
ادبيات دفاع
مقدس آشنا
کنيم. ادبيات
در حوزه دفاع
مقدس جايگاه
خود را پيدا
نکرده است و
اگر مطبوعات و
رسانه ها کمک
کنند اين ارتباط
را برقرار
کنيم و مخاطب
را با آخرين
انتشارات
دفاع مقدس
آشنا کنيم به
نظر من گام
مفيدي برداشته
شده است.

2- مي
شود گفت يکي
از راههايي که
مي توان مخاطب
را جذب کرد
اين است که
تعداد مؤلفين
را افزايش
بدهيم. براي
اينکار نيز
بايد بعضي از
اصحاب قلم را
به سمت دفاع مقدس
سوق بدهيم.
اگر اينگونه
شد طبعاً تنوع
نشر در حوزه
دفاع مقدس
بالا مي رود و
در کنار آن جنبه
علمي و
جذابيتهاي آن
نيز افزايش مي
يابد.

منابع:

مقالات

1-
بکايي،
عليرضا، 1380،
نمايه

2-دستغيب،
عبد العلي،
روزنامه
ايران، شماره
3809

مصاحبه

3-
دهقان، احمد،
14/9/86

4-
رحيمي،
مصطفي، 10/9/86

5-
رسولي، رضا، 14/9/86

سايتهاي
اينترنتي

6 - www.mehrnews.com

7-  www.hanouz.com