دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

طراحی
جلد کتاب؛

نمودی
پنهان از لایه
های اجتماعی

فاطمه
صالحی

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي جامعه
شناسی ادبیات

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

مقدمه

مورد
بررسی من در این
کارنوشت, نگاهی
جامعه شناسانه
به مسئله ایست
که علی رغم
ظاهر آن که به
نظر میرسد ریشه
های اجتماعی
ندارد ,اتفاقآ
در بطن و
عمق,مبتنی بر
عوامل اجتماعی
است. لذا بررسی
آن از منظر
جامعه شناسی
نه تنها ممکن
که ضروری
است.از این
منظر است که
عاملیت مهم آن
در در یکی از
مهم ترین بخش
های فرهنگی جامعه
یعنی کتاب نمایان
میگردد.نقشی
که این عامل
در این راستا  میتواند
در گسترش یا
زوال فرهنگ
کتاب خوانی
داشته باشد
,در خور تامل
است .همچنین
ارتباط ان با
اقتصاد ,هنر
,ادبیات,سیاست,...
نشان از یک
فاکتور مهم
نظری اجتماعی یعنی
اصل پیوند میان
عناصر یک
اجتماع است.لذا
بررسی این مهم
از منظر جامعه
شناسی سعی ی
است درراستای
شناخت ساز و
کارهای پنهان
در لایه های زیرین
جامعه است.

آنچه
مورد سؤال اصلی
است-اگر چه در
حین تحقیق
سؤالات جدید
تر و چه بسا
مهم تری مطرح
شد- چگونگی
رابطه ی بین
مخاطب ,طراحی
جلد کتاب و پیام
منتقل شده است
که بر اساس
نظریه ی تولید
,توزیع, مصرف
فرهنگی
اسکارپیت
مورد بررسی
قرار گرفته
است .

به این
صورت که:

آیا
طراحی جلد
کتاب به عوامل
اجتماعی
مربوط است یا
خیر و اگر هست
به چه عواملی
و چرا؟

واینکه
طرح روی جلد
کتاب چه
کارکردهایی
دارد؟

روش
تحقیق من در این
کارنوشت
عموما بر
مصاحبه با
افراد مرتبط
با موضوع, مشاهده
و همچنین
استفاده ی
محدود از کتاب
های گرافیکی و
طراحی بوده
است که در حد
کلیات بوده
است. در اینجا 2
نکته حائز اهمیت
است و آن اینکه:

1.استفاده
از تمامی
مطالب و
مصاحبه ها به
صورت برداشت
آزاد بوده و هیچ
جمله ای به
طور مستقیم
عنوان نشده
است.

2.توجه
به محدودیت
منابع
فارسی در این
حوزه,تمرکز بر
مشاهده به
عنوان عاملی
بر منطبق کردن
آن با متن
اجتماع
به نظر میرسد
از سایر روش
های موجود در
این تحقیق
راهگشا تر
باشد.

3.از آن
رو که
مبحث جلد
کتاب بیش از
آنکه مبحثی
تئوریک باشد بیشتر
امری بصری و
قابل مشاهده
است ،بنابر این
توجه توأم به
تصویر و در عین
حال تأثیرات
اجتماعی روی
آن همراه
داشتن طرح روی
جلد کتاب ها
برای مستدل
کردن کارنوشت
را ایجاب می
کند .لذا
همراه با این
کارنوشت لوح
فشرده ای ضمیمه
می گردد تا تک
تک مواردی که
در ادامه ذکر
می شود
،مشاهده نیز
گردد.

4.در اینجا
سعی شده است
که تحلیل های
جامعه شناختی
از مطا لب
توأم با مثال
ها و در روند
تحقیق صورت بگیرد
تا مطالب به
دور از خشک و
تئوریک بودن
قابل فهم
باشد.

تعریف
طراحی روی جلد
کتاب(از لحاظ
گرافیکی)

چگونگی
چینش تصاویر یا
کلمات یا هر
دو برای
انتقال پیام
به مخاطب بر
اساس رابطه میان
دانش,مهارت,
خلاقیت گرافیک
و کتاب مربوط

سیر
تاریخی طراحی
جلد در ایران

امروزه
طراحی جلد
کتاب به عنوان
بخشی از کار
گرافیکی یک
گرافیست و از
طرفی به عنوان
بخشی از صنعت
تولید و چاپ
کتاب محسوب می
شود .یعنی طرح
روی جلد هم
کارکرد هنری
دارد و هم
کارکرد صنعتی
. ولی آنچه
نمود واضح آن
بیش از هنر در
این عرصه نمایان
است جنبه ی
بازاری داشتن
و نقش آن در
فروش کتاب است
.لذا از این
لحاظ ما چرخشی
در کارکرد
طراحی روی جلد
کتاب در ایران
داریم.

در ایران
از زمانی که
کتاب وجود
داشته است,
صنعت جلد سازی
و هنر کتاب
آرایی رواج
داشته است که
بخش طراحی جلد
در بطن جلد
سازی متبلور
بوده است.

کارکرد
اصلی جلد ,در
حفظ مطالب
کتاب و طولانی
تر کردن مدت
عمر کتاب بوده
است.لذا نکته
در اینجاست که
پرداخت به جلد
یک کتاب می بایست
دلیلی دیگر
داشته باشد.

ما
چندین نوع جلد
داشته ایم ,از
جلد های چرمی
(که البته خود
به انواع
متنوعی تقسیم
می شده است
مثل پرسی
,سوخته,...) تا جلد
های پارچه ای
و حتی کاغذی
که بسته به
اهمیت کتاب روی
آن طرح های
مختلفی چون
نقوش ,نقاشی
با قلم,پرس
,طلا کوبی و
اضافه کردن
نقره و حتی رنگ
های مختلف
داشته ایم تا
تذهیب درون
کتاب حکاکی و
خطاطی روی جلد
کتاب.

اما
مهم ترین نوع
طراحی در جلد
های چرمی بوده
است همراه با
حکاکی نقوش
.البته نوع  پرس و
طراحی حروف
بوده است که
مشخص کننده ی
استاد سازنده ی
جلد بوده است.*

مهم
ترین مشخصه ی
طراحی جلد
کتاب در نفیس
بودن کار بوده
است , اینکه
کار چقدر
ماهرانه و با
چه مواد مرغوبی
ساخته شده است
در هر چه نفیس
کردن آن مؤثر
بوده است.

اینجا
این نتیجه را
می توان گرفت
که تنها روی
جلد کتاب هایی
کار می شده
است که یا
درباره ی (کتب
شعر,شاهنامه,و...)  یا کتب
مذهبی دارای
ارزش (مثل
قرآن , نهج
البلاغه و
...)باشد.

ما در
اینجا با
اتفاق مهمی
روبرو می شویم
و آن ورود
صنعت چاپ به ایران
است.  همانطور
که صنعت چاپ
باعث اتفاقات
مهمی در زمینه
ی تو لید و
اتشار فر هنگ
شد , در حوزه ی
تولید کتاب نیز
تا ثیر به سزایی
گذاشت .

چاپ
انبوه باعث می
شود که دیگر
هنرمندان جلد
ساز نتوانند
روی تمام کتاب
ها به همان میزان
گذشته کار
کنند. در اینجاست
که اولویت بندی
به اوج خود می
رسد که کار
دستی روی جلد
کتاب تنها به
کتاب هایی با
شرایط خاص
اختصاص میابد.
ما بقی کتاب
ها نیز به روشی
معمولی و در
تعداد انبوه
جلد ساز ی می
گردد.

در
ادامه, متریال
پارچه و چرم
در اقلیت قرار
گرفته و عمده ی
جلد ها بر روی
متریال هایی
چون مقوا و
کاغذ شکل می یابد
.

بعد
از اینکه
امکان چاپ تصویر
پیش می آید
برای اینکه بیان
به شیوه ای
بهتر و زیبا
تر صورت گیرد
تصاویر بر روی
جلد انتقال می
یابد به ویژه
روی کتاب هایی
با جلد کاغذی .

در
ابتدا کتاب ها
به صورت تک
رنگ ارائه می
گردد.

فونت
ها ,رنگ جلد و
نوع فونت در این
زمان بیشترین
اهمیت را میابد.

فونت
های فارسی همگی
با شابلون هایی
زده می شده
است که در
کشورهای غربی
ساخته می شده
,به همین دلیل
است که با
نگاهی گذرا به
کتاب هایی با
چاپ قدیمی
فونت ها بسیار
شبیه به هم و یکدست
به نظر میر سد.

یکی دیگر
از تغییراتی
که برای ما ا ز
منظر جامعه
شناسی بسیار
مورد توجه بود
این نکته بود
که فونت ها ی
لاتین همگی به
صورت جدا جدا
برای چاپ
آماده می شده
است و از آنجایی
که سازنده گان
فونت های فارسی
در جایی خارج
از کشور بوده
است
,ما مجبور شدیم
سنت های خطاطی
ایرانی را تغییر
دهیم تا مناسب
چاپ گردد.

لذا
از لحاظ تایپ
و فونت تاریخ
ایران تاریخ
غنی ای نیست
چون تایپ برای
ما تنها یک وسیله
و ابزار در
جهت انتقال پیام
بوده است ,نه اینکه  تنهایی
به عنوان یک
صنعت و هنر
شناخته شود.

البته
این جریان در
دوره ی چاپ
گوتنبرگ پیش می
آید . ما پیش تر
در چاپ سنگی
چنین چیزی
نداشته ایم  , زیرا
در چاپ سنگی  خطوط
روی سنگ کنده
میشده و در ان
دست کنده کار
باز بوده و
مانند گوتنبرگ
فونت ها کنار
هم چیده نمی
شده است.

در این
زمان عمده ی
طراحی های روی
جلد کتاب از شیوه
های لهستانی و
کشور های شرقی
تاثیر می
گرفته است.

این
جریان چاپ
ادامه دارد تا
سال 1362 که رشته ی
گرافیک به
معنای امروزی
آن به عنوان یک
کرسی دانشگاهی
در دانشکده ی
هنر های زیبای
دانشگاه
تهران تأسیس میگردد.

آموزش
گرافیک در آن
زمان به شیوه
ای کاملا
فرانسوی  صورت می
گیرد و این به
دلیل اساتیدی
است که
در آن زمان,
دست اندر کار
آموزش بوده
اند و این جریان
به طور ضمنی
روی کار
طراحان جلد
تاثیر می
گذارد .

ازدوره
ای  به
بعد طراحی  جلد ها
سفارش داده می
شده است ,ولی
به دلیل
محدودیت زیاد
طراح جلد و
کمبود
امکانات ما
چندان تنوع و خلا
قیتی در کارها
نمی بینیم.

ا ز
همان ابتدای
کار گرافیست
ها ,طراحی جلد
به عنوان یک
سفارش محسوب می
شده است
.مخصوصااز
زمانی که
ترجمه و نوشتن
رمان  یا
به معنای دقیق
تر کتاب هایی
که طراحی جلد
در آنها برای
جذابیت و
ارتباط با
مخاطب
بیشتر نمایان
بوده است .

طراحی
جلد کتاب به
عنوان یک منبع
درآمد زا

آنچه
در طراحی جلد
کتاب در ایران
به عنوان یک
سؤال اساسی
مطرح است اینست
که چه کسانی و
با  چه
انگیزه ای دست
اندر کار این
حرفه هستند .

به
طور کلی طراحی
جلد کتاب در یک
طیف کیفیتی
قرار دارد ,یعنی
یک طراحی جلد
بنا به فاکتور
هایی میتواند
از خیلی بد تا
خیلی خوب مورد
ارزش گذاری
قرار گیرد .

کسانی
که در ایران
دست اندر کار
طراحی جلد
کتاب هستند میتوانند  از کسی
که حد اقل
دانش از نرم
افزار های
گرافیکی را
داشته باشد
,باشند تا
کسانی که به
صورت حرفه ای
در طراحی جلد
کار می کنند و
منطبق بر آخرین
دانش های مورد
استفاده در این
رشته
می باشند.

البته
در اینجا ما
علاوه بر طیف
گسترده در
انخاب طراح,با
طیف گسترده با
تفاوت های بسیار
زیاد در
دستمزد
طراحان رو برو
هستیم . اینجا
دو مسئله در خور
تأمل می گردد.

نا شران با
توجه به عدم
شکوفایی
صنعت نشر بیشتر
راغب به طراح
هایی با قیمت
مناسب یا حتی  پائین
هستند .

این جریان
در اینجا کا
ملا تبدیل
به  یک
دور می گردد ,یعنی
عدم شکو فایی
بازار منتج  می
شود بر طراحی
ها ی سطح پایین
و بدون هیچ
تطابق فرهنگی
و جذابیت
ظاهری ودر
مقابل
عدم طراحی
خوب کتاب
باعث عدم جذب
مخاطب ودر نتیجه
عدم شکو فائی
صنعت نشرمی
شود .

طراح
,گرافیست,ناشر,
موضوع
یا مخاطب ؟
کدام یک؟!!

مسئله
ای دیگر که در
اینجا بسیار
ذهن مرا به
خود مشغول کرد
و از لحاظ
جامعه شناسی
بسیار مورد
توجه است اینست
که نوع طراحی
جلد کتاب به
چه عاملی مر
تبط است؟ سلیقه
ی
ناشر, سبک نویسنده
در جلد,خلا قیت
و دانش طراح,
سطح مورد در
خواست جامعه ا
مخا طبان
خاص؟!!

آنچه
که در برداشت
های اولیه در
ضمن مشاهده به
دست آمد این
بود که تمامی
وضعیت های
نامبرده شده
در طراحی ها
صدق می کرد .به
این صورت که
گروهی از طراحی
های جلد کتاب
حتی بدون اندک
تأمل یا مکثی
قابل حدس بود
که مر بوط به
کدام
انتشاراتی
است . این قضیه
به عینه در
مورد چندین نویسنده
و چندین گرافیست
صدق میکرد
(قابل حدس
بودن نام نویسنده
یا نام طراح
با اولین بر
خورد ) قضیه جایی
پیچیده تر می
شود که کتاب
هایی بامحتوایی
شبیه به هم نیز
اینچنین وضعیتی
داشتند و
علاوه بر کلیه
ی موارد جریانات
و مد های طراحی
نیز باعث شکل
گیری مشبه برخی
کتاب ها می شد.

اینجا
این پرسش مطرح
می شد که
بالاخره در
طراحی جلد چه
عاملی ملاک
است و      حد
اقل چه اولویتی
در تیپ طراحی
وجود دارد ؟

پاسخ
به این سؤال
در ادامه ی
تحقیق و با
مشاهده
به صورت کلی
به دست آمد. بدین
صورت که:

در
حوزه ی گرافیست,هر
چه طراح از
شهرت و کیفیت
بالاتری
برخوردار  باشد و
مقبولیت بیشتری
داشته باشد
,در نوع طراحی
نفوذ بیشتری
دارد و دستش
باز تر است .

معمو
لا به یک طراح  با  سابقه
نمی گویند که
چگونه کار کند
چون اصولا
کارهای موفق
قبلی او باعث
مراجعه یناشر
به او شده
است,لذاطراح
امتحان خود
رادر
نتیجه ی
کارهای قبلی
پس داده
است.(نمونه:کارهای
ابراهیم حقیقی,
فرزاد ادیبی)

گاهی
اوقات شهرت نویسنده
فاکتوری مهم
تر از طراحی
جلد برای فروش
اثر می شود
,لذا داشتن
کارهایی  با جلد
هایی مشابه
باعث جلب
مخاطب به دیگر
کتاب های چاپی
آن نویسنده نیز
میگردد که
لزوما در شهرت
و کیفیت او
اثر نداشته
است ولی با
مشابهت به
آثار دیگر
باعث جذب
مخاطب و فروش
کتاب می
گردد(نمونه:فونت
یکسان کتاب های
رضا امیر خانی,
کتاب های دکتر
علی شریعتی
,کتاب های
دکتر عبد الکریم
سروش, کتاب های
اکبر رادی , ...)

در یک
سری انتشاراتی
هایی که با
محوریت
موضوعاتی
خاص
کار می کنند
,مشابه بودن
طراحی های جلد
کتاب باعث
توجه مخاطب آن
موضوعات به
کتاب های دیگر
آن انتشاراتی
که حتی با آن
اشنا نیست می
شود.

لذا
این به نفع
ناشرین با
موضو عاتی خاص
است
که از این طریق
مخاطب را با
کارهای تازه
چاپ شده ی خود
آشنا
کند(نمونه:نشر
نی,موسسه ی
انتشارات
نگاه)

البته
این برای ناشر
در 2 حوزه
محدودیت جدی ایجاد
می کند:

انتخاب
طراح ؛
معمولا
ناشرانی که
طراحی جلد
مشابه دارند
مجبورند با یک
سری گرافیست
خاص کار
کنند,چون
اولا سبک و سیاق
انتشاراتی
به دست آنها
آشنا تر است  و
دوما هر طراحی
حاضر به ایفای
نقش اجرائی
صرف نیست.

عدم پیشروی
با جدید ترین
متد های طراحی
که اکثرا
مؤثر تر از
نمونه های قبلی
است,به دلیل
وفاداری به یک
سبک و سیاق
خاص.

در
پایان نتیجه ی
من به یک جواب
کلی رسید و آن
اینکه ملاک ها
از پیش تعریف
شده و مشخص
شده نیستند که
در طراحی جلد
از ابتدا لحاظ
شوند .به این
ترتیب که اولویت
بندی در هر یک
از عناصر قابل
استفاده در
طراحی جلد
کتاب منوط به
همان کتاب خاص
در حال آماده
شدن است و دسته
بندی ها نه که
از قبل ،بلکه
در حین کار
است که مشخص میشود
(عینیت یافتن
این فرض در
تقسیم بندی هایی
که ذکر شد
قابل مشاهده
است.)

اهمیت
طراحی جلد
کتاب در رابطه
با
عوامل اجتمایی
مؤثر بر آن

گروه
سنی :

یکی
از مهم ترین
عوامل مربوط
به طراحی جلد
کتاب که ناشی
از یک فاکتو ر
اجتماعی است
گروه سنی
مخاطب کتاب
است. مسلما
بسته به گروه
سنی
نه تنها طراحی
جلد که قطع
کتاب ,متریال
مورد استفاده,
رنگها , قطر
کتاب و... تغییر
می کند.

برای
مثال در گروه
سنی کودکان
اهمیت تصویر و
رنگ دراولویت
قرار می گیرد
.در این گروه
سنی طراحی ها
بسیا ر ساده,
روان, رنگ ها
شاد و اشباع  با درخشانی
و خاص بودن دیده
می شود .

حال
آنکه هر چه به
مرور گروه سنی
بالاتر می رود
رنگها پخته تر
,طرح ها مفهومی
تر و نوشته ها
اهمیت بیشتر ی
میابد .تا جایی
که درجلد کتاب
های مربوط ه
گروه سنی
بزرگسال شاید
دقیقا با عکس
گروه سنی
کودکان مواجه
شویم , یعنی
استفاده از یک
یا دو رنگ و
پرداخت کاملا
غیر مستقیم
اشکال و تصاویر
روی جلد کتاب
به موضوع
کتاب.

قشر
مخاطب:

قشر
مخاطب اگر نگوییم
مهم ترین
فاکتور,میتوان
گفت از مهم ترین
فاکتورها ی تعیین
کننده در این
حوزه است. چرا
که هر قشری
مطالبات خاصی
از طرح روی
جلد کتاب مورد
استفاده ی خود
دارد که این
مستقیما در
نشر و فروش
کتاب
مؤثر است .و
قضیه در اینجا
پیچیده می شود
که :

ما چه قشر هایی
د ر کتاب و
کتاب خوانی
داریم؟

2.مطالبات  هر یک
از این قشر ها در
مواجهه با جلد
کتاب چیست؟

3.این
سلیقه و خواست
هر قشر از چه
زمینه و عوامل
اجتماعی نشأ ت
می گیرد؟

در
کتاب هایی  که
عمومیت دارند
مثل کتاب های
آموزشی در
مدارس و کتاب
های کمک آموزشی  وهمچنین  کتب
دانشگاهی اینکه
مخاطب همیشه
برای این جور
کتب وجود دارد
,و از هر قشر
فرهنگی و
اقتصادی
است,اهمیت این
عامل کمرنگ تر
میشود . ولی
آنجایی که
کتاب ها به
سمت مخاطب
عامه (از لحاظ
مصرف فرهنگی) یاغ
مخاطب خاص پیش
می رود ,تنوع
طراحی جلد
کتاب به عینه
نمود می یابد .

طراحی
جلد کتاب های
عامه پسند در
طیف طراحی جلد
کتاب,شاید
بتوان گفت  بیشتر
به سمت کتاب
ها ی کودکان
(از نظر
فاکتور های
طراحی) نزدیک
تر باشد.

کتاب
هایی که :

1.تصاویر
روی جلد اشاره
ی مستقیم به
محتوا دارد.

2.
طراحی ها  از
لحاظ سبک رئال
باشد.

3.
فاکتور خوش آب
و رنگی و زیبائی
در آن رعایت
شده باشد.

4. در
آن از المان
های مورد
علاقه ی عامه
استفاده شده
باشد .

برای
مثا ل در  مخاطبین  کتب
عامه پسند من
بر روی کتاب
ها ی رمان
عاشقانه ی  عامه
پسند و کتاب
های روانشناسی
سطح پائین
تمرکز کردم .

در
رمان های
عاشقانه ی
عامه پسند ما
مهم تر از نام
کتاب از طریق
تصویر روی جلد
آن با مخاطب ارتباط
بر قرار می کنیم
. تصاویری که
رئال هستند ,
جذابیت ظاهری
دارند و مورد
در خواست
مخاطب رمان
برای تطابق
داستان و شخصیت
ها با تصاویر
هستند .

اشکالی
چون :

پرتره
ی تمام رخ , سه
رخ و نیم رخ از
زنان زیبا (
مثال به ترتیب:برزخ
اما
بهشت,وسوسه های
خانه ی
مادربزرگ,پریچهر)

چشم
و ابرو (مثال
:دختری در
مه,غوغای همیشه)

مناظر
پائیزی (مثال
:غم پرست)

غروب
آفتاب
(مثال:مرا یاد
آر)

پنجره(مثال
:پنجره,کوچه
باغ یادها,عشقه,بخت
سپید زمستان)

رنگ های
تند و تزئینات
زیاد
(مثال:رها,سالهایی
که بی تو گذشت)

گل(مثال:در
پایان شب,گناه
من چیست,ماهک,اگر
او نبود)

و....

توجه
طراح به این
تصاویر و
استقبال
مخاطب از این
تصاویر بسیار
مورد اهمیت
است .

از یک
سو توجه و
شناسایی نیاز
مخاطب از سوی
طراح حائز اهمیت
است .

از سوی
دیگر باز تولیدی
که سالهاست از
سوی طراحان در
این زمینه
صورت گرفته
است و این تیپ
از جلد را
مورو ثی کرده
است.

علل
مقبولیت این
تصاویر در نزد
عامه از چه
شرایطی نشأ ت
می گیرد ,ربط
آن به متن و
آرزو های این
قشر, عدم
تناسب و حتی
تضاد آن با سایر
انواع رمان به
ویژه رمان های
ادبی ,... قابل تأ
مل است.

این
جریان به نوعی
در دیگر کتاب
های عامه پسند
مورد بررسی من
یعنی کتب
روانشناسی
سطح پائین
داستانی
متفاوت می یابد
.

یعنی
بر خلاف رمان
عاشقانه ی
عامه پسند که
تصویر در اولویت
است, تیتر و
نحوه ی قرار گیری
آن ارزشی
مشابه و حتی بیشتر
از تصویر می یا
بد .

د راین
نوع از کتا ب
ها تیتر ها باید
در موقعیتی بسیار
جالب توجه
قرار گیرد و
با
رابطه ای
اغراق آمیز با
تصویر که که
با اولین بر
خورد مخاطب با
آن ,او را قا نع
کند

که
با خواندن این
کتاب تحول
مثبت شگرفی در
زندگی اش رخ
خواهد داد و
بهتر شدن زندگی
اش منوط به
استفاده از این
کتاب خواهد
بود .

اما
وقتی کتاب به
به سمت کتب
تخصصی در رشته
ها و گرو های
خاص می رود جریان
تغییر می کند
و فلسفه ای
جدا گانه به
خود می گیرد .

در
کتب رشته های
خاص (با تأکید
بر سه رشته ی
علوم انسانی ,
علوم ریاضی و
فنی و هنر ) نوع
طراحی جلد
کتاب به رشته
و ذهنیت های
خاص پیوند می
خورد .

علوم
انسانی

معمولا
طرح ها , عکس ها
و تصاویر پیچیده
است. در آنها بیشترین
اهمیت به
عنوان کتاب ,
اسم نویسنده یا
نویسندگان , و
گزیده ی از
مطالب داخل
کتاب داده می
شود.

در این
قسم کتاب ها
لزوما خریدار
با محتوای دقیق
کتابی که می
خرد مواجه نیست,بلکه
کتاب را می
خرد تا بعد از
خواندن از از
محتوا آن آگاه
شود.

معمولا
نوشتار از تصویر
اهمیت بیشتری
می  یا
بد .از تصاویر
کمتر استفاده
می گردد  که عمو
ما انتزاعی و
مربوط به
محتوای کتاب
است تا عنوان
آن .

یکی
از دلایلی که
می توان در این
مورد تأ ثیر
داشته باشد می
تواند تنوع و
تکثر آراء و
نظریات و
موضوعات در
علوم انسانی
نسبت به سایر
علوم باشد ,
لذا نقش مؤلف
و موضوع مورد
پرداخت برای
مخاطب کتب
علوم انسانی
در اولویت است
و طراح باید
به این دو
توجه داشته
باشد که این
به روشنی در
جلد کتاب های
علوم انسانی
با فونت درشت
در اسم نویسنده
و نام کتاب
قابل مشاهده
است.

علوم
ریاضی و فنی

استفاده
از تصویر
نمودار ها و
جدول ها به
عنوان معرفی یک
کتاب فنی بیشتر
از هر چیزی در
طراحی جلد این
نوع از کتاب
ها انعکاس یافته
است.

چرا
که به نظر میرسد
هدف طراح و
انتشاراتی در
اینست که
مخاطب این
گونه کتاب ها
بتواند با یک
نگاه به جلد
کتاب موضوع کلی
ان را در یافت
و تا حدودی
موضوع اصلی را
پیش بینی کند .

اشاره
به تقسیم بندی
های موضوعات
مورد بررسی در
روی جلد کتاب
,شاید نشانی
از کاربردی
برخورد کردن
مخاطب این کتب
با کتاب مورد
برخورد و تقدم
موضوع بر نویسنده
در این نوع
مورد بررسی
باشد .

کتب
هنری

قضیه
در اینجا شکلی
متفاوت تر از
تمامی عناوین
عنوان شده می
گیرد.

اینجا
جلد ا ز دو جهت
اهمیت بیشتری
می یابد :

در اینجا
جلد کتاب از
حالت کاربردی
و تعریف
واسطه ای آن
به کلی خارج
شده و تعریفی
جدید می یابد .یعنی
جلد کتاب نه
به عنوان یک
واسطه ,که به
عنوان بخشی
از اثر هنری
ارائه شده و
حتی تا حد اثر
هنری مستقلی
مطرح می شود .و
این کا ملا
برانتخاب
طراح از سوی
ناشر,دقت و سعی
و البته تعریف
ذهنی طراح در
ایجاد اثر

تأ ثیرمی
گذارد .

2.مخاطبین این
جلد به عنوان
بخشی از کتاب
ارائه شده ,از
گروه هم رشته
و هم نوع طراح جلد
هستند .اینکه
مخاطب از نوع
طراحی شما
آگاهی داشته
باشد و با
رموز کار و
گرافیک آشنا
با شد ,حساسیت
کار را بالا می
برد.

جلد
در اینجا برای
کسی طراحی شده
که خودش به
نوعی با مسائل
هنری به طور
اعم و طراحی
جلد به طور
اخص در گیر
است لذا از
لحاظ بصری تربیت
شده و آشنا
است.

در اینجا
طرح ها پیچیده
, تنوع و تریب
رنگ حرفه ای
تر, فونت ها و
طراحی ها
خلاقانه تر و
جدید تر( که شاید
یک مخاطب غیر
آشنا نتواند
اساسا آن را
بخواند),اشاره
به نماد ها و
سمبل های هنری
بیشتر و حتی
ارائه ی ایده
های جدید در
طراحی و برش
جلد کتاب بیشتر
است.

یک
نکته ی مهم دیگر
در اینجا این
بود که نفیس
ترین جلد کتاب
ها  (از
نظر طراحی و
پرداخت و متریال
مورد استفاده)
در کتاب های
مربوط به
مجموعه ی
اثرات یک
هنرمند بود  که
پرداختن به
علل آن خود نیازمند
بررسی ای
طولانی و تحقیقی
دیگر است.

از دیگر
عوامل اجتماعی
مؤثر در طراحی
جلد کتاب ها ی
هنر ی, توجه به
تأثیر جریانات
هنری به روز و
دوره های هنری  د
رطراحی آن ها
بود .

این
فاکتور ,عاملی
مهم در تنوع
طراحی های جلد
این گونه کتاب
ها در مقایسه
با سایر انواع
بود ,که با
اوجه به قرار
گرفتن در عصر
ارتباطات و
انتقال هر چه
سریعتر سبک های
هنری عموما
غربی ,این جریان
شکل پویا تربه
خود
گرفته.هرچند
بررسی میزان
تخریب عناصر
فرهنگ ایرانی  مؤثر
در طراحی جلد
در مواجهه با
این بمباران
اطلاعاتی در
خور توجه است.

چگونگی
تأثیرات طراحی
جلد کتاب

اهمیت
و تأثیر طراحی
جلد ,حتی تا
حدود 10 سال پیش
در ایران  در حد
پائینی مطرح
بود. در چند
سال اخیر هم
ناشران,هم
مخاطبان و هم
طراحان به اهمیت
آن بیشتر پی
برده اند. که
البته انگیزه ی
هر گروه
متفاوت بوده
است.

ناشران
از بعد اقتصادی
,مخاطبان از
بعد سهل تر
کردن ارتباط
با اثر,و طراح
ها هم به
عنوان خلق اثر
هنری که اتفاقا
جنبه ی درآمد
زا نیز دارد
,با این مقوله
برخورد کرده
اند.

آنچه
اینجا مطرح
است اهمیت
طراحی جلد است
بر میزان فروش
یک کتاب .
علاوه بر نام
و نویسنده ی
کتاب و همچنین
قیمت,از عامل
های مهم در
ارتباط با
فروش اثر را
نحوه ی طراحی
جلد آن مشخص می
کند.

این
اهمیت جلد را
در نشر و  گسترش
مهم ترین کالای
فرهنگی یعنی
کتاب مشخص می
کندو پرداختن
و سرمایه گذاری
روی ان را
ضروری.

در
عموم کتاب ها
مخاطب اولین
برخورد خود را
با کتاب در
مواجهه با جلد
کتاب دارد ,این
جلد است که در
نگاه اول پیام
های متعددی را
به مخاطب
منتقل می کند .

از
عنوان کتاب
گرفته تا جذابیت
بصری و...

به
تجربه ثابت
شده است بسیا
ر کتاب هایی
بوده اند که
با طراحی جلد
هایی متفاوت  از
ناشرین
متفاوت ,فروش
متفاوتی
داشته اند .

اگر
طراحی درست و
اصولی وجذاب
صورت بگیرد
حداقل می
تواند مخاطب
را در برخورد
اول دچار مکث
کند و این
منشأ ای باشد
برای کنش های
بعد ی .

مخصوصا
اگر در طراحی
نوعی گره و
راز وجود
داشته باشد که
البته گنگی زیاد
ی نداشته
باشد.

از
منظر جامعه
شناسی اما,این
مطرح میشود که
مخاطب,با
اثربنا بر
اموزش های قبلی
و کاملا با سلیقه
ی شخصی بر
خورد می کند  و این
شرایط اجتماعی
وزمان و مکان
مخاطب
است که به سلیقه
شکل می دهد ,سلیقه
و شکل خاصی از
تفکر ممکن است
از دوره ای به
دوره ی دیگر و
از مکانی به
مکان دیگر
متفاوت و حتی
متضاد باشد
.در نتیجه چه
بسا تغییر یا
عدم تغییر
طراحی جلد
کتاب با توجه
به فرهنگ عمومی
جامعه , نقشی
مخرب در عرصه ی
نشر کتاب و
کتاب خوانی
باشد .

لذاعوض
شدن و تغییر
دائمی
فاکتورهای
دوره های زمانی
, مکان ها و
قشرهای مخاطبین
,عرصه  ی
این صنعت را
هر چه بیشتر
با بر خوردی
عالمانه طلب می
کند و توجهبه
فاکتور های
اجتماعی را در
تأثیر طراحی
نمایان می
سازد.

لذا
طراح میبایست
در ارتباط
دائم با مخاطب
و آگاهی از
مطالبات هر  گروهی
,بتواند  با
ترفند های خاص
نهفته در رموز
کار هنر ی
مخاطب را اثر
در گیر کند.

اینکه
جلد کتاب تا
چه حدی باید
منتقل کننده ی
محتوا,مفاهیم
, فعالیت و
خلاقیت هنری
,حظ بصری یا
محتوای رمزی
باشد ,همگی
مرتبط است به
فاکتورهای
عامل در این
عرصه که همگی
از سوی اجتماع
وارد می شود و
این پیوندی نا
گسستنی میان
دست اند
رکاران عر صه ی
نشر و طراحان
جلد کتاب را
با جامعه ایجاب
می کند .

معرفی
تنی چند از
طراحان بنام ایرانی
,راهبردی در
بهبود صنعت
طراحی جلد
کتاب در ایران

در ذیل
تنها به معرفی
اسم چند تن از
فعالان این
عرصه میپردازم
. لازم به ذکر
است این بخش
به طور
عامدانه در
کارنوشت
گنجانده شده است
و دلیل آن
استنباط شخصی
من بر لزوم
مطرح شدن این
افراد در جهت
نشر و گسترش این
صنعت است.اسامی
زیر بر اساس
تقدم زمانی
مرتب شده
,قابل ذکر است
نام های ذیل
در ضمن مشاهده
ی شخصی از کتب
گرافیکی,یکسری
سایت های
مربوط و لیست
برندگان چند
سری فستیوال
های گرافیکی
به دست آمده
است.

افضل
آذر بعد

علی
ابریشم کار

محمد
افضلی

علی
اصغر بهرامی

عبد
الرضا باقری

صادق
بر یرانی

محمد
تجویدی

لیلا
تقی پور

زرین
خط

ژرژ سیمونیان

عبد
المجید مک
الکلامی

هوشنگ
کاظمی

حسین
میر خانی

جواد
هاتف

مهرنوش
معصومیان

آیدین
آغداشلو

علیرضا
اسپهبد

محمد
احصایی

پرویز
حلاج

ابراهیم
حقیقی

منوچهر
صفر زاده

بیژن
شفیعی

محمد
سلحشور

قباد
شیوا

و.........................................

نتیجه
گیری

اهمیت
بررسی یکی از
فاکتورهای
تأثیر گذار در
عرصه ی نشر
فرهنگ
بر کسی پوشیده
نیست,لذا تلاش
در این مهم میتواند
از راهگشا ترین
اشکال شناخت
رابطه ی میان
جامعه و کتاب
و از راهبردی
ترین مشکل عدم
پیوند میان ایرانی
امروز و کتاب
خوانی باشد.

با
توجه به نرخ
پائین مطالعه
در ایران _در
حالیکه
انقلاب
اطلاعاتی
عرصه را تنگ
تر از پیش
کرده است _
توجه اساسی به
تمامی عوامل
مؤثر بر بهبود
وضعیت موجود
شاید بتواند
گره ای از وضعیت
کتاب خوانی در
ایران بگشاید.

ونیز
توجه به تأثیر
اولیه ی طراحی
جلد و نیز
زندگی در دنیای
مولتی مدیا ی
کنونی همراه  با
فرهنگ بصری,اهمیت
طرح جلد کتاب
را بی نیاز از
تبیین مستقیم
می کند.

نتیجه
گیری کلی بحث
را شاید بتوان
اندکی اغراق
آمیز تصور
نمود ولی شاید
بتوان گفت با
توجه به آنچه
در ضمن
کارنوشت به
صورت مفصل بیان
شد,ط رح روی
جلد کتاب می
تواند در یک
کتاب ارزشی
مشابه با متن
کتب داشت باشد
,لذا اگر به
طور جدی پیوند
های آن با نیاز
جامعه و عوامل
مؤثر مورد
بررسی قرار گیرد
,می تواند
عاملی قوی در
پیوند زدن
گسست کنونی میان
جامعه و کتاب
باشد.

آنچه
که در نتیجه گیری
بحث لازم به
ذکر است ,این
بود که به نظر
من طراحی روی یک
کالای فرهنگی
بیش از هنر به
عرصه ی علوم
انسانی و
جامعه شناسی
بستگی دارد و
هنر درایجا در
قریب به اکثر
آثار نقش
ابزار ایفا می
کند و اصا لت
معنی و تأثیر
با عوامل
اجتماعی است.

در
نهایت امید
است, این
کارنوشت از
نقاط شروعی
برای تحقیق های
آتی در رابطه ی
هنر در ایران
و جامعه شناسی
با نگرش جامعه
شناسی ادبیات
باشد .

منابع

-
50 سال
گرافیک ایران
,مرتضی ممیز ,1355

-
تاریخ طراحی
گرافیک,فیلیپ
بی_مگز,ترجمه ی
ناهید فراست و
غلامحسین نوری

مصاحبه
ها:

-
فهیمه
جمشید پور ,
دانشجوی
کارشناسی
ارشد گرافیک

-
با چند
نفر از مراجعین
به مراکز خرید
کتاب

-استفاده
ا زجزوه ی درسی
رضا عابدینی
,گرافیست,استاد
دانشگاه
تهران

-استفاده
از جزو ه ی در سی
عبد الرضا
چاره ای ,مدرس
گرافیک در
دانشگاه شاهد

مراکز
مورد مشاهده:

-کتابسرای
نیک

-انشارات
آگاه

-مرکز
نشر ققنوس

-انتشارات
هاشمی

سایت
های:

www.a d inebook.com

www.afravi.com

www.negareh.blogsky.com

www.tiraman.com