دانشکده
علوم اجتماعی
دانشگاه
تهران

بربساطی
که بساطی نیست...

تأثیر
جامعه پذیری
ادبی در شکل گیری
شعر نیمایی

علی
صادقیان

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي جامعه
شناسی ادبیات

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

دی
1386

به عنوان
مقدمه

جامعه‏پذيري
ادبي، عنوان
دو سويه‏اي
است كه از يك
طرف حكايتگر وضعيتي
مي‏باشد كه
افراد
مي‏توانند از
طريق ادبيات
جامعه‏پذير
شوند؛ يعني
اعمال جامعه‏پذيري
از طريق
ادبيات و
اجتماعي كردن
انسانها به
وسيله
فراورده‏هاي
ادبي.

با توجه به
تأثير و
استقبال
فراوان مردم
از فراورده‏هاي
ادبي، چه شعر،
چه رمان، چه
داستان كوتاه
و يا فيلمنامه،
يكي از
مهمترين
روشها براي
جامعه‏پذير
كردن افراد
استفاده از
همين عناصر
است. چه، اگر
دقت شود، در
يك بازه
زماني،
مي‏توان با
جهت‏دهي به
فراورده‏هاي ادبي
مسير جامعه را
نيز به سمت و
سوي خاصي كشاند
و اين امر به
خاطر نفوذي
است كه ادبيات
از كودكي تا
پيري، در زندگي
انسانها دارد.

از طرف ديگر،
جامعه‏ پذيِری
ادبي اشاره به
اين مفهوم است
كه چطور افراد
از طريق
اجتماع و
فرايند
جامعه‏پذيري
ياد مي‏گيرند
كه شاعر يا
نويسنده يا به
طور كلي اديب شوند.

اما با توجه
به تعريف دوم،
اين سوال
اساسي پيش
مي‏آيد كه مگر
افراد ياد
مي‏گيرند كه
اديب شوند، يا
اديب شدن
فرايندي است
كه بدون
يادگيري صورت
گرفته و
اساساً شرايط
اجتماعي خاصي
را نمي‏طلبد و
بيشتر به
استعدادها و
انگيزه‏ها و
تواناييهاي
شخصي بستگي
دارد وحتي اگر
فردريك كبير
هم وجود
مي‏داشت،
گوته همان
شاعر بزرگي مي
شد كه هست.؟

براي پاسخ به
اين سوال بايد
ابتدا،
جامعه‏پذيري،
را مورد مداقه
قرار دهيم.
اين مفهوم را
مي‏توان از دو
حيث«عيني» و«ذهني»
مورد بررسي
قرار داد.
«جامعه‏پذيري
از حيث عيني
فرايندي است
كه به موجب آن
جامعه فرهنگش
را از يك نسل
به نسل بعدي
انتقال
مي‏دهد و فرد
را با
شيوه‏هاي
پذيرفته شده و
تأييد شده
زندگي
اجتماعي
سازكار مي‏كند.»1
در واقع در
نگاهي عميقتر
و دقيِقتر
«جامعه‏پذير
كردن افراد،
انتقال
نيازها،
آرمانها، ارزشها
و انتظارات يك
نسل به نسل
بعد است»2 از
اين نظر گاه،
انسان درنتيجه
فرايند
جامعه‏پذيري،
فرزند زمان و
فرزند نيازهاي
عصر خويش
خواهد بود.

«اما از حيث
ذهني،
جامعه‏پذيري
فرايندي است كه
فرد از گذر آن
خودش را با
محيط اجتماعي-
فرهنگي
پيرامونش
سازگار
مي‏كند.»3 انسان از
طريق اين
فرايند،
فرزند
زمانه‏ي خود
شده و اين
فرزندگونگي
سه مسئوليت را
براي وي به
وجود مي‏آورد.
1- مسئوليت
زماني. 2-
مسئوليت
مكاني. 3-
مسئوليت
اجتماعي.

مسئوليت
زماني بدين
معناست كه فرد
دريابد كه در
چه دوره‏اي
زندگي مي‏كند
و قوم و جهان
عصر او از او
چه مي‏خواهند
و چه مطالباتي
دارند، بر
شانه‏ي هر
انساني، يك
رسالت تاريخي
نهاده شده است
كه كمتر كسي
به اين رسالت
وقوف پيدا كرده
و حوالت
تاريخي خويش
را در
مي‏يابد.

روزگاري
شد و كس مرد ره
عشق نديد

حاليا
چشم جهاني
نگران من و
توست4

يا به تعبير
حافظ
«عليه‏الرحمه»

دور
مجنون گذشت و
نوبت ماست

هر
كسي پنج روزه
نوبت اوست.

مسئوليت
مكاني به معني
اينكه، فرد
بايد بداند كه
چه چيزهايي
محيط او را
تشكيل
مي‏دهند و
زندگي او،
ساخته و
پرداخته و تحت
كدام شرايط
جغرافيايي و
مادي قرار
دارد. چرا كه
در ابعاد
گسترده‏اي
افكار و سلائق
و علائق ما
متأثر از همين
محيط جغرافيايي
است.

مسئوليت
اجتماعي يعني
اينكه، انسان
را از نظر
اجتماعي و
فلسفي در
مكاتب و اصول
محدود
كننده‏اي
قرار نداده
واسير انحرافات
و تعصبات بيجا
نشده و انسان
و محيط او را آنطور
كه هست«بما
هوهو» درك
نمايد.

البته رابطه
ذهن و اجتماع
و رابطه فرد
با محيط
اجتماعي كه در
آن قرار گرفته
است،
رابطه‏اي دو
سويه است. به
تعبير
افراطي‏تر«سقوط
و ظهور انديشه
از عوامل خارج
از محدوده خود
دانش يعني
عوامل
اجتماعي
متأثر است.»5
شرايط
اجتماعي، در
هر دوره،
چگونگي
انديشه، محتوا
و فرم آن را در
همان عصر مشخص
مي‏كند. و افكار
و انديشه چه
از جهت پيدايش
و چه از جهت كيفيت
زاييده
اجتماع هستند.

در واقع شكي
نيست كه جامعه
به مثابه سيلي
است كه افراد
را به اين طرف
و آن طرف مي‏كشاند،
ولي از اين
نكته نيز
نبايد غفلت
كرد كه جبر
مطلق نبوده«و
انسان در اين
سيل مي‏تواند
خودش براي
خودش تصميم
گرفته، جايش
را عوض كند و
حتي مسيري
برخلاف آن
اتخاذ نمايد.
و احياناً در
مسير اين سيل
تأثير بخشيده
و آن را در
مسير ديگر
بيندازد.»6 و
همين امر است
كه اجازه
مي‏دهد وجود
يك انسان
سرمنشأ برخي
تحولات و
تغييرات قرار
گيرد. در
حقيقت يك
انسان تحول
آفرين، كسي
است كه مي‏تواند
از موضع
خارجي، به
اجتماع نظر
كرده و به عنوان
فاعل شناسا،
از مجموع
شرايط
اجتماعي فهمي
داشته باشد،
كه اين فهم،
منشأ آن تحول
و دگرگوني قرار
گيرد و اين
امري است كه
از عهده همه
انسانها بر
نمي‏آيد، چرا
كه انسانها
غالباً اسير
همين شرايط
اجتماعي
مي‏مانند و
نمي‏توانند
خود را از چنگ
موانع ايجاد
معرفت صحيح رها
كنند. پي روي
از ظنون و
گمانها، عجله
در قضاوت، هواي
نفس، تعصبات
بيجا و از همه
مهمتر، تقليد از
گذشتگان و
پيروي از
بزرگان قوم،
در هر رشته
علمي، عناصري
هستند كه
معرفت انساني
را تحت‏الشعاع
قرار مي‏دهند.
به ويژه براي
يك انسان نوخواه
و نوجو، تقليد
از گذشتگان يا
به تعبير«بيكن»،
«بت بازاري»
و پيروي از
بزرگان قوم يا«بت‏نمايشي»
مي‏توانند
مهمترين و
بزرگترين،
موانع براي اين
ويژگي باشند.
اين دو مسئله
باعث مي‏شود
كه انسان از
فكر كردن در
مورد،
باورهاي
خودش، بازايستد
و در دام
مكاتب فلسفي و
اجتماعي،
افتاده و
آينه‏وارگي
خويش از
اجتماعي را از
دست بدهد،
بگذريم از
انسانهايي كه
جهل مركب
دارند و
نمي‏دانند كه
نمي‏دانند.

در اين ميان
چگونه
مي‏توان از
انگيزه‏هاي
شخصي و
ويژگيهاي
فردي سخن گفت،
چرا كه
«جامعه‏شناس
حتي مفاهيمي
مانند خلاقيت
و نوآوري را
نيز در ارتباط
با كنشها و
واكنشهاي
اجتماعي توجيه
و تفسير
مي‏كند و
معتقد است كه
حتي نوآوريهاي
شخصي نيز در
بستر اجتماع
تحقق يافته و فرد
نوآور با توجه
به زمينه
پيشين نوآوري
مي‏كند و در
مقايسه با
ديگران و
مخصوصاً
گذشتگان است
كه نوآوري او
ظاهر شده»7و
از اين جهت
هيچ تحولي
نخواهد
توانست به طور
كلي سنتهاي
قبلي خود را
ناديده
بگيرد، چنانكه
رابرت فراست
مي‏گويد:«يك
شعر فقط در
ميان اشعار
ديگر مفهوم
شعري دارد.»8

فلذا«نمي‏توان
ويژگيهاي
شخصي را از
عوامل اجتماعي
جدا كرد، زيرا
بايدها و
نبايدها، فرهنگ
رفتاري و به
طور كلي شخصيت
فرد در شرايط
اجتماعي شكل
مي‏گيرد و رشد
مي‏كند»9

از اين
جهت«يك اديب
تحول آفرين
كسي است كه
علاوه بر
داشتن و
برعهده گرفتن
آن سه مسئوليتي
كه بدان اشاره
شد، بداند كه
در چه دوره‏اي
از تاريخ ادبي
قوم خود زندگي
مي‏كند، وي بايد
نماينده كامل
و جامع
جلوه‏هاي
راستين
ادبيات زمان
خود بوده و در
شكل، قالب،
محتوا و مضمون
فرزند زمانه‏ي
خود باشد. وي
بايدبا تمام
جلوه‏هاي عصر
خود از نظر
ادبي معاصر
بوده وادبيات
قوم خود را به
حدي برساند كه
با زندگي قوم
او معاصر
باشد.»10

و به قول
جلال‏آل
احمد:«كار يك
هنرمند را به
ايِن طريق
مي‏سنجند كه
آيا زمان خود
را درك كرده
يا نه؟ و اگر
درك كرده چه
كشف تازه‏اي،
چه راه
تازه‏اي و چه
حرف تازه‏اي
آورده و بهتر
بگويم، چه
هنري آورده
است.»11

و اساساً هنر
در همين رها
شدن از قيود
معرفتي است و
اين رها شدن
است كه هنرمند
را هنرمند مي‏كند.
اين كاري است
كه از كمتر
كسي برمي‏آيد.
«بنابراين
رفتار انساني
عاملي نيست كه
بتوان آنرا
يقيناً ذاتي
دانست بلكه
انسان در طول
حياتش فرايند
اثرپذيري از محيط
را
مي‏پيمايد»12

براي
توضيح بيشتر
مطلب بالا
(چگونگي جامعه
پذيري و كيفيت
اجتماعي شدن)
به طور كلي
بايد گفت كه
در يك تقسيم
بندي اوليه
نظامهاي
تاثيرگذار بر
شكل گيري
شخصيت انساني
به دو نظام
خانواده و
جامعه تقسيم
مي‌شوند.

البته
اين نكته حائز
اهميت است كه
تاثير پذيري
افراد از
عوامل
اجتماعي نيز
به يك اندازه
نبوده و« در
درون يک جامعه
نيز انسانها
به يك نسبت
تحت تاثير
نيستند و هر
دو دسته از
آنها مي‌تواند
تحت تاثير
عوامل متفاوت
قرار گيرد»13
فلذا مراحل
متفاوتي از
اجتماعي شدن
(جامعه پذيري)
را طي خواهد
كرد. از جمله
اين عوامل
اجتماعي شدن ،
مي‌توان به
خانواده،
گروه همالان ،
مدرسه، دانشگاه
، رسانه‌هاي
همگاني، محيط
هاي كاري –
آموزشي اشاره
كرد كه هر يك
به گونه‌اي بر
روي انسانها و
تطبيق آنها با
جامعه تاثيرگذارند.

در
مورد نهاد
خانواده بايد
گفت كه« همه
جا معمولا ،
مادر مهمترين
فرد در دوره
زندگي كودك
است. ماهيت
روابطي كه ميان
مادران و
كودكانشان
برقرار مي‌شود،
تحت تاثير شكل
و نظم و ترتيب
تماس آنها قرار
مي‌گيرد. اين
جريان به نوبه
خود به وسيله
ي خصلت نهادهاي
خانواده و
رابطه شان با
گروهبنديهاي
ديگر در جامعه
مشروط مي‌شود.»14

در
جوامع سنتي ،
خانواده‌اي
كه فرد در آن
متولدمی شود
تا اندازه
زيادي تعيين
كننده موقيت
اجتماعي فرد
در بقيه
زندگانيش است.
همچنين بايد
گفت كه« منطقه
و طبقه ي
اجتماعي
خانواده‌اي
كه فرد در آن
متولد می شود،
نيز، بر
الگوهاي اجتماعي
شدن به شدت
تاثير مي‌گذارند.»
15

مدارس
نيز به عنوان
مكانهايي
براي آموزش
رسمي، با
اهدافي
آگاهانه تر و
با برنامه تر،
شايد دومين
مرحله
اجتماعي شدن
فرد است كه در
اين مرحله
علاوه بر
انتقال
فرهنگهاي
سنتي و هويت ملي
«هر جامعه‌اي
به كودك، دانش
و تجربيات
اندوخته شده
توسط نسلهاي
گذشته و
دانشمندان ،
در چگونه بهتر
زيستن همراه
با پايه‌اي
ترين نتايج
تحقيقات در
زمينه هاي
مختلف علوم كه
مورد نياز يك
انسان قرار مي‌گيردبه
طرز قابل
استفاده در
عمل به او
آموخته مي‌شود.»
16

بطور
كلي نظامهاي
آموزشي چه
مدارس و چه
دانشگاهها،
بر روي نحوه
تفكر ، تحليل
مسائل، ارائه
راه حلها و به
طور خلاصه
ابعاد شخصيت
انسان تاثير
بسيار مهم  مي‌گذارند.

اما
با اين تفاصيل
نبايد تصور
كرد كه جريان
اجتماعي شدن،
هيچ گونه
فرديت و اراده
ی آزادي براي
انسان بافي
نميِ‌گذارد .
« ممكن است
تصور شود كه
در قالبهاي پيش
ساخته‌اي كه
جامعه
برايمان
فراهم كرده
ريخته مي‌شويم.»
17 اما اين
نادرست است
چراكه در
اجتماعي شدن
مبناي فرديت و
آزادي ما نيز
هست.« در
جريان اجتماعي
شدن هر يك از
ما يك حس هويت
شخصي و
توانايي انديشه
و عمل مستقل
پيدا مي‌كند.»
18 و اين مسئله
اي است كه
نبايد از آن
غفلت كرد و
نمي‌توان به
طور مطلق
پذيرفت كه
جامعه ساختار
شخصيت انسان
را به طور
كامل مي‌سازد.
و اساسا بايد
گفت كه بر هر
عملي كه انسان
انجام مي‌دهد
يك مجموعه
ويژگي هاي
فردي و يكسري
عوامل اجتماعي
دخيلند كه اين
عوامل فردي در
ظهور يا عدم
ظهور، پرورش
يا عدم پرورش
آن استعدادها
و تواناييها و
ويژگيهاي ذاتي
مي‌توانند
موثر باشند.
گاه اقتضاء
شرايط اجتماعي
اينست كه
انسان دسته‌اي
از
تواناييهاي
خود را كنار
گذاشته و در
جهت خاص حركت
نمايد و اين
به معناي شكل
دهي و ايجاد
استعدادها
وتواناييهاي
شخصي به وسيله
فرايند
اجتماعي شدن و
عوامل
اجتماعي
نيست، بلكه
كيفيت و قوت و
ضعف آنها را
مورد تاثير
قرار مي‌دهد.

و
شايد نكته‌اي
كه در اينجا
قابل ذكر باشد
اين مسئله است
كه، آن روندي
از اجتماعي
شدن و جامعه
پذيري مطلوب
است، و آن
شكلي از
اجتماع مناسب
خواهد بود كه
انسانها را در
جهت
استعدادهاي خودشان
و تواناييهاي
آنها حركت دهد
و راهنمايي
كند و اين به
معناي پرورش
است و تبديل
كردن قوه ها
به فعليت ها.

در اين ميان
اديب شدن هم
از اين قاعده
مستثني نيست.
به تعبيري
انسانها ،هم
ياد
مي‌گيرند كه
اديب شوند و
هم ياد نمي‌گيرند.
خصوصا اين بحث
راجع به اديب
شدن بيشتر
مطرح است چرا
كه در ظاهر
امر اين طور
به نظر ميرسد
كه اديب شدن و
شاعر شدن
بيشتر به استعدادها
و ذاتيات
انسانها برمي‌گردد
تا به محيط
اجتماعي. ولي
بطور خلاصه از
مجموع عبارات
بالا بايد گفت
كه جريان
اجتماعي شدن
به دو نحو در
انسان تأثير
گذار است: يا
مستقيم، يعني
برخي ويژگي‌هاي
انسانيست كه
اينها ذاتي
نبوده و فقط
از طريق
فرايند جامعه
پذيري حاصل مي‌شوند
و يا به طريق
غير مستقيم به
صورت جهت دهي و
تقويت و يا
تضعيف قوا و
استعدادها. پس
به هر حال
اجتماعي شدن و
جامعه پذيري
بر هر فرايندي
موثر خواهد
بود اگرچه
اديب شدن باشد.

پس
انسانها تا
حدود زيادي
ياد مي‏گيرند
كه اديب شوند،
و مجموعه
عواملي كه
باعث بروز اين
يادگيري
مي‏شود عمدتاً
اجتماعي
بوده، و نبايد
از نقش
جامعه‏پذيري
ادبي به معناي
دوم و تأثير
آن در راه
اديب شدن
افراد غفلت
كرد.

اما
پرداختن به
بحث جامعه
پذيري ادبي به
معناي دوم تا
وقتيکه با يك
واقعيتي
خارجي منطبق
نشده و پيوند
نيابد، در
حوزه نظري
باقي خواهد ماند
و نتايج آن
مشاهده
نخواهد شد، و
به نظر مي رسد
پرداختن به
اين بحث از
لحاظ نظري و
ارائه دليل بر
تأثير جامعه
پذيري در شكل
گيري شخصيت اجتماعي
تا حدودي
انجام شد و
برای پرداختن
به عالم خارج
نيز بايد به
دنبال مصداقي
مناسب بگرديم.

آنچه
در حيطه
ادبيات براي
نشان دادن بحث
مناسب است به
نظر بنده،
شروع هر مرحله
از تاريخ نويي
است درحيطه
ادبيات، و
بررسي زندگي
كساني كه
آغازگر سبك يا
مرحله‌اي
جديد در تاريخ
ادبيات ما
بودند. مثلا
در حيطه رمان
، آغاز رمان
مدرن يا رمان
پست مدرن، در
حيطه شعر آغاز
سبك خراساني
عراقي، هندي و
يا شعر نو. اين
آغازها بسيار
بهتر مي‌توانند
تأثير عوامل
اجتماعي را بر
روند شكل گيري
سبك خاص نشان
دهند و بررسي
زندگي شاعران
آغازگر و تحول
آفرين براي
مقصود ما
مناسب تر به
نظر مي‌رسد.

سوال
اساسي مطرح
شده براي خود
بنده اين بود
كه پست
مدرنيسم با
تمام ساختار
شكني هاي خود
و انتقاد به
تمامي مباني
انديشه‌ها و
حتي انديشه مدرنيسم
و با شكستن
تابوهاي فكري
و عملي و نفي
فراروايت ها،
تأثيري در به
وجود آمدن شعر
نو داشته است
يا نه؟ البته
پيدايي اين
سوال بيشتر
معلول جهل به
تاريخ شكل
گيري پست
مدرنيسم و
ماهيت واقعي
آن بود، چرا
كه پس از
بررسي متوجه
شدم كه شكل
گيري و پيدايي
شعر نيمايي
بيشتر معلول
تأثير
مدرنيته بر
حوزه ادبيات
ما بوده است و
اين مدرنيته
بود كه به عنوان
قويترين عامل
در ايجاد شعر
نو و ساختن
شخصيت مبدع آن
يعني نيما
يوشيج دخالت
داشت، و پست
مدرنيست، هم
اكنون سرآغاز
طرحي نو در شعر
و داستان ما
شده است.

قبل
از ورود به
اين بحث
،پرداختن به
جواب اين سوال  به نظر
لازم مي‌آيد
كه آيا تفاوتي
ميان جامعه
پذيري و شرايط
اجتماعي وجود
دارد يا خير؟
به عقيده بنده
فرايند جامعه
پذيري بوسيله
همين شرايط اجتماعي
محقق خواهد شد
و از دل آنها
بيرون خواهد
آمد.

تمام
عوامل موثر بر
جامعه پذيري
مانند
خانواده و
گروه همالان ،
مدرسه،
دانشگاه و فضاي
كاري آموزشي و
غيره خود همين
شرايط اجتماعي
هستند كه در
شكل دهي به
شخصيت
انسانها
موثرهستند. پس
در واقع اگر
براي بررسي
تأثير جامعه
پذيري در شكل
گيري شعر
نيمايي به فضا
و شرايط
اجتماعي
پردازيم،
منحرف نشده
ايم.

پيِدايِی
شعر نيِمايِی

با توجه به
اين مقدمه،
بايد پرسيد چه
عواملي دست به
دست هم داد كه
ما در يك دوره
خاص با شعر
نيمايي مواجه
شديم و اينكه
چرا اين سبك
از شعر چند
سال زودتر يا
ديرتر پا به
عرصه نگذاشت و
اگر كمي
دقيقتر و فلسفي
بخواهيم نظري
بيفكنيم،
بايد بگويم
اصلاً نمي‏شد
كه شعر نيمايي
زودتر يا
ديرتر، رخ بنماياند،
و در آن
شرايط، حتماً
بايد ظهور
كرده، و جريان
شعر فارسي را
تحت‏الشعاع
قرار دهد.

اما شعر
نيمايي،
پيوند خورده
است با نام
علي اسفندياري«نيمايوشيج»
و بدون تحليل
وضعيت او،
دست‏يابي به
معرفتي صحيح
در مورد علل و
عوامل ظهور
شعر نيمايي،
ممكن و مقدور
نخواهد بود.
لذا بايد به
او هم پرداخت
و يا به
عبارتي بهتر،
بايد به او
پرداخت .چرا
كه شعر نيمايي
به مفهوم
واقعي خود،
ترشحات و
تجليات و ظهورات
وجودي نيماست
و اولاً و با
لذات نيما يوشيج
و ثانياً و با
لعرض شعر
نيمايي، جلوه
نمائي كردند.
پس بايد
دريابيم كه
وي، چگونه
يادگرفت كه
شاعر نوپرداز
و تجدد خواه
باشد و در حقيقت
در جريان
جامعه‏پذيري
شعر نيمايي ظهور
كرده و چه
عواملي دست به
دست هم دادند
تا ما در دهه 1320
شاهد اين سبك
شعري باشيم.

«شعر زايده
بروز حالتي
ذهني است براي
انسان در
محيطي از
طبيعت، به اين
معنا كه به
شاعر حالتي
دست مي‏دهد كه
در نتيجه‏ي
آن، او با
اشياء محيط
خود و با
انسانها،
نوعي رابطه‏ي
ذهني پيدا
كرده و اين
رابطه، به نوبه
خود، رابطه
ا‏ي روحي است،
كه در آن
اشياء، حالت
مطلقاً
فيزيكي و مادي
خود را از دست
مي‏دهند و در
واقع بخشي از
احساس و
انديشه‏ي
شاعر را به
عاريه
مي‏گيرند.
شاعر در اين
حالت تحت تأثير
افسون ذات
اشياء قرار
مي‏گيردو راز
وجودي آنها را
به وسيله منطق
و حسابهاي
رياضي كه
حسابشان از
مقوله‏ي شعر
جداست بلكه به
وسيله‏ي خون و
احساس خود، كشف
مي‏كند.»19 «و
اين، دو عنصر
راستين شعر،
يكي زندگي در
طبيعت و ارائه
عوامل آن
زندگي، نه به
خاطر، چيزي
ديگر، بلكه به
خاطر همان
زندگي، و دومي
زندگي در
اجتماع و تصويرگري
حالات آدمي در
اجتماع و در
محيط زيست، در
شعر گذشته ما
اگر به كلي
فراموش نشده
باشد، چندان
هم مورد توجه
قرار نگرفته
است.»20 و اين
دو عنصر فداي
معشوق و معبود
و… مي‏شود. در
واقع دريافت
اين دو
عنصر،با
همديگر است كه
اجازه مي‏دهد
شاعر،
مسئوليت خود
را در قبال
توده‏هاي
مردم بشناسد و
زشتي و
زيبايي‏هاي
عصر خود را
درك كند. در
واقع تمام
شاعران موفق
ما در گذشته و
حال كساني
بوده‏اند كه
نيازهاي عصر
خود را قبل از
آنكه حالت
آشكار به خود
بگيرد شناخته
و آنرا در
جهان‏بيني
شعري خويش گنجانده‏اند.

با توجه به
تعريف بالا از
شعر، ما بايد
ويژگيهاي دو
عنصر، طبيعت و
اجتماع را در
شخصيت و نگرش
نيما كشف كرده
و به تحليل آنها
بپردازيم.«شعر
فارسي در دوره
قاجاريه، به
تكرار،
ابتذال، سستي
و فتور و روزمردگي،
گرفتار آمده
بود. شعر
فارسي در حال
احتضار بود و
به عبارتي
قالب تهي كرده
بود، ولي كسي
مرگش را باور
نداشت، اين
شعر همچنان پر
هيبت به نظر
مي‏آمد،
همچون سليمان
كه ملك موت
جانش را
ستانده بود،
اما وي با
اتكا بر عصايي
ايستاده،
همگان همچنان
احترامش را
واجب
مي‏شمردد، تا
اينكه
سرانجام،
موريانه‏اي،
عصا را خورد و
موجب شد كه
كالبد بي‏جان
به ظاهر استوار
او بر زمين
بيفتد.
اينگونه بود
كه شكوه سليماني
شهر كهن از
رونق و اعتبار
افتاد.»21

علل پيِدايِی

الف:شرايِط
اجتماعی

1.پيامد جنبش
مشروطيت،
لزوم دگرگوني
در همه
عرصه‏هاي
فرهنگي،
اجتماعي و… را
بيش از پيش نمود
بخشيد. جنبش
مشروطه
خواهي، به
ايرانيان بينش
تازه‏ داد،
شاعران و
نويسندگان
اين عصر، در
پي زيباشناسي
جديدي بودند و
مي‏خواستند
شعري بسرايند كه
با شعر كهن
تفاوت داشته
باشد. در اين
ميان آشنايي
روشنفكران
ايراني با
اديبان
اروپايي حائز
اهميت است.
اين علاقه به
ادبيات
اروپايي كه
منجر به ترجمه
آثار بزرگان
ادب اروپا شد،
به شدت بر
مفاهيم و
داده‏هاي
ذهني اديبان
ايراني تأثير
گذاشت و شايد
يكي از عوامل
اشتياق شعر
جديد به مسائل
اجتماعي،
همين تأثير
آثار اروپاييان
بر نوشته‏ها و
افكار
روشنفكران ما
بوده است. از
طرف ديگر، با
شروع حاكميت
سلسله‏ي
پهلوي و
يكپارچگي
سياسي كشور،
آرامش نسبي در
كشور حاكم شد
و با شكل‏گيري
نهادهاي فرهنگي
در كشور،
كم‏كم زمينه
تغييِر ذوق و
منزلت
اجتماعي
هنرمندان
فراهم شد. اين
امر منجر به
افول اقتدار
شاعران درباري
گشته و زمينه
ظهور شاعراني
از طبقه متوسط
جامعه را
فراهم كرد، كه
مرتبت و
جايگاه
طبقاتي
هنرمند را ارتقا
دادند و اين
تغيير در
نگرش،
جهان‏بيني‏هاي
ماترياليستي،
اومانيستي، و
اگزيستانسياليستي
را در ساختار
سياسي و
فرهنگي جامعه
نهادينه كرد.
در اين دوره
اديب به جاي
اعتماد به وزير
و دربار، به
نفس خويش و
پشتوانه‏ي
مردمي آن
اعتماد كرد و
خود او مركز
ثقل توجهات
شد.

شاعر قديم در
بسياري موارد
اجتماعي نبود
همانطور كه
گفته شد
دغدغه‏هاي
اجتماعي و
مردمي را فداي
ممدوح و معشوق
و معبود
مي‏كرد
چنانكه ابن
يمين
مي‏‏گويد:«غزل
از روي هوس
برد و قصايد زطمع»

و اين تغيير
جايگاه
انسان، در شعر
نو، هويداست.
يعني شاعر،
خود مركز ثقل
عالم است و
اوست كه به همه
پديده‏ها نظر
كرده و همه را
حول محور خرد
و دغدغه‏هاي
خود تفسير
مي‏كند.
انسانها ديگر
مظاهر و خلائق
الهي نيستند.
در واقع
ارتباط و حلقه‏ي
پيوند عالم
ملك با ملكوت
در همه
زمينه‏ها قطع
مي‏شود. اين
نگرش
ماترياليستي،
سبب
مي‏شود«طبيعت
انسان شده» در
شعر كهن، جاي
خود را
به«طبيعت در
منظر انسان»
بدهد. در شعر
گذشته اگر هم
به طبيعت توجه
مي‏شد يا فقط
به عنوان
توصيف(در سبك
خراساني) يا به
عنوان عناصري
در بردارنده
ويژگيها و
خصايص
انساني(در سبك
عراقي) تلقي مي‏شد.
سرو از آنجهت
كه آزاده است،
نشان قامت دوست
است و… مورد
توجه قرار
مي‏گيرد و يا
ديگر عناصر طبيعي،
در ارتباط با
ملكوت معنا
پيدا مي‏كند،
در حاليكه در
شعر نيمايي،
به طبيعت
بماهو طبيعت
نگريسته
مي‏شود،
چنانچه خود
نيما مي‏گويد:«چيزي
كه بيشتر مرا
به اين
ساختمان
تازه(ساختمان
شعر افسانه)
معتقد كرده
است،‏ همانا،
رعايت معني و
طبيعت خاص هر
چيز است. هيچ
حسي براي شاعر
بالاتر از اين
نيست كه
بتواند طبيعت
را تشريح كند
و معني را به
طور ساده جلوه
دهد.»22
چنانچه به
تعبير شاهرخ
مسكوب«آميختگي
طبيعت و
سرگذشت فردي و
اجتماعي
انسان، طبيعت
را انساني و
انسان را
طبيعي مي‏كند.
طبيعت در
سرگذشت انسان
راه مي‏يابد و
در تكوين
سرشت(طبع) او
مؤثر
مي‏افتد.»23

2.با
ظهور نيما از
اجتماع و
طبيعت تلقي
ديگر صورت
مي‏گيرد و
انسان مغلوب و
مفتون طبيعت
شده و تمام
جزئيات روح و
جسم او ارتباط
تام و كلي با طبيعت
پيدا مي‏كند و
انيس و همدلي
و همجوشي با
طبيعت ايجاد
مي‏شود.

«او انديشه
را چون آب
روان در
پيمانه‏ي
طبيعت جاي
مي‏كند و از
بركت وجود
طبيعت، پرده
از رخ انديشه
مي‏گشايد. پس
تشريح طبيعت
يعني يافتن معني
چيزها و بيان
ساده آنها و
اين آغاز و
عزيمتگاه
تازه‏اي است
كه راهي ديگر
پيش پاي شعر
فارسي گذاشت،
با زبان و صورت
شعري ديگرتر»24

3.از
اتفاقات
ديگري كه در
به وجود آمدن
محتواي شعر نو
مؤثر افتاد،
آزادي و رهايي
شاعر از قيد سنت
گذشتگان و
چهارچوب و
قالب مفهومي
آن بود، كه در
حقيقت هر دوي
اينها، يعني
آزادي در شكل و
آزادي در
محتوا متأثر
از معلول
آزادي ذهن شاعر
هستند. و به تعبيري«آزادي
ذهن شاعر،والاترين
خصيصه‏ي شعر
نوست. و شايد
مهمترين نوآوري
نيما«من»
مركزي آثار
اوست»25و اين
همه، شايد،
محصول نفوذ
افكار غربيان
و اروپاييان
به داخل كشور
بود كه در
نگاهي كلي‏تر،
همه
فرآورده‏هاي«مدرنيته»
و عصر«تجدد»
هستند. به بند
كشيدن روح همه
اشياء براي
فهم بهتر
آنها، و تجربي
كردن همه چيز،
قطع رابطه
عالم ملك‏ با
ملكوت، آزادي
و حريت و
بي‏قيدي انسان،
خارج شدن شعر
از
ايده‏آليسم
سقراط- افلاطوني
و يا متافيزيك
ارسطوئي و
نگريستن به آن
به عنوان امري
تجربي/
آزمايشگاهي،
همه و همه از
پيامدهاي جدي
و اساسي مدرنيته
بود كه دراين
زمان بر اثر
ترجمه آثار
اروپاييان،
انقلاب
مشروطيت،
رابطه با غرب،
عصر رضاخاني
و…
برانديشه‏ي
اديبان ايراني
حاكم شده بود.
در يك كلام
بايد گفت كه
مفاهيم شعري و
حتي قالب شعر
زميني شد.
«نيما چه در
تحليلهاي
فلسفي‏اش و چه
در بررسي‏هاي
جامعه‏شناختي‏اش،
چه در توضيح
مباني
زيباشناختي
خود، نشان داده
است كه تا چه
اندازه‏‎،
تاريخي
مي‏انديشيده
است. شاعر
نيمايي به
تجربه‏اش بيش
از ميراث باور
دارد و نوجويي
در اين شعر
بيش از كمال جويي
ارزش دارد.»26

در شعر
نيما«عاشق و
معشوق» نه از
بركت بارقه‏اي
الاهي، بلكه
در دامن مهر
پرور خاك،
يكديگر را
مي‏يابند. بذر
عشق، در مزرع
سبز زمين
مي‏رويد تا در
باغ دل برومند
شود.»27

و وقتي
انسان، همين
انسان كوچه
بازاري شد و
زندگي همين
زندگي
اجتماعي
،چنانچه ما
اين امر را در
نگاه نيِما به
عالم انساني
داريم، و از آن
ايده آليسم و
اتوپيا، ديگر
خبري نبود،
مفاهيم تبديل
به همين
مفاهيم زميني
و دغدغه‏هاي
روزمره شد وهم
قالب و هم
بيان ، به
هميِن زبان
كوچه و بازار
نزديك مي‏شود.
و اگر در اين
راه، قالب
بشكند، هيچ
هراسي نيست. چنانچه
خود نيما
مي‏گويد:«اصول
عقيده‏ي من: نزديك
كرد نظم به
نشر و نثر به
نظم است نزديكي
نظم از حيث
خيالات
شاعرانه كه
تاكنون در نشر
فارسي داخل
نشده است در
نثر ازحيث
تماميت و
سادگي. به اين
معنا همانطور
كه نشر از مقاص
ما تعريف
وتوصيف
مي‏كند، همان
طرز صنايعي را
كه در نشر
موجود
مي‏شود،
آن‏ها را با
نظم معامله
بدهيم…

1- شعر ما در
صورت موزون و
در باطن مثل
نثر تمام
وقايع را وصف
كننده باشد. 2-
نثر ما آينه‏ي
طبيعت و
پردازخيال
شاعرانه باشد.»28
چرا كه شعر
نيمايي، قرار
است شعر متعهد
باشد و ابزار
و طريق نه هدف
و نه موضوع.

ب :شرايِط فردی

1.گذشته از اين
شرايط عام
اجتماعي،«نيما»
كسي بود كه در
دامان مادري
علاقه‏مند به
شعر و هنر و
علم رشد كرد و
عشق به شعر
فارسي با
زمزمه‏هاي
مادر دروجودش
رسوب كرد و
سپس سفر به
پايتخت و رفتن
به
مدرسه‏ي«سن‏لوئي»
زندگي او را
تحت تأثير خود
قرار داد.

2.وي در«سن‏لوئي»
با استاد خويش«نظام
وفا» آشنا
شد، كه مراقبت
و تشويق اين
معلم خوش رفتار
به تعبير خود
نيما، او را
به خط شعر گفتن
انداخت. مادر
و معلم تواناي
نيما، حالات
جسماني، فكري
و اخلاقي او
را به كار
گرفتند و او را
در مسيري
انداختند كه
محيط و جامعه
از وي توقع
دارد و به
عبارتي او را
تعليم و آموزش
دادند.
اما«سن‏لوئي»
به عنوان شكل
دهنده‏ترين
عنصر روح
زمان، نيما را
با زبان
فرانسه آشنا
كرد. زباني كه
به گفته‏ي خود
نيما، راه تازه‏اي
را در پيش چشم
وي گذاشت و
اين تأثير به حدي
بود كه
مي‏گويد«شعر
امروز من براي
كساني است كه
آشنا به شعر
خارجي هستند»29
تحصيل در اين
مدرسه، سبب
آشنايي او با
ادبيات غني
فرانسه شد و
اين امر در
نگاه نيما به
عالم تأثير
فراوان نهاد:«
و علت
اختلاف(ميان
ادبيات غرب و
شرق) همان سير
سوبژكتيو(ذهني)
و ابژكتيو(عيني)
است كه شرق و
غرب را با هم
فاصله داده
است. ما براي
تجسم و ترسيم،
مجبور به
ايجاد طرز كار
غربي شده‏ايم
و اين است
ماحصل»30.
«آشنايي با
زبان خارجي
راه تازه را
در پيش چشم من
گذاشت. ثمره
كار من در اين
راه، بعد از
جدايي از
مدرسه و
گذرانيدن دوره
دلدادگي
بدانجا
مي‏انجامد كه
ممكن است در
منظومه‏ي
افسانه‏ي من
ديده شود.»31
كه البته در
اين گفته به
دو عامل جدائي
از مدرسه و
گذرانيدن دوره
دلدادگي
اشاره رفته،
كه بعداً به
آنها خواهيم
پرداخت.

حميد
زرين‏كوب
مي‏گويد:«نيما
در سال 1316 شمسي، موفق
به كشف شكل
تازه‏اي در
شعر فارسي
مي‏شود، با
زبان و محتواي
شاعرانه و
انقلابي. اين
زبان و شكل
خاص و تازه كه
نيما به خلق
آن دست مي‏يابد،
ظاهراً با
آگاهي او از
زبان و فرهنگ
و ادب فرانسوي
و خاصه آشنايي
او با
شيوه‏هاي
رمانتيسم و
سمبوليسم و به
خصوص شعر«رمبو»
و«ورلن»
و«استفان
مالارمه» بي‏ارتباط
نيست و ظاهراً
نيما با
آشنايي و
اطلاع از
انقلابي كه در
شعر فرانسوي
رخ داده است،
به شعر فارسي
كه سنت و
تكرار آن را
فرسوده و بي‏حاصل
كرده است، جان
تازه‏اي
مي‏دهد.»32 در
اين جا خواندن
اخبار جنگ
جهاني اول به
زبان فرانسه
نيز بر
دغدغه‏هاي
اجتماعي
افزود.

3.دراين
ميان از شش
نشرياتي هم
كه در زمان
نيما به چاپ
مي‏رسيد و جدال
سنت پرستان و
نوگرايان در
آن، در ايجاد
فضاي شاعري و
نويسندگي، نبايد
غافل شد.«اما
فرق اساسي
نيما با
ديگران شاعران
نوپرداز در
اين بوده است
كه وي دقيقاً
به فلسفه‏ي
اين نوپردازي
آگاهي داشته
است، و اين
كار را صرفاً
از روي تنوع و
جذابيت انجام
نداده است،
بلكه عميقاً
به علت ظهور و
شكل‏گيري شعر
آزاد در ايران
و جهان آگاهي
داشته است و
به همين دليل
نيز بخشي از
هم خود را
مصرف تبيين و
تعليل تاريخي
هنر نوين
مي‏كرده است.»33

در كنار اين
عوامل فردی
خاص، نبايد از
موقعيت
مكاني و
جغرافيايي
نيما نيز
غفلت كرد،
زندگي در
طبيعت و در
ميان كوه‏ها و
درياي شمال
نيز،
بي‏ترديد در
اين فرآيند مؤثر
بوده است و
شايد بسياري
از
انگيزه‏هاي
فردي و مباني
فكري وي در
نتيجه‏ي
زندگي در همين
طبيعت بوده
باشد و اين
نگاه دقيق و
ذات و طبيعتِ
طبيعت، تعامل
عاطفي با آن و
شناور بودن در
آن، اجازه داد
كه نيما به
طبيعت احترام
بگذارد و آنرا
همانطور كه
هست تفسير كند
و اين تا حدودي
محصول تعامل
خود اوست با
آن. در شعر او
رابطه ميان
طبيعت و سرشت
انساني،
رابطه‏اي دو
سويه است و از
يك طرف طبيعت
سرشت انسان را
تحت تأثير خود
قرار مي‏دهد و
از طرف ديگر،
انسان، طبيعت
را ابزاري
قرار مي‏دهد
براي درمان
اراضي اجتماعي.

ج:روحيِات
نيما

اما بحث از
حالات و
روحيات خاص
نيما بحثي مهم
و پردامنه است
و اگر چه
بيشتر شرايط و
اختصاصات
روحي افراد محصول
عوامل
اجتماعي است
اما به دليل
اهميت آن بايد
جداگانه
بررسي شود.

به گفته‏ي
خود نيما،
مايه‏ي اصلي
شعر او«رنج»
‏است و او
براي«رنج»
خود و «رنج»
ديگران شعر
مي‏گويد.

«در روانشناسي،
رابطه‏ي بين
خلاقيت هنري و
اختلالات
روحي تبيين
شده. خلق
ناپايدار به
هزينه حياتي(مريضي،
كوتاهي عمر)
مي‏تواند به
آفرينش هنري
كمك كند. ولي
هنرمند با
تعادل روحي هم
به همان
اندازه
مي‏تواند
خلاق باشد»34

آنچه مسلم
است و
نمي‏توان از
آن چشم پوشيد،
تأثير عوامل
رواني بر
شكل‏گيري
روحيه ادبي و
مخصوصاً
شاعري
است.«روانشناسی
انگليسي ثابت
كرده كه آمار
افسردگي در
شاعران بيش از
2 برابر افراد
عادي است.»35
حساسيت،
بهانه‏گيري
از آثار
بيماريهاي
اجتماعي است.
البته قرار
نيست بگوييم
كه نيما، بيمار
بوده است
ولي«كشمكش‏هاي
دروني،
واقعيت‏هاي
تلخ اجتماعي-
سياسي، نگراني،
بيكاري‏هاي
موقت، تشويش،
تنهايي و ترس
مداوم ،حاصلي
جز افسردگي
نداشت و او كه
نمي‏توانست
در پناه«دو
نان» آرام
بگيرد، به شعر
پناه مي‏برد.»36
به گفته‏ي
خودش با فساد
و محيط بد
همآغوش شده و
زندگي او در
اغتشاش و رنج
تحمل‏ناپذيري
افتاده است.
تمايل به
انزواطلبي، از
دست دادن
هويت، گريز از
غير، همدردي
با نيازمندان،
مطرودان و
مظلومان
جامعه، روح
عاصي و عزلت و
انزواي
عاشقانه،
تضادهاي
شخصيتي نيما
است كه او را
به نقطه‏ي
تلاقي فرديت و
جامعه‏گرايي
مي‏كشد. دوران
اختناق سياسي
و اجتماعي
منجر به
شكل‏گيري
اندوه، ترس و
اضطراب شده و
بدبيني،
ناكامي و
انزوا را به
همراه خويش
مي‏آورد فلذا
بايد نخستين
منشأ پنهان
اين يأس و آزردگي
را در محيط
پيرامونش
جستجو كرد.
تجربه
دلدادگي كه به
آن اشاره رفت،
نيز حتماً
مؤثر بوده
است، و خود او
اعتقاد
داشت:«قصه‏ي عاشقي
پر ز بيمم، گر
مهيبم چو ديو
صحاری، ور مرا
پيرزن
روستايي، غول
خواند زآدم
فراري،
زاده‏ي
اضطراب
جهانم.»37

از
مجموع آنچه در
صفحات قبل
آمد، در يك
تصوير كلي مي‌توان
گفت كه محيط
خانوادگي و
مخصوصا مادر
نيما
به عنوان
اولين عامل در
اديب شده وي موثر
بوده است .البته
در اديب شدن
او و رشد و
پرورش
استعدادهاي
وي و نه در
نيما شدنش
.همچنين مدرسه
رفتن او بسيار
كارساز بوده
است. زمينه
هايي كه براي
وي در آنجا
فراهم آمد راه
تازه اي را
پيش چشم او گشود
و اين راه
تازه آشنايي
با زبان
فرانسه بود كه
حوزه تفكر و
بينش وي را
گسترش داد و
در ميان
شرايطي كه غير
خانواده و
مدرسه و به
طور كلي بر
محيط آن روز
جامعه ايران و
بالتبع نيما
سايه افكنده
بود مي‌توان
از جنبش
مشروطيت ياد
كرد كه مهم
ترين ظهور و
بروز مدرنيته
در حوزه سياسي
جامعه ايران به
شمار مي رفت و
اگر اين مبنا
را بپذيريم كه
به خاطر شدت
مقاومتها در
حوزه سياسي و
حكومتي يك
كشور و تعصبها
و پافشاريها
روي آن، هميشه
آخرين حلقه‌اي
كه تحت تاثير
شرايط متفاوت
جديد قرار مي‌گيرد،
حوزه سياسي و
حكومتي يك
كشور است،
بايد گفت كه
حتما قبل از
انقلاب
مشروطيت، كل
ساختار نظري و
فكري جامعه
ايراني تحت
تاثير مدرنيته
قرار گرفته
بود و
پيامدهاي آن
تا عصر نيما
ادامه داشت، و
ورود عناصر
فكري مدرنيته
به حوزه ی
انديشه ي
جامعه ی ما و
بالخصوص
نيما، نگرش وي
را نسبت به
عالم و آدم
تغيير داده و
اين تغيير
نگرش فكري، در
حوزه عيني و
ظهور و بروز
خارجي،
منجربه تحول
در ساختار و
محتواي شعر
ايراني و
ايجاد گونه‌اي
جديد از شعر
با نام شعرنو
شد.

نكته
قابل تأمل اين
است كه نيما و
اساسا هر شاعري
مايه هاي اديب
شدن را با خود
داشته‌اند و
شايد در بررسي
عميق تر هيچ
كس ياد نمي‌گيرد
كه اديب شود،
چون ريشه‌هاي
اصلي آن نهفته
در روح آدميست
و درون مايه ي
اين مقولات از
جمله فنون
نيست ،بلكه
قوه‌ايست كه
در برخي از
انسانها هست و
در برخي ديگر
خير، ولي
چگونگي پرورش
آن استعدادها
،چه در وجه
صوري و چه در
وجه محتوايي،
امريست كه
بوسيله
شرايِط
اجتماعي محقق
مي‌شود. حال
اگر بطور خود
آگاهانه باشد
مي‌توان نام
يادگيري را بر
آن نهاد و گفت
كه انسانها
ياد مي گيرند
كه چگونه
شاعري بشوند و
اگر
خودآگاهانه
نباشد و از
دسترس وي خارج
باشد شايد
نتوانيِم
عنوان يادگيري
را بر آن
بنهيم ولي
قطعا عنوان
تاثير پذيري
را داراست.

نيما،
چكيده زمان
خود بود و اين
معني در مورد
او بدون سفارش،
صورت گرفته
بود، وي يك
عكس برگردان
ساده نبود،
بيشترين رنگ
را از زمان
خود گرفته بود
و شعر او نمونه‏اي
از خود او
بود، وابسته
به زمان و
مكاني كه در
آن زندگي
مي‏كرد و با
آن بستگي
داشته و از آن
پيدا شده بود.
نيما
مسئوليتهاي
خود را به خوبي
دريافته بود و
ساختار شعر او
منطبق با
ساختار جامعه
جديد بود و
شعر او، نماد
تاريخ و فرهنگ
مملكت خود او
بود، او
ادبيات را از
هر حيث عوض
كرد، موضوع
تازه آورد،
مضامين را بسط
داد، طرز بيان
تازه آورد،
مدل وصفي و
رواني كه در
دنياي با شعور
آدمهاست به
شعر داد و در
يك كلام شعر
او، آينه‏ي
عصر خود بود.

منابع

1.مباني
جامعه‏شناسي
نيك گهر
عبدالحسين،تهران:
نشر
رايِزنٍ،1369،

2.همان

3.همان،ص48

4.م.ا.سايِه

5.كارل
مانهايم،
ايدئولوژي و
اوپيا، ترجمه
فريبرز
مجيدي، ص 348

6.مرتضي
مطهري، تعليم
و تربيت در
اسلام ص 381،

7. سنت و
نوآوری در شعر
معاصر.امين‏پور،
قيصر،تهران
،علمی فرهنگی1383
،ص119

8.طلا در مس
رضا براهني
،تهران،[بی
نا]،1344،ص92

9.سنت و
نوآوری در شعر
معاصر.امين‏پور،
قيصر، ،ص119

10.طلا در مس
رضا براهني
،ص79

11.هفت
مقاله
جلال‏آل
احمد،تهران،اميِر
کبيِر،1370

12.روح
زمانه ونيما،
غلامرضا
پيروز،نشريِه
گوهران،13-14

13.آناتومی
جامعه،فرامرزرفيع
پور،تهران،شرکت
سهامی
انتشار،1377

14.جامعه
شناسی،آنتونی
گيِدنز،ترجمه
منوچهر صبوری،تهران،نشر
نی،1376،ص104

15.همان

16. .آناتومی
جامعه،فرامرزرفيع
پور، ،ص356

17. جامعه
شناسی،آنتونی
گيِدنز،ترجمه
منوچهر صبوری،ص104

18.همان

19. .طلا در مس
رضا براهني ،
،مقاله ی اول

20.همان،ص80

21. روح
زمانه ونيما،
غلامرضا
پيروز

22. داستان
ادبيِات
وسرگذشت
اجتماع،شاهرخ
مسکوب،تهران،فروزان
روز،1373

23.همان

24.همان

25. بيژن
باران، مقاله

26. مسعود
كريم‏خاني،مقاله

27. داستان
ادبيِات
وسرگذشت
اجتماع،شاهرخ
مسکوب،

28نقل از
مقاله نيما و
عشقي پيگامان
شعر نو ،حسين
مسرت،نشريِه
گوهران،13-14

29.همان

30.همان

31.همان

32.همان

33.تاريِخ
تحليِلی شعر
نو

34. بيژن
باران، مقاله

35.همان

36. اضطراب
جهان،
روح‏انگيز
كراچي،نشريِه
ی گوهران،13-14

37.مجموعه
اشعار
نيِمايِوشيج
،ص37

.