دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

علل افزایش
نویسندگان زن
پس از دهه
هفتاد شمسی
در ایران

زینب پیغمبرزاده

[email-masked]

كارنوشت
دانشجويي
براي جامعه
شناسی ادبیات

زير نظر
دكتر محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

ادبیات
مکتوب برای
قرن های طولانی
عرصه ای
مردانه تلقی می
شد . آموزش و به
طور اخص آموزش
ادبی مختص
مردان بود و
حتی مطالعه نیز
برای زنان
نامناسب
محسوب می شد .
بعد از رنسانس
و به خصوص در
عصر روشنگری
رمان به عنوان
یک گونه ادبی
جدید رواج یافت
. با وجود آنکه
رمان در قرن
هجدهم عرصه ای
زنانه تلقی می
شد ، در قرن
نوزدهم رمان
نویسی نیز
مانند سایر
عرصه های هنری
، به عنوان
حوزه ای
مردانه تعریف
شد. با این
وجود زنان در
رمان بیش از
هر گونه ادبی
دیگری
توفیق یافتند
و به تدریج
سنت ادبی
زنانه مکتوبی
شکل گرفت .
منتقدان ادبی
فمنیست کوشیده
اند تاریخ شکل
گیری این سنت
ادبی را در
غرب تدوین و
تبیین کنند .

اما در ایران
پس از پیدایش
رمان،از همان
آغازتعداد
زنان نویسنده
انگشت شمار
بود ، آثار
آنها از سوی
منتقدان جدی
شمرده نمی
شدند و مورد
استقبال
خوانندگان نیز
قرار نمی
گرفتند . دهه
هفتاد شمسی
نقطه عطفی برای
نویسندگان زن
ایرانی بود.
رشد قابل توجه
تعداد نویسندگان
زن و مورد
استقبال قرار
گرفتن آثار آنها
توسط
خوانندگان ،
باعث جلب توجه
منتقدین ادبی
به این آثار و
اعطای جوایز
ادبی به آنها
شد.

در این
مقاله ابتدا
به مقایسه تاریخی
داستان نویسی
زنان در غرب و
ایران می
پردازیم ، سپس
می کوشیم با
توجه به شرایط
اجتماعی ایران
علل این موفقیت
را تبیین کنیم
.

روش
تحقیق

این تحقیق
با استفاده از
روش اسنادی صورت
می گیرد و
مقالات و
مصاحبه های
منتشر شده
توسط منتقدین
ادبی درنشریات
مکتوب و
الکترونیک ،
آمارهای
موجود در زمینه
تجدید چاپ
کتاب ها ، جوایز
ادبی و..
و نیز آمارهای
مربوط به شرایط
اجتماعی ،
اقتصادی ، سیاسی
ایران خصوصاً
در حوزه مسائل
زنان مورد
استفاده قرار می
گیرند .

نگاهی تاریخی
به داستان نویسی
زنان

تاریخچه
ادبیات زنانه
در غرب

بودلرپرسه
زن را که بی
هدف در شهر
پرسه می زند و
مردم را به
استهزا می گیرد
،قهرمان دینای
مدرن می دانست
. جامعه
شناسانی چون
والتر بنیامین
در
کتاب"پاساژها"
تحت تاثیر  این
شاعر قرن
نوزدهم اند.
جانت ولف در
کتاب "جملات
زنانه" پرسه
زن مورد اشاره
بودلر را مذکر
می داند . او با
اشاره به تلاش
ژرژساند شاعر
فرانسوی قرن
نوزدهم برای
تجربه پرسه زنی
در پاریس با
لباس مردانه،
از زنان به
عنوان "پرسه
زنان نامرئی
دنیای مدرن" یاد
می کند ، که
فرصت تجربه
حوزه عمومی را
در ابتدای شکل
گیری مدرنیته
نداشته اند
.(نوذری ،1380: 432ـ447 )

پیش از
او نیز ،ویرجینیا
ولف درکتاب
معروف "اتاقی
ازآن خود " ،
نداشتن فرصت
برای تجربه
حوزه عمومی را
در کنار عدم
استقلال مادی
و نداشتن حوزه
خصوصی یکی از
علل عدم موفقیت
نویسنده های
زن در مقایسه
با نویسندگان
مرد دانسته
بود.

اما با
وجود این
محدودیت ها
،رازلیند مایلز
نیز مانند الن
موئرز رمان
را تنها گونه
ادبی می داند
که شماری چنین
بزرگ از زنان
در آن سهیم
بوده اند،
حضورشان در آن
نمایان بوده و
چند و چون
شرکتشان درآن
کمابیش با
مردان همانندی
داشته است . نویسندگان
زن کمابیش ،
از زمان آغاز
نوشتن گونه
ادبی رمان را
برگونه های دیگر
ادبی برتر
شمرده اند و این
فرم ادبی به
صورت وسیله ای
برگزیده
درآمده است که
زنان در گذشته
نزدیک جنبه هایی
از زندگی جنسیشان
را با آن پژوهیده
و منتشر کرده
اند ، جنبه هایی
که پیش از این
در عرصه هنر یا
در جامعه به
آن توجهی نمی
شده است. وی
قرن نوزدهم را
که در ان رمان
عرصه ای
مردانه تلقی می
شد و زنان
مجبور بودند
پشت نقاب اسامی
مردانه پنهان
شوند، نقطه
مقابل قرن
هجدهم می داند
که مردان رمان
نویس به خاطر
فراهم آوردن
امکان انتشار آثارشان
مجبور بودند
،به اسامی
زنانه تمسک جویند.
مایلز از دیل
اسپندر نویسنده
کتاب "مادران
رمان" مثال می
آورد که نیمی
از دوهزار نویسنده
قرن نوزدهم را
زن می داند ، و
نیز به "فرهنگ
نویسندگان زن
انگلیسی و امریکایی
سالهای 1660 تا 1800 "
اشاره می کند
که در آن ژانت
تاد ، نام نزدیک
به پانصد نویسنده
زن را ثبت
کرده است . (1380: 38- 44)

وی در عین
حال قرن
نوزدهم را برای
رمان نویسان
زن مهم می
داند چرا که افرابن
به عنوان اولین
نویسنده زن
حرفه ای ـبه
مفهوم کلاسیک
آن ـ توانست
از راه نوشتن
درآمد کسب کند
. نویسندگی به یک
حرفه آبرومند
خانگی بدل شد (1380:
92)

مایلز
داستان نویسی
زنان در قرن
نوزدهم را وسیله
ای می داند
برای مطرح
کردن برتری
زنان با معیارهای
آن
روزگار،ادامه
نقش همسرانه و
مادرانه ، تامین
معاش ،به نمایش
گذاشتن
استعدادها با
وسواس ، انجام
وظیفه زنانه
راهنمایان
اخلاقی و راهی
ارزان برای پر
کردن اوقات
فراغت .(1380 :112 )

آلن
شوالتر
با تاکید بر این
که زنان منفرد
در مراحل
گوناگون این پیوستار
قرار داشته
اند ، نویسندگی
زنان را در
غرب به سه
دوره تقسیم می
کند :

"نخست
مرحله طولانی
تقلید از شیوهای
سنتی حاکم و بین
المللی کردن ملاکهای
آن درباره هنر
و دیدگاههای
آن در باب نقش
اجتماعی جنس
هاست . دوم
مرحله اعتراض
به این ملاک
ها ها و
ارزشها و دفاع
از حقوق و
ارزشهای جنس
کهتر ، از
جمله تقاضای
استقلال آن
است و سرانجام
مرحله خویشتنیابی
، بازگشت به
خود رهایی از
برخی پیامدهای
اعتراض و
جستجوی هویت
است." ( به نقل
از مایلز، 1380 : 92)

به
اعتقاد مایلز
،زنان در قرن
نوزدهم
همچنان
مردانه می
نوشتند .قرن بیستم
زمان اعتراض
به نابرابری و
در نهایت پیدا
کردن زبانی از
ان خود است .

تاریخچه
داستان نویسی
زنان در ایران

کمی پیش
از انقلاب
مشروطه رمان
به عنوان یک
گونه ادبی
وارد ایران شد
. در همین دوره
بود که جنبش
زنان ایران به
مفهوم مدرن آن
شکل گرفت .زنجیره
بهم پیوسته ای
از فعالیت های
مربوط به حقوق
زنان در این
دوره به سه
شکل در مراکز
شهری دنبال شد
: 1-انتشار نشریات
زنانه 2- شکل دهی
سازمان های
زنانه 3- گشایش
مدارس
دخترانه
(ساناساریان 1384
:57 )

این
اقدامات زمینه
مناسبی را برای
شکل گیری ادبیات
زنانه ایجاد
کرد
در نشریاتی
مثل زبان
زنانه که در
اصفهان به وسیله
صدیقه دولت
آبادی منتشر می
شد و نیز نشریه
عالم نسوان که
توسط «مجمع
فارغ‌التحصيلان
مدرسة عالي
اناثية امريكاييِ
ايران» هر
دو ماه یک بار
به چاپ می رسید
، داستان های
کوتاه و پاورقی
هایی از زنان
ایرانی به چاپ
می رسید. (هاشمی
1363 :2 )
اغلب فعالین
زن مدافع
برنامه
ناسيوناليستي
و تجددطلبانه
رضاشاه
بودند، زيرا
اعتقاد
داشتند كه چنين
دولتي مي‌تواند
اصلاحاتي را
كه انقلاب
مشروطه در
انجام آنها
ناكام مانده
بود تحقق
بخشد.» اما
«اصلاحات از
بالا»ي
رضاشاهي از 1314 به
بعد «به زيان
هرگونه
ابتكار مستقل
فردي بر صحنه
كشور» تمام
شد. شاه وقتي
پايه‌هاي
اقتدار
خود را
استوار كرد،
نشريات و
سازمان‌هاي
باقي‌مانده
زنان را ممنوع
و «كانون بانوانِ»
دولتي را
جانشين آنها
كرد.( رستم‌كلايي 1383
: 245 )

هرچند
در تاريخ
ادبيات
ايران،
داستان‌سرا
در مقايسه با
شاعر اعتبار
كمتري داشت،
اما
پژوهشگران
احتمال مي‌دهند
كه در ايران
باستان، زنان
نيز به داستان‌سرايي
در دربار
شاهان مي‌پرداخته‌اند؛
زيرا قصه‌گوييِ
شفاهي هنر
زنان بود .
شهرزاد قصه‌گو،
راويِ هزار و
يك شب، چهره
صاحب‌نام اين
گروه
است.(زرشناس 1384 :76 )
معیرالممالک،  فخرالدوله
دختر ناصرالدین
شاه را که مخفیانه
نقالی های نقیب
الممالک را از
پشت پرده یادداشت
می کرد نویسنده
داستان امیر
ارسلان می
داند ، به این
اعتبارفخرالدوله
را با نوشتن
امیرارسلان
که مرز داستان
سنتی و رمان
نو ایرانی است
،باید یکی از
اولین نویسندگان
جدید محسوب
کرد.

جلال میرعابدینی
داستان نویسی
زنان در ایران
را به سه دوره
تقسیم می کند :

1-
گام‌هاي
اوليه: در
فاصلة زماني 1310
تا 1339، به نام 15
نويسنده زن
برمي‌خوريم.
تا 1339، 270
نويسنده مرد
در عرصه
ادبيات داستاني
فعال‌اند،
يعني در مقابل
هر نويسنده
زن، 18 نويسنده مرد.

در
اين دوره،
زنان يا چنان
گرفتار امور
خانه‌اند كه
نتوانسته‌اند
كارهايي را هم
كه توانايي
خلقشان را
داشته‌اند
بيافرينند يا
هنوز به صرافت
داستان‌نويسي
نيفتاده‌اند.
بعضي هم كه
نوشته‌اند
آثار خود را
با نام‌هاي
مستعاري چون
ايراندخت،
ماه‌سيما يا
شهرزاد چاپ
كرده‌اند. در
چنان فضايي،
زنان اگر هم
مي‌خواستند
به نوشتن
ترغيب نمي‌شدند
زيرا امكاني
براي نشر آثار
خود نمي‌ديدند.
در اين دوران،
زنان درگير
مبارزه براي
كسب حقوق
اوليه خويش‌اند
و هنوز امكان
گشودن درهاي
مراكز ادبي را
به‌ روي خود
نيافته‌اند.
زيرا شركت
زنان در جنبش
ادبي، مشروط
به موقعيتي
است كه در
جامعه به‌دست
مي‌آورند. در
سال‌هايي كه
از آنها صحبت
مي‌كنيم،
عمدتاً زنانِ
وابسته به
خانواده‌هاي
ممتاز (چه از
نظر مالي و چه
از نظر
فرهنگي) بخت و
فرصت نوشتن
يافته‌اند كه
از جمله آنها
مي‌توان به
كساني چون
فاطمه سياح در
نقد ادبي، زهرا
خانلري يا
سيمين دانشور
اشاره كرد.
اينان از نسل
اول زنان
ايراني بودند
كه امكان
برخورداري از
آموزش عالي را
يافتند و بعضي
از آنها در
كشورهاي
اروپايي درس
خواندند. درآمد
مالي، فراغت
از كارِ خانه
و فضاي فرهنگي
خانواده به
آنان امكان
كسب مهارت‌هاي
ادبي لازم را
داد. البته جز
سيمين
دانشور،
ديگران
داستان‌نويسي
را جدي
نگرفتند. برخي
مثل خانلري در
آغاز كارِ
نگارشيِ خود
به ‌تفنن
داستان‌هايي
نوشتند و بعد
به تدريس در
دانشگاه و
تحقيق در
ادبيات
كلاسيك
پرداختند.آثار
پديدآمده در
اين دوره
زماني، ارزش
ادبي چنداني
ندارند و از
ميان آنها نمي‌توان
اثري را
چشمگير و شاخص
دانست. اين
آثار بيشتر از
نظر تاريخي و
ظهور چند
داستان‌نويس
زن واجد اهميت‌اند،
وگرنه زنانِ
داستان‌نويس
اثر خلاقه‌اي
نيافريده‌اند
و عمدتاً
دنباله‌رو
شيوه‌ها و
نظرگاه‌هاي
نويسندگان
مرد بوده‌اند.
اما توجه به
اولين داستان‌هاي
نويسندگان
زن، با همه
خام‌دستي‌هايي
كه در نگارش
آنها مشاهده
مي‌شود، از
نظر سنت
نويسندگيِ
زنانه مهم
است، سنتي كه
توجه به آن مي‌تواند
بر اعتمادبه‌نفس
نگارندگان
امروز
بيفزايد.

2-هموار
كردن راه: ذيل
اين عنوان به
سه دهه كمابيش
مشابه مي‌پردازيم
(از 1340 تا 1369).

1) در دهه
49ـ1340، كه سال‌هاي
شكوفايي
ادبيات و هنر
معاصر است،
بيش از 25 نويسنده
زن شروع به
داستان‌نويسي
مي‌كنند. عده
نويسندگان
مرد در اين
دهه 130 نفر است،
يعني در مقابل
هر يك نويسنده
زن 5 نويسنده
مرد. مي‌بينيم
كه فاصله
آماري كم مي‌شود
و زنان، با
اتكا به
موقعيتي كه در
جامعه به‌دست
آورده‌اند،
به‌تدريج
جايگاه ادبي
خاص خود را
پيدا مي‌كنند.
افزايش عده
نويسندگان زن
مي‌تواند
مبين
تغييراتي در
قوانين و آداب
و سنن باشد.
برخورداري از
تحصيلات
عالي، آسان‌تر
شدن كارهاي
خانه، داشتن
شغلي كه تأمين
مالي ايجاد مي‌كند
و فراغت و
جمعيت خاطر
لازم را براي
نوشتن پديد مي‌آورد،
حق دخالت در
گزينش همسر و...
را مي‌توان در
روي آوردن
زنان به نويسندگي
خلاق موثر است
.در اين دوره،
نويسندگي زنان،
ضمن ثبت رنج و
تظلم زنان، به‌
سمت نوعي
مشاهده توأم
با بصيرت در
احوال دروني
"جنس دوم" پيش
مي‌رود تا
زنان را نه
بدان‌سان كه
تاكنون مردان
توصيف كرده‌اند،
بلكه از زاويه‌اي
تازه مورد
توجه قرار
دهد. داستان‌نويسي
از كاري تفنني
به‌ آفرينش
هنري منظمي
رشد مي‌يابد و
داستان‌هايي
با كيفيت بهتر
نوشته مي‌شود.
نويسندگان
پيگير اين
دوره راه را
براي داستان‌نويسان
دوره‌هاي بعد
هموار مي‌كنند
زيرا در جهت
شكل بخشيدن به
شيوه‌اي ادبي
مي‌كوشند كه
تا پيش از آن
عمدتاً در
انحصار مردان
بود.گروهي از
نويسندگان
اين دوره براي
مجلات مردم‌پسند
داستان مي‌نوشتند،
نوشتن حديث
نفس‌هاي
"عبرت‌آموز"
يا قطعه‌هاي
ادبي
احساساتي
درباره عشق و
حرمان در ميان
اين گروه از
نويسندگان
رواج داشت.اما
در اين دوره
براي نخستين
بار با يك
گروه نويسنده
مواجه مي‌شويم
كه داستان‌نويسي
را به‌طور
پيگير دنبال
مي‌كنند و، به
تعبيري، يك
جريان داستان‌نويسي
زنانه پديد مي‌آورند؛
و برخي از
آنان به چهره‌هاي
طراز اول
داستان‌نويسي
ايران تبديل
مي‌شوند.

2)
دو دهه1350 و 1360 از
نظر آماري
مشابه‌اند،
يعني در هر
دهه 28 نويسنده
زن شروع به
نوشتن كرده‌اند.
در سال‌هاي
59ـ1350، در مقابل
اين 28 نويسنده
زن، 198 نويسنده
مرد نخستين
آثار خود را
منتشر كرده‌اند،
يعني به‌ازاي
هر يك نويسنده
زن، 7 نويسنده
مرد. اما در دهه
بعد به رقم 140
نويسنده مرد
برخورد مي‌كنيم،
يعني در اين ‌دهه
مردان كمتري
داستان نوشته‌اند،
درحالي‌كه
عده زنان
نويسنده فرقي
نكرده است.
بنابراين،نسبت
جنسی کوچکتر
شده است: در
برابر هر يك
نويسنده زن، 5
نويسنده مرد
داستان نوشته‌اند.در
اين دوره بيست‌ساله،
برخي چهره‌هاي
مطبوعاتي‌
داستان هم مي‌نويسند،
اما كميت و
كيفيت كارشان
در حدي نيست كه
پاورقي‌نويسي
نويسندگان زن
را در حد يك
جريان ادبي
تأثيرگذار مطرح
كند.

3-   رهسپار
راه‌هاي تازه: در
دهه 80ـ1370، در
حدود 370
نويسنده زن
شروع به انتشاراولين
اثر خود مي‌كنند
(13 برابر
نويسندگان زن
دهه قبل).

عده
نويسندگان
مرد در اين
دوره زماني 590
نفر است.
فاصله خيلي كم
شده است و تعداد
نويسندگان
مرد كه پنج
برابر
نويسندگان زن
بود به 5/1 برابر
تقليل يافته
است. زنان چه
در عرصه رمان
متعالي و چه
در عرصه رمان
عامه‌پسند ـ
همچنان كه در
ديگر عرصه‌هاي
حيات اجتماعي
ـ حضوري محسوس
دارند.
حق شناس
اقبال
روزافزون
مردم ايران ـ
به‌ويژه زنان
ـ به رمان‌هاي
عامه‌پسند را
نشانه فزوني
گرفتن شماره
زنان و مردان
مدرن در جامعه
ما مي‌داند،
زيرا رمان از
هر نوع كه
باشد به جهان
جديد تعلق
دارد؛ و رواج
آن در هر
جامعه‌اي
مبين حلول روح
تجدد در كالبد
تك‌تك افراد
رمان‌خوان آن
جامعه است.
جامعه‌اي كه
به واسطه
رمان، هم سرگرم
مي‌شود و هم
به خودانديشي
دست مي‌زند.

مثل
دوره‌هاي
پيشين، آثار
نويسندگان
اين دهه را
نيز مي‌توان
در سه دسته
بررسي
كرد.نويسندگاني
كه كار اصلي‌شان
در ديگر حيطه‌هاي
هنري است اما
داستان هم مي‌نويسد،
مثل سيمين
بهبهاني
(شاعر)، ايران
درّودي
(نقاش)، پري
صابري (كارگردان
تئاتر)، پوران
فرخ‌زاد (شاعر
و محقق)،
منصوره نظام‌مافي
(مورخ)، نوشين
احمدي خراسانی(ناشر)،
شادي صدر
(روزنامه‌نگار)
و... عده اين‌گونه
نويسندگان كه
آثارشان در
مرز داستان و
خاطره قرار مي‌گيرد
خيلي بيشتر از
دهه گذشته شده
است.

در این
دوره
در حيطه
ادبيات
متعالي، جز
نويسندگان
مطرح نسل‌هاي
پيش كه با چاپ
آثار خود در
ايران يا خارج
از ايران در
عرصه ادبي
فعال بوده‌اند،
مي‌توان
حداقل از 25
نويسنده نام
برد كه كار
خود را در اين
دهه شروع كرده‌اند
و در نوشتن
پيگير بوده‌اند
و برخي از
آنها برنده
جوايز ادبي
شده‌اند، مثل
شيوا
ارسطويي،
ميترا
الياتي،
ناتاشا اميري،
شهلا پروين‌روح،
زويا پيرزاد،
فرشته
توانگر،
فرخنده حاجي‌زاده،
خاطره حجازي،
مهين دانشور،
ميترا داور،
مهكامه رحيم‌زاده،
سپيده شاملو،
ناهيد
طباطبايي،
طاهره علوي،
فرزانه كرم‌پور،
مهناز كريمي،
مهسا محب‌علي،
بهجت ملك‌كياني،
فرشته مولوي،
محبوبه
ميرقديري، و
فريبا وفي، كه
البته اغلب
آنان در مراحل
آغازين كار
خود هستند و
ميزان
موفقيتشان در
گرو گذر زمان
و كيفيت آثاري
است كه پديد
خواهند آورد.

تحلیلی بر
تاریخچه
داستان نویسی
زنان در ایران

در
نخستين
داستان‌هاي
نويسندگان
زن، عشق موضوعی
ممنوعه بود و
روابط زنان و
مردان براي
هشدار دادن به
دختران و كريه
نشان دادن
باطن مردان توصيف
مي‌شد. اين
وجهه نظر هم
نشانگر بخشی
از واقعيت آن
روز اجتماع
است، هم تأثير
داستان‌هاي
احساساتيِ
غربي را نشان
مي‌دهد و هم
مبين هراس
زنان از ورود
به عرصه جذاب اما
ناشناخته
جامعه و پرتاب
شدن به فضايي
بازتر اما
ناامن است.
زنان که موضوع
اولین رمان های
فارسی چون تهران
مخوفِ مشفق
كاظمي و
شهرنازِ يحيي
دولت‌آبادي
بودند  به تدریج
خود روایتگر
مشکلات
همجنسانشان
شدند . زنان نویسنده
که دیگر علاوه
بر" ابژه
"،"سوژه
شناسا "نیز بودند
، در این رمان
های اخلاقی به
دنبال هشدار
دادن به
دختران جوان
بودند ،از
اين رو پايان
اندوهبار
داستان‌هاي
عاشقانه‌شان
را به‌گونه‌اي
طراحي كرده‌اند
كه حس نفرت و
پشيماني را در
دختران مخاطب دامن
بزند . (محمدی
و قائینی 1381 : 398 )

نويسندگان
زن نخستين گام‌هاي
خود را در
عرصه ادبيات
داستاني با
ترديد برمي‌داشته
اند. آنان تحت
تأثير
باورهاي ريشه‌دار
و دروني‌شده،
و درعين‌حال
نگران از
واكنش كساني
كه ورود زنان
را به عرصه‌هاي
اجتماعي باعث
گمراهيِ آنان
مي‌دانستند،
از شيوه‌هاي
ادبيِ مردان
گرته برداری می
کردند و سپري از
داستان‌هاي
خانوادگي و
اخلاقي مي‌سازند
تا نشان دهند
هوشيارند و از
فساد بيزارند
تا راه خود را
به جامعه
فرهنگي باز
كنند، به
رسميت شناخته
و تأييد
شوند.آنان
داستان‌هاي
خود را بر
مبناي مبارزه
خير و شرـ
زنان ساده‌دل
و مردان
فريبكارـ
نوشته‌اند؛
بي‌آنكه
قواعد زيبايي‌شناختيِ
داستان‌نويسي
را رعايت
كنند. زيرا
قصدشان پديد
آوردن نوعي
حسن سلوك يا
نحوه رفتار
پسنديده براي
زنان، از طريق
بازگوييِ
سرنوشت‌هاي
عبرت‌آموز،
است. آثار
شعاري نوشتند
و درباره
خودشان
باورهايي را
بيان كردند كه
طي قرون به
آنان قبولانده
شده بود. اما
بعدها ـ كه
خودآگاهي و
استقلال رأي
بيشتري مي‌يابند
ـ ياد مي‌گيرند
حرف‌هايشان
را لابه‌لاي
داستان‌هايي
كه مي‌گويند
به شكلي
هنرمندانه‌تر
بيان كنند؛ و
جسورانه‌تر و
صادقانه‌تر
درباره خود
بنويسند.

ادبیات
عامه پسند

نكته
قابل توجه
پيدايش يك
جريان پرتوان
پاورقي‌نويسي
زنانه در دوره
سوم است كه در
دوره‌هاي
گذشته نظير
نداشته
است.زنان
بسياري به اين
نوع نگرش روي
مي‌آورند.
هريك از آنان
با تقليد از
آنچه خوانده است
شروع به نوشتن
مي‌كند و به‌تدريج
نوعي عرف ادبي
پديد مي‌آيد.
راز موفقيت
داستان عامه‌پسند
در توليد
انبوه آثار
مصرفي هم‌شكل
است، نه در
توانايي‌هاي
هنري نويسنده.
در واقع، بيش
از نام نويسنده،
مضموني اهميت
دارد كه به آن
پرداخته است.
از ميان گروه
كثير پاورقي‌نويسان
مي‌توان از
نسرين ثامني،
مريم جعفري،
فهيمه رحيمي،
فريده رهنما و
رويا سيناپور
به‌عنوان
كساني كه هريك
بيش از ده داستان
منتشر كرده‌اند
ياد كرد.
پاورقي‌نويسان،
بيش از آنكه
دغدغه خلاقيت
داشته باشند،
به نوشتن
همچون حرفه و
وسيله‌اي
براي امرار
معاش نگاه مي‌كنند.

ويرجينيا
وولف درباره
تمايل زنان به
اين نوع رمان‌نويسي
مي‌گويد:
"محدوديت
تجربيات زنان
در خانواده و
فعاليت‌هاي
روزمره‌شان
مي‌تواند
خيلي راحت به
شكل رمان ظاهر
شود تا هر فرم
ادبي ديگر...
تجربيات آنان
عمدتاً شامل
مطالعه شخصيت‌ها
و تحليل
احساسات مي‌شود."
زنان بسياري
به سبب آسان
بودن اين نوع
رمان به‌ سوي
آن مي‌آيند،
زيرا "در ميان
شكل‌هاي هنري
كمترين ميزان
تمركز را مي‌طلبد."
به اعتقاد او
زنان "اغلب در
چارچوب خانه و
عواطف خود"
محصورند.
امكان برخي
تجربيات را
نمي‌يابند و
رمان‌هايشان
هم از اين
واقعيت تأثير
مي‌پذيرد. پس
"قواي ذهني
خويش را صرف
مشاهده و تجربه
و تحليل شخصيت‌ها"
مي‌كنند و به
تكرار وقايع و
شخصيت‌ها دست
مي‌زنند. (ولف ،1383
:100)

این
مصرف ادبی را
می توان بخشی
از جریان توجه
به زندگی خصوصی
در پی برجسته
شدن ارزش های
جمعی در دهه 60
دانست. افراد
خسته از
انقلاب ، جنگ
و از خودگذشتگی
برای جامعه ،
مانند آمریکای
بعد از جنگ
دوم جهانی به
لذت بردن از
زندگی خصوصی
روی آورده
اند.

البته
بسیاری از
منتقدین ادبی
فمنیست رمان
های عامه پسند
را نوعی
مقاومت در
برابر نظام
مردسالار می
دانند .به
عنوان مثال ،جینیس
رادوی در
کتابی با
عنوان خواندن
رمان بر این
باور است که
زنان از رمانس
به منزله وسیله
ای برای چیره
شدن بر ترس دیرینه
خویش از سلطه
مردان که در
قالب رمانس می
توان آن را
رام و مهار
کرد بهره می گیرند.
او معتقد است
حتی خواندن
ادبیات
داستانی به شیوه
رمانس ، با تکیه
ای که بر
رابطه ها دارد
، پناه بردن
به رخدادهای
عاطفی ، عشق
ومهرورزی به پیش
کشیده شده در
آن نیز نوعی
اعتراض در
برابر
مردسالاری
است . (به نقل از
مایلز، 1380 :88)

آلیسون
لایت نیز رمان
عاشقانه را "درد
نشانه" (symptomatic ) و نوعی
پراشتهایی
ادبی در
اعتراض به
سرکوب و شیوه
ای نو در بیان
آن می داند.  او با
تاکید بر فاعلیت
خوانندگان زن
،معتقد است آن
ها مدام در
جستجوی چیزی
فراتر از وضع
موجودند .او
خواندن رمان
عشقی را آئینی
تکراری و اعتیاد
آور می داند
که درآن تحقق
آمال به تعویق
می افتد و
زنان از آن به
عنوان روشی
برای بقا
استفاده می
کنند. (ولف و دیگران
: 1382 ،197 -198)

ادبیات
متعالی

اما
آثار خلق شده
دردوره سوم
محدود به ادبیات
عامه پسند نیست
ادبیات متعالی
این دوره را
مي‌توان زبان
حال زناني
دانست كه در
مرحله‌اي از
تحول
اجتماعي، به
درك و شناختي
تازه از هويت
و موقعيت‌ خود
در جامعه
رسيده‌اند.
زنان به
فضاهاي فكري و
فرهنگي تازه‌اي
راه يافته‌اند.
شادي حضور در
اين فضاها و
تجربه‌هاي نو
با احساس هراس
از گام نهادن
در راهي
ناشناخته
درمي‌آميزد و
سبب آشفتگي‌هايي
در ساخت آثار
نويسندگان زن
مي‌شود. آنها
از غربت خود
در دنيايي خشن
و براي شكستن
قطعيت‌هاي
فرهنگ
مردسالار مي‌نويسند.

به
قول پارسي‌پور،
تجربه انقلاب
و جنگ و
پيامدهاي آن
زنان را "به
ميدان حادثه
پرتاب كرده
است و اين
گويا يك فرمان
تاريخي است."
او مي‌گويد:
"من مي‌نويسم
چون انديشيدن
را آغازيده‌ام،
دست خودم
نبوده است كه
چنين شده،
ناگهان پوسته
حيواني ماده‌گاو
را از دوشم
برداشته‌ام،
از اين روي مي‌نويسم
چون گويا دارم
انسان مي‌شوم:
مي‌خواهم
بدانم
كيستم؟"پارسي‌پور
زن را انساني
سرگشته مي‌داند
كه "در جست‌وجوي
هويت
امروزين"
خويش است.( 1367: 9)

اما میرعابدینی
زنان نویسنده
را هنوز چندان
موفق نمی داند
و معتقد است :

"كم
است تعداد
آثاري كه هراس‌هاي
انباشته‌شده
در طول قرون و
اعصار از سوي
سنن و قدرت‌هاي
مادي و معنوي
بر ذهنيت و تن‌آگاهي
زنان را به
شيوه‌اي هنري
تبلور بخشيده
باشند.چنين
است كه برخي نويسندگان
گرفتار
دنيايي تنگ مي‌شوند
بي‌آنكه
بتوانند
گستره تازه‌اي
را فتح كنند
كه نشان از به‌خودآيي
و تفرد شخصيت
داستان به‌عنوان
انساني
انديشمند
داشته باشد."

چنانکه
ويرجينيا
وولف مي‌گويد:
"حاصل خشم
پرهياهوي
تحكم‌آميز
مرد كه بر
ادعاي برتري
خود پامي‌فشارد،
و ابراز
انزجار زن كه
براي دست
يافتن به حقوق
خود جيغ مي‌زند
جز ادبيات بد
چيزي نيست.
همدردي
فراگيري را مي‌طلبد
كه بر فراز
احساسات هر دو
جنس قرار گيرد
و آنها را درك
كند. هنرمند
بزرگ بايد
دوجنسي باشد."
(ولف ، 1383 :141)

البته
این بدان معنا
نیست که ولف
مخالف زنانه
نویسی است . او
از زنانه نویسی
جین آستین و
امیلی برونته
تجلیل می کند
و معتقد است
جای بسی تاسف
که زنان مثل
مردان بنویسند
. او از اینکه
زنان نویسنده
دوره او ( دهه سی
میلادی )، دیگر
مردان را دشمن
نمی انگارند

، در
آرزوی تجربه
زندگی نیستند
و بنابراین می
توانند
آزادانه بنویسند
، خرسند است .
در واقع او
زنانه نویسی
را همان گذار
از خشم و رسیدن
به مرحله ای می
داند که آلن
شوالتر از آن
تحت عنوان "
مرحله خویشتنیابی
، بازگشت به
خود رهایی از
برخی پیامدهای
اعتراض و
جستجوی هویت " یاد
می کند.

منتقدین
فمنسیت پست
مدرن فرانسوی
چون هلن سیکسو
نوشتارزنانه
را نوشتاری می
دانند که با
جای دادن
عواطف و ضرب
اهنگ ی خاص تن
زنان در نحو و
ساختارهای
زبان روابطی
جدید بین
خواننندگان و
نویسندگان به
وجود می اورد
و ساختارهای
اندیشه
مردسالارانه
را زیر و رو می
کند . این
نوشتار تلاشی
است برای یافتن
نمادهایی از
امیال سرکوب
شده زن. (هام ، 1382
:483-484 )

به
نظر می رسد
زنان نویسنده
ایرانی در حال
گذاری تدریجی
از این مرحله
خشم ناشی از
آگاهی اند و
به زمان نیاز
دارند تا زبان
زنانه خود را
پیدا کنند.

جوایز
ادبی

تمامی
جوایز ادبی
موجود به جز
جایزه کتاب
سال ، بعد از
سال هفتاد به
وجود آمده اند
، بنابراین هر
چند تعداد
قابل توجه جوایز
تعلق گرفته به
زنان نشان از
موفقیت آنها
در حوزه
داستان نویسی
دارد،نمیتوان
از انها برای
مقایسه این
دوره با دوره
های قبل
استفاده کرد.
تعداد زنان
برنده این جایزه
در بهترین
حالت از 3 زن در
برابر 17 مرد
تجاوز نکرده
است . در اغلب
سالهای ابتدایی
(دهه سی ) زنان هیچ
جایزه ای دریافت
نکرده اند . یک یا
دو کتاب برنده
جایزه که توسط
زنان نوشته
شده اند نیز
،در حوزه های
علوم انسانی ای
جز ادبیات تالیف
شده اند.در
سال های ابتدایی
دهه هشتاد
زنان پیوسته
دو یا سه جایزه
ادبی را نصیب
خود کرده اند
که دو مورد
انها ( چراغ ها
را من خاموش می
کنم و قدم یازدهم
) نیز داستان
بوده اند .( سایت
کتاب سال ایران
)

چرا
زنان می نویسند؟

تا
ابتدای دهه
شصت شمسی چنانکه
مایلز در مورد
زنان غربی در
قرن نوزدهم می
گوید،(1380 :77) زنان
ایرانی
برخلاف مردان
از مزایای
آموزش همگانی
بهره مند نشده
بودند و نویسندگان
زن همچنان به
طبقات بالای
جامعه محدود
مانده بودند .
چرا که تعداد
مدارس دولتی
دخترانه
خصوصاً در
مقطع دبیرستان
بسیار کمتر از
مدارس پسرانه
بود ، به
علاوه عرف مردسالار
جامعه و تضاد
هنجارهای
حاکم براین
مدارس با ارزش
های مذهبی
عامه مردم
جامعه ، مانع
ادامه تحصیل
زنان می شد.

با
انقلاب سال 57
زنان طبقه پایین
و متوسط امکان
بیشتری برای
تحصیل پیدا
کردند . در دهه
هفتاد تعداد
دختران
دانشجو
عمدتاً در
رشته های علوم
انسانی به تدریج
با دانشجویان
پسر برابر شد
و در نهایت از
آنها پیشی
گرفت ، اما
سهم زنان در
بازار کار تغییر
چندانی نکرد.
بنابراین بخش
زیادی از زنان
تحصیل کرده
نتواستند
وارد بازار
کار شوند،
بنابراین در
خانواده هسته
ای جدید که برخی
از کارکردهای
خانواده
گسترده نیز به
جامعه منتقل
شده بود ،
زنان خانه دار
در خانه تنها
ماندند. با
رشد طبقه
متوسط و افزایش
فراغت زنان این
طبقه ،زنان به
کلاس های
آموزشی هنرهای
مختلف روی
آوردند . یکی
از این کلاس
های آموزشی
،کارگاه نویسندگی
بود.

زنان
تحصیل کرده
طبقه متوسط که
با گسترش جنبش
زنان ، افزایش
فعالیت تشکل
های غیردولتی
وانتشار نشریات
متعدد در فضای
باز دوره
اصلاحات ،
واجد هویت و
فکری نو شده
بودند ، نیاز
داشتند
خودشان را بیان
کنند و داستان
نویسی برای این
منظور عرصه ای
دردسترس بود
.داستان گویی
همواره بخشی
از نقش مادری
بوده است و
داستان گویی
شفاهی عرصه ای
عمدتاً‌
زنانه بوده
است . منتقدان
فمنیست اغلب
رمان های نویسندگان
زن را ادامه
سنت گفتار
شفاهی زنانه ای
می دانند ،‌که
زنان را وارث
و راوی ادبیات
شفاهی ساخته و
ان ها را قادر
می سازد تا
ادبیاتی مبتنی
بر گفتگو
درباره زندگی
روزمره و نیز
توصیف ان به
وجود آوردند.

به
علاوه چنانکه
ویرجینیا ولف
تاکید دارد (مایلز،
1380 :75) ،
داستان نویسی
نه تنها کم
خرج تراز هر
هنر دیگری است
و به چیزی جز
قلم و کاغذ نیاز
ندارد، بلکه
به تمرکز کمتری
نیز نیاز دارد
و زنان می
توانند با
وجود گرفتاری
های مدیریت
خانه نیز، به
نویسندگی
بپردازند.به
علاوه نویسندگی
ازآنجا که در
خانه و به
صورت انفرادی
قابل انجام
است ، در عرف
جامعه ما بیشتر
ازهنرهایی که
نیاز به حضور
در جمع یا
شرکت در کلاس
های متعدد
دارد ، برای
زنان پذیرفته
می شود.

در
انتها باید
گفت ،اگرچه
رمان در قرن
نوزدهم
مردانه تلقی می
شد ، اما
ازهمان ابتدای
پیدایش رمان ،
زنان رمان نویس
موفقی در غرب
وجود داشته
اند. رمان نویسان
زن در ایران
اندک بوده اند
، اما از دهه
هفتاد به بعد
رمان های
نوشته شده
توسط زنان به
لحاظ کمی و کیفی
رشد زیادی
داشته است . در
تحلیل این
موفقیت ادبی
زنان عوامل بسیاری
را می توان
مورد توجه
قرار داد ، از
جمله : رشد
طبقه متوسط
وافزایش
فراغت زنان این
طبقه ، تنهایی
زنان خانه دار
در نتیجه از بین
رفتن خانواده
گسترده و هسته
ای شدن
خانواده ها
،افزایش تحصیلات
زنان توام با
عدم گسترش
امکان اشتغال
آنها، روی
آوردن زنان به
کلاس های
آموزشی
چون
کارگاههای
قصه نویسی
،داستان نویسی
به عنوان
تداوم نقش سنتی
داستان گویی
زن ، نوشتن به
عنوان عاملی
برای هویت بخشی
به خود و دیگر
زنان و...

منابع

1- پارسی
پور ، شهرنوش (1367)
دنیای سخن ،
شماره 17

2- رستم‌كلايي،
ياسمين (1383 )،
برنامه
گسترده براي
زنان ايران
نو، رضاشاه و
شكل‌گيري
ايران نوين،
استفاني
كرونين،
ترجمة مرتضي
ثاقب‌فر،
جامي

3-
زرشناس، زهره
(1384 ) ، ميراث
ادبي روايي در
ايران باستان،
تهران: دفتر
پژوهش‌هاي
فرهنگي

4- سایت
کتاب سال ایران  http://www.ketabsal.ir

5- ساناساریان
، الیز(1384) ، جنبش
حقوق زنان در
ایران ، ترجمه
: نوشین احمدی
خراسانی
تهران :
اختران

6- صدر
هاشمي، محمد
(1363)،تاريخ
جرايد و مجلات
ايران،
اصفهان: بی
نام  ،
جلد 4

7- مایلز
، رزالیند (1380 )
زنان و رمان ،
ترجمه :‌علی
آذرنگ (جباری )
، تهران :
روشنگران و
مطالعات زنان

8- محمدي
،محمدهادي و دیگران(بی
تاریخ
)، تاريخ
ادبيات
كودكان
ايران، ج 5، تهران:
چيستا

9-
معيرالممالك
،دوستعلي (1334 )،
«رجال عصر
ناصري»،
يغما، س 8، 1334 : 556

10- میرعابدینی
، حسن (138) داستان‌نويسي
زنان: راه‌هاي
رفته و دستاوردها،
ماهنامه زنان
، شماره 151

11- نوذری
،حسینعلی (1380)
مدرنیته و
مدرنیسم ،
تهران : نقش
جهان

12-
ولف ، ویرجینیا
(1383) ،
اتاقی از آن
خود، ترجمه :
صفورا نوربخش
، تهران : نیلوفر

13-
ولف ، ویرجینیا
و دیگران  (1382 ) ، زن و
ادبیات ،  ترجمه :
منیژه نجم
عراقی ، مرسده
صالح پور
،نسترن موسوی
،
تهران : چشمه

14
-هام ، مگی (1382 )
فرهنگ نظریه
های فمنیستی ،
ترجمه : نوشین
احمدی خراسانی
، فرخ قره داغی
، فیروزه
مهاجر تهران :
توسعه