دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

نمایش ایرانی
:ادبیات ایرانی

در باب
نقالی

شکوفه
اکبری

كارنوشت
دانشجويي
براي جامعه
شناسی ادبیات

زير نظر
دكتر محمدرضا
جوادي يگانه

دی 1386

تعریف
نقالی

نقالی
عبارتست از
نقل یک واقعه یا
قصه ،به شعر یابه
نثر، با حرکات
وحالات وبیان
مناسب
دربرابر جمع.
ازآن جهت که
تکیه نقالی بیشتر
بر احساسات
تماشاگر است
تا منطق
واستدلال وی و
قصد القای اندیشه
ی خاصی را با
توسل به
استدلال
ندارد با
خطابه متفاوت
است.موضوع آن
داستانها و
قهرمانان فوق
طبیعی
واسطوره ای
هستند وقصد
واقع بینی صرف
را نیز ندارد.

منظور از
نقالی سرگرم
کردن وبرانگیختن
هیجانها و
عواطف
شنوندگان وبینندگان
است به وسیله ی
حکایت
جذاب،لطف بیان،تسلط
روحی
برجمع،حرکات
وحالات
القاَکننده و
نمایشی نقال

به آن
حدکه بیننده
هردم اورا به
جای یکی از
قهرمانان
داستان ببیند
وبه عبارت دیگربتواندبه
تنهایی بازیگر
همه ی اشخاص
بازی باشد.

تاریخچه ی
نقالی

در ایران
پیش از اسلام
واقعه خوانی،قصه
سرایی موزونی
همراه با
نواختن یک
ساز(احتمالا
چنگ)بوده
است.مسیر اینگونه
نقالی اوازی
را که بیشتر
به قوالی تعبیر
می شودچه در
موسیقی وچه در
روایات مربوط
به پیش از
اسلام میتوان
دنبال کرد.اما
هنگامی که ایران
بوسیله
عربهاوسپاه
اسلام فتح
شدبرخی ایین
ها جای خودرا
به ایین اسلامی
داد،عربها
نمایش را نمی
شناختندوبه
قول بهرام بیضایی:عربها
نمایشی
نداشتندتاآن
رابه ارمغان
آورندویا منع
کنند.علمای
اسلام با تفسیر
ایات شبیه سازی
را طرد می
کردند بدین
گونه تا مدتها
نمایش به معنای
اصلی آن وجود
نداشت.

قوالی چون
به قرنهای اولیه
اسلامی رسید
شاید به دلیل
محدود شدن حتی
گاه ممنوع شدن
موسیقی همراهی
ساز را از دست
دادواز آن
تنها نقل
واقعه باقی
ماند؛پس
واقعه خوانان
برای جبران این
کمبود با تکیه
بر بازیگری
وتقویت شرح وبیان
به نقل
پرداختند.بدین
ترتیب نقالی
دوره ی اسلامی
نخستین تحول
را برای حفظ
وادامه ی خود
طی کرد.در اولین
سده های اسلامی
نقالی با شکل
تازه اش تنها
شکل بازیگری
بود که هیچ دلیلی
برای ممنوع
کردنش وجود
نداشت،وشاید
به علت همین
تنها شکل
بودنش تقریبا
همه ذوق های
نمایشگری وقت
به ان متوجه
شدودرآن تجسم یافت
وبارور
شد؛چنانکه
بزودی نقالی
توسعه یافت
وتقسیم بندیها
و شعبه های دیگری
با قراردادهای
خاص پیدا کرد.

انواع
نقالی

شاهنامه
خوانی

مناقب
خوانی

فضایل
خوانی

حمله خوانی

روضه خوانی

پرده خوانی
(شمایل گردانی
وصورت خوانی)

سخنوری

در قرون  پیش از
ورود اسلام
وتاقرون ششم
اسلامی
داستانهای
خداینامه
هاوشاهنامه
هاواساطیر
وافسانه های
کهن که سرشار
ازدلاورمردیهاوستایش
صفات جنگاوری
وشجاعت
ورادمردی
بود؛نقل می شد
اما از اواسط
قرن ششم با
ظاهر شدن اندیشه
های صوفیانه
وعارفانه
کمابیش روحیه
عرفانی عامیانه
ای در نقالان
وکارشان بروز
کرد،واز سوی دیگرنقالی
وسیله ی تبلیغات
مذهبی شد.شیعه
پس از کسب قوت
برای نشر مذهب
خود از«مناقب
خوانان »یا
«مناقبیان»استفاده
کرد.مناقبیان
ظاهرا از دوره
ی ال بویه در
عراق وجود
داشتند.زیرا
درست در آغاز
دوره ی سلجوقی
که شیعه در
نهایت ضعف بسر
می
بردند،مناقبیان
در طبرستان
وبعضی نواحی
عراق سرگرم
کار بودند.

مناقب
خوانان قصیده
های رافضیان
راکه در مدح
علی«ع»وسایرایمه
اطهاربود،درکوی
وبرزن وبازار
می
خواندندودرآنها
گاهی به دسته
ای از صحابه
که غاصبان حق
شمرده می شدند
تعریضاتی
وجود
داشت.برگرداین
مناقبیان
حلقه هایی از
شیعه وگاه
مردم دیگر تشکیل
می شد،ودرهردیارکه
شیعیان
بودندمحله های
معینی برای این
کار اختصاص می
یافت...

مناقب
خوانان اشعار
را از شاعران
شیعه مذهب که یکی
از مشاهیر ایشان
در قرن ششم
قوامی رازی
است،انتخاب می
کردند.

اهل سنت هم
در مقابل بی
کار ننشسته
وانان هم دسته
ای دیگررابه
نام«فضایل
خوانان»یا
«فضایلی»تربیت
کرده
بودند.فضایل
خوانان هم فضایل
ابوبکروعمرودشنامهای
رافضیان
وذکراصول
جبروتشبیه
وامثال آنها
را به شعرمی
خواندندومسلمادراین
کار از شیعه پیروی
می کرده ومی
خواستنداثرتبلیغات
انان را بدین
نحو ضعیف
سازند.حقیقت
امر انست که ایرانیان
قرن ششم مانند
قرون قبل وبعد
هنوزداستانهای
کهن را به
صورت نقل روایت
میکردند.

ولی شیعه
به سبب بعضی
اخبارازشنیدن
آنهااکراه
داشته ومغازی
بنی هاشم رابر
انها ترجیح میدادندوحماسه
های دینی شیعه
ازهمین راه
فراهم امده
است.

جالبترین
قسمت اینست که
بالاخره برای
نقل وروایت
جاهای خاصی در
نظر گرفته
شد،ومردم میدانستندکه
در فلان جا
مناقب حضرت علی
را می
خواندند،یادرفلان
جای دیگر فضایل
سه خلیفه
را.گمان میرود
که هنگام
برقراری
مغولها در ایران
نقالی وقصه گویی
وارد در یک
مرحله قطعی
دگرگونی به سوی
افسانه های
شبه حماسی
ومذهبی شد.

در دوره
صفوی به تدریج
انواع نقالی
های رسمی مذهبی
مانند:حمله
خوانی،روضه
خوانی،پرده
داری،صورت
خوانی ونیزیک
نوع مبارزه
ومناظره ای که
شکل تحول یافته
ی مقابله های
مناقب خوانان
وفضایل
خوانان بودبا
نام سخنوری پیداشد.

«حمله
خوانی» عبارت
بود از نقل
قسمتهایی یا
وقایع مختلفی
از کتاب«حمله ی
حیدری»تصنیف
میرزا محمد رفیع
باذل(مرگ1124هـ.ق)شاعر
ایرانی مهاجر
به هند. این
کتاب که بر
اثر مرگ ناظم
آن نا تمام
ماند در1135توسط
میرزا
ابوطالب میرفندرسکی
به پایان رسید.موضوع
حمله ی حیدری
عبارت بود از
زندگی پیامبروحضرت
علی«ع»وجنگهای
ایشان،تا
ضربت خوردن و
پایان زندگی
حضرت علی«ع».

«روضه
خوانی»یک شکل
دیگر از نقالی
مذهبی است،آن
عبارتست از
داستان ها
وحوادث بیشترمربوط
به واقعه ی طف
و ماجرای
کربلا که توسط
روضه خوان روی
منبرودربرابرجمع
بیان میشود.روضه
خوانی که شایداز
عهد صفویه یا
پیش از آن به
صورت تازه ای
خود درآمد
گمان میرود که
دراصل دنباله ی
مناقب خوانی
بوده باشد.

این رسم
ممکن است در
هر موقع سال
به مناسبتی
برپا شودولی
به ویژه درده
روزاول محرم
نقش معتبر تری
می یابد.گفته
شده است که
نام روضه خوانی
از یکی از
بهترین و نخستین
کتابهای در این
باب یعنی
«روضه
الشهدا»اثر
حسین واعظ  کاشفی
(قرن نهم ودهم
هجری)گرفته
شده است.سرگرمیهایی
چون روضه خوانی
معمولا در ماه
محرم توسط
ثروتمندان،نجبا،سیاستمداران
وبازرگانان
برپا میشد،وایشان
چند واقعه
خوان حرفه ای
ومناسب راکه
روضه خوان نامیده
می شدند گرد می
اوردندوکم وبیش
مهمانی مجللی
به دنبال این
مراسم می
دهند.

معمولا
روضه خوانان
را به «واعظین»و«ذاکرین»تقسیم
میکنندومیگویند
کار اصلی واعظین
ارشاد مردم
وکار اصلی
ذاکرین بیان
وقایع وحوادث
مذهبی
و«ذکرمصیبت»
بوده است.

نقالان
مورد بحث ما
ذاکرین هستند
نه واعظین چرا
که داشتن اواز
خوش واطلاع از
موسیقی پایه
کار ذاکرین
بودوتسلط ایشان
برموضوعهای
موردنظرشان،شناختن
روحیات
تماشاگران
وبافتن کلمات
بهم،برای
نقالی مذهبی ایشان
شنوندگان وبینندگان
بیشتری جمع می
کرد.از لحاظ
ترسیم وتجسم
واقعه روضه خوانان
چیره دست بوده
اند،ولی چون این
نقالی صرفا
جنبه ی مجلسی
ومذهبی داشته
است در آن به
جای بازی
وحرکت تکیه
اصلی بر بیان
وکلام بوده
است.

باید
اشاره کرد که
درجاهای
مختلف ایران
ونیزعراق عرب
روضه خوانی
زنانه هم وجود
داشته است که
زمان پیدایش
آن به درستی
روشن نیست،ولی
معلوم است که
از اواسط عصر
قاجاریه رسمیت
داشته است.

اما در
مورد«پرده
داری»یا«شمایل
گردانی»باید
ابتدا
ازخود«پرده»یا
شمایل شروع
کرد؛پرده
پارچه ایست که
بر آن یک یا
چند مجلس از
زندگی یا
حوادث ومصایب
خاندان پیغمبر
را با رنگهای
تیره نقش کرده
اند.ممکن است
نقش روی پرده
متعلق به
حادثه کربلا یا
ضمایم
آن(حادثه
مختار،یا
صحنه های
شکنجه وکشتار
در بارگاه یزید)یا
مربوط به
معجزات
وکرامات ایمه(مثل
داستان حضرت
علی
وجوانمردقصاب)باشد.درتصویرهای
پرده ها
معمولا به
واسطه ی مانع
های مذهبی
صورت معصومین
نشان داده نمی
شودوتنها هاله
ای از
نورآنهارا
مشخص میکند،وعمق
وفواصل در
انها تابع سنت
رایج در نقاشیهای
ایرانی است.

برخی پرده
ها فقط دارای
جنبه ی تزیینی
بود وآنها را
به دیوارها می
آویختند.اما
پرده ی نقل را
که چون طوماری
است با رشته ای
از نقشهایی که
هریک به دنبال
نقش دیگری است
معمولا یک
پرده دار
درگوشه ای یا
میدانی می آویخت،لوله
ی طومار را در
برابر چشم
تماشاگرانی
که جمع شده
بودندکم کم
باز میکردوحوادث
نقش شده را با
صدای گیرنده
واهنگ
داروباآب
وتاب ولحن سوگ
آور نقل میکردودر
برابر پولی می
ستاند.پرده
داری از جنبه
نمایشی دارای
حالت داستانی
تروسرگرم
کننده وعامیانه
تری نسبت به
روضه خوانی
است.این نقل
مذهبی همراه
با تصاویردرواقع
یکی از نمایشی
ترین شکلهای
نقالی است وشاید
بتوان در میان
اشکال عامیانه
نمایشی مذهب
آنرا
بلافاصله پیش
از تعزیه قرار
داد.

رشته ای
از پرده داری
بنام صورت
خوانی امروزه
چندان شناخته
نیست.صورت
خوانان در
بازارها می
نشستندوصورت
های ملایکه
وبنی ادم
واحوال ایشان
در روز قیامت
وصورتهای
پهلوانان ودیوان
را به مردم می
نمایاندندوباز
گو میکردندواز
هریک چیزی می
ستاندند.

اما سخنوری
را میتوان شکل
دیگری از
رقابت میان
مناقب خوانان
وفضایل
خوانان دانست؛زیرا
پس از رسمیت شیعه
که طبعا فضایل
خوانی از میان
رفت،آن بازی
تنها می
توانست به این
صورت تحول یابد.به
هر حال بنا بر
سنت میگویندکهدو
برادر درویش
به نامهای جلیل
وخلیل پایه ی
سخنوری را
درعهدصفویه
نهادند.هدف ایشان
بزرگداشت
خاندان علی
بودودر
برابرمخالفت
ها،پایه ی این
کاربا خون
هفده نفر
ازهفده صنف آبیاری
شد.پس از
تحولهایی
سخنوری به شکلی
که می شناسیم
درآمد،وآن
چنان است که
درقهوه خانه
هاویا تکیه
ها،دوتن درویش(وگاهی
به تقلیدآنها
مردم دیگر)هریک
اشعاری در مدح
اولیای مذهبی
شیعه ورد مذهب
سنت می
خواندند،وبین
ایشان رقابتی
در مدح کردن
وتفوق جویی بر
یکدیگر بود.بدین
ترتیب مبارزه
ومشاعره ای به
تفصیل در کار
بود
وتماشاگرانی
بسیاروشوقی
فراوان.

چنین
مراسمی
درشبهای ماه
رمضان در قهوه
خانه ها، ودر
ایام بعد
ازعاشوراوروضه
خوانیهای ماه
صفر در برخی
تکیه ها از شب
تا صبح برگزار
میشد.در شهرهایی
که همچشمی های
محلی وجود
داشت در حقیقت
رقابت بین دو
سخنورتبدیل
به رقابت بین
دو محله میشدو
مشاجره هایی پیش
می اورد که
منجر به دعوت
شورای شهر
ومحل برای
قضاوت می گردید.

درویش های
نقال منسوب به
سلسله ی
عجم(که سخنوری
خاص مربوط به
ایشان
بود)دارای هفت
طبقه
بودند،که
ازآن میان«نقیب»رییس
نقالان
وسخنوران
دارای
سمت«نقال باشی
دربار»بودودادن
اجازه به
نقالان
وسخنوران واعطای
مقامات سلوک نیز
با او.نقیب
نقابت را به
ارث میبرد.-

نقش نقالی
در جامعه
وجذابیت های
آن

حفظ فرهنگ
وسنن ایرانی
در طول
زمان_تقویت
روح جمعی

گسترش
مذهب

ایجاد
سرگرمی برای
مردم

ترویج ویژگی
های اخلاقی

حفظ سینه
به سینه
داستانهاواسطوره
های کهن در
گذشت زمان

در سه قرن
اول هجری که
احوالش چندان
روشن نیست یک
چیز بود که می
توانست از طرفی
حمایت وتوجه ایرانیان
واز طرف دیگر
مخالفت مذهبیان
عرب را به سوی
نقالی جلب
کند،وآن اینکه
قصه های
نقالان کم وبیش
مربوط به پیش
از اسلام ویادآور
آن روزگار
بود؛وتصور میرود
که نمایندگان
حکومت مرکزی
اسلامی
نتوانستنددر
برابرتمایل
اکثریت ایرانیان
زا کار نقالان
جلوگیری کنند.

بهر روی
اواسط قرن سوم
آغاز همان
دوره ای است
که کسانی برای
مبارزه با
نفوذ عرب نقل
وروایت
داستان های ملی
واندیشه ی
بزرگداشت
گذشتگان
رارواج میدادند؛تا
مردم را نسبت
به حکومتهای
از نژاد بیگانه
بد بین کنند
وکردند وکمی
بعد حکومتها
مجبور شدند
برای تحکیم
مبانی حاکمیتشان
سلسله انسابی
برای خود ترتیب
دهند نسب خود
را به شاهان
وپهلوانان
ونامداران قدیم
ایران
برسانند.میبینیم
که نقالان در
این مبارزه سهیم
بوده اند.ومیدانیم
که مردم عالم
توسط کتاب از
داستانهای
باستان خبر می
یافتند،وعوام
با شنیدن نقل
های نقالان.

توجه عمومی
به هنر نقالان
شاعران را
واداشت تا جز
خنیاگران(که
در مجلس ها
قوالی هم می
کردندو«قول
های»شاعران
را با
سازوآواز می
خواندند)از
برخی نقالن هم
برای منتشر
کردن شعرهای
خود یاری
بخواهند.

تاریخ
گزاران خبر میدهند
که در این
دوره هنوز
مردمانی وجود
داشته اند
ازبازماندگان
خاندانهای اصیل
ایرانی که سینه
به سینه حافظ
وراوی افسانه
هاوسنن باستان
بوده
اندو«دهقان»
خوانده می
شدند،وتعدادی
از کتب افسانه
ای ایران از
روی نقل های
آنان جمع آوری
شده است.

فردوسی هم
که شاعر دقیق
وامینی بوده
است
درشاهنامه
بارها اشاره میکند
که بسیاری از
داستان هایش
را از گفته های
دهقانان بدست
آورده است واز
چند تن به
صراحت نام میبردچون:دهقان
چاچ(در بخش
اشکانیان)،آزادسرو(در
آغاز بخش کشتن
رستم)،شادان
برزین(آغاز
بخش ترجمه ی
کلیله
ودمنه)،بهرام(درپایان
داستان رستم
وسهراب)و...

دهقانان
به ظن قوی
همچنان تا
دوره ی مغول
ها وجود داشته
اندو اینکه
همه جا نام
راوی یا دهقان
به عنوان
خداوندان کتب
وغیر آن همراه
است ظاهرا این
امر را اثبات
میکند که نقل
و روایت کاری
بلندپایه
بوده است.بهر
صورت اسدی طوسی(در
گرشاسب
نامه)ونظامی
گنجوی(درلیلی
ومجنون،خسرو
وشیرین،اسکندرنامه)وفخرالدین
اسعدگرگانی(در
ویس ورامین)چند
بار میگویندکه
داستان خود را
از دهقانان وراویان
گرفته اند.در
سال585هجری«سمک
عیار»از روی
نقل ها وروایات
یک نقال به
نام صدقه ابی
القاسم شیرازی
جمع آوری وثبت
شد.

قراین
نشان میدهد که
از اواسط قرن
پنجم،با از میان
رفتن تدریجی
مصادیق حماسه
هاونقل های
حماسی،یعنی
نژادپرستی
وتفاخر ایرانیان
به مخافر نژادی
دربرابرعرب
،پایان یافتن
مبارزات
وجنبش های سیاسی،ونیز
غلبه ی تعصب
های مذهبی،غلبه
ی عنصر
ترک،واختلاط
نژادهای ترک
وفارسی وتازی،کم
کم حماسه ها
ونقل های مذهبی
دچار نوعی
انحراف شدودر
راه خود به
حماسه های شبه
تاریخی،وشبه
حماسه های
مذهبی رسید.

گرچه جنبش
های آزادی خواهی
مقدس است ولی
گفتنی است که
تلقین
کنندگان شکوه
موهومی عتیق
خاندان های
قدرتمندی
بودند که در
نظام جدید امتیازات
طبقاتی خود را
از دست داده
بوده اند.

ایشان
گرچه ظاهرا با
دفاع از سنن و
نوامیس
باستانی(که
نقالان
ندانسته از
مهم ترین
واسطه های تبلیغاتی
آن بین عوام
بوده اند)

پشتیبانی
توده را نسبت
به فکرتجدید
عهدگذشته جلب
میکردندولی
عملا می
خواستند که با
رجعت به دوره ی
پیش از اسلامی
امتیازات
وحقوق طبقاتی
سابق را بدست
آورند.بدین
ترتیب پس
منافع توده در
این بازگشت
امری فرضی
ومشکوک
بود،وشاید همین
فاصله بین ایشان
وسردمداران
بود که سبب می
شد هربار این
جنبش ها
نافرجام
بماند.

نقالان با
جمع کردن مردم
در میادین
وقهوه خانه
هابا بیان
داستان ها
واسطوره های
ملی کهن ملی
پرستی وحفظ
اثار گذشتگان
را ترویج میدادند.

ابتدا شیعه
برای ترویج
مذهب خود
دراواسط قرن
ششم به نقالان
روی آوردند که
شرح آن
آمد؛اما نقالی
به شکل امروزی
آن از زمان
شاه اسماعیل
صفوی آغاز شد
که شاه اسماعیل
خودیکی از
مشوقان آن
بودونقالی را
وسیله ای برای
رواج ورسوخ
مذهب شیعه اثنی
عشری در ذهن
وروح مردم میدانست؛اوبرای
رسیدن به این
مقصود هفده
گروه را مامور
تبلیغ دین
نمودکه هریک
در جایی با
لباس وزبانی
مخصوص به
خودبه این کار
می
پرداختند؛برای
مثال:عده ای
مداح ایمه،عده
ای به شعر
خوانی در
زورخانه،وگروهی
به سخنرانی
برای لشگربه
ذکر آداب
پهلوانی وخصایص
آل علی(ع) می
پرداختند.

نقالان با
ذکر آداب
پهلوانی وسجایای
اخلاقی افراد
را به این
خصوصیات نیک
اخلاقی فرا می
خواندند.

در عهد
شاه عباس در بیشتر
شهرهای بزرگ ایران،مخصوصا
در قزوین
واصفهان قهوه
خانه های
متعدد دایر
شد.طبقات
مختلف مردم
برای گذرانیدن
وقت ودیدار
دوستان
وسرگرم ساختن
خود به بازیهای
مختلف یا
مناظرات
شاعرانه،وشنیدن
اشعار
شاهنامه وحکایات
وقصص،وتماشای
رقص های
گوناگون
وبتازی ها
وتفریحات دیگربه
آنجا می
رفتند....

شاهنامه
خوانی کار
آسانی
نبودوشاهنامه
خوانان غالبا
شاعروادیب
بودند.شاه
عباس خودبه
شاهنامه
فردوسی علاقه ی
بسیار داشت
ودرمجلس او
شاعران خوش
آهنگ وسخن شناس
شاهنامه میخواندند.

در عصر
قاجاریه
نقالان بیشتر
در شهرهایی که
پاتوق های همه
گیرچون قهوه
خانه ها داشته
اند،خصوصا در
تهران واصفهان
متمرکز
شدند.در شهرهایی
که قهوه خانه
های بزرگ یا
مراکز دیگری
برای گرد آمدن
مردم عامی
وجود
نداشت،نقالی
رشد نکرد.

نقال وویژگی
های آن

نقال یکی
از چهره های
مهم واصیل بازیگری
در نمایش ایران
است وبرخی
واقعه خوانان
براستی از چیره
دست ترین بازیگرانند.واقعه
خوانی کاری
سخت وتخصصی
است وبرپایه ی
اصول وسنن،یا
به بیانی دیگر
هنری است
محتاج پختگی
ودانستن فنون
وشگردها.هر
نقال متخصص در
کاری است:حمزه
خوانی،حمله
خوانی،شاهنامه
خوانی و....

نقال ها
از نوعی
روانشناسی
مردم
آگاهندوتسلط
زیادی بر جمع
دارند،انان
بدرستی می
دانند که کجای
قصه شان برای
مردم هیجان
انگیز است
وچگونه باید
بگویندتا بیشتر
برانگیزد؛با
بوجود آوردن
وقفه هایی دربیان،آهنگ
دادن به
کلام،بالاوپایین
بردن به موقع
دست وسر،کش دادن
مطلب،گاه
نجواکردنوبی
صدا فریاد کشیدن،گاه
لرزاندن
صدا،ونیز عوض
کردن
صدا،خصوصاکوفتن
کف دستها بهم
وپا بر زمین
زدن،وهم چنین
با معلق
نگهداشتن
واقعه در جایی
حساس،تماشاگر
را در هیجانی
مطبوع نگه میدارند.به
اضافه ی اینهانقال
با آنچه از
بازیگری و
حرکات بیانی
چهره میداند،ونیز
با قراردادن
خود در موقعیت
های
حادقهرمانان_که
آنها را خوب
حس میکند وخوب
منتقل میکند_در
واقع برای
تجسم داستان
های خود نهایت
توانایی
رابکار میبرد.نقال
به تنهایی چند
بازیگر است
واز عهده ی ایفای
همه ی آنها به
خوبی برمی آید.

به حاشیه
رفتن نقالی

درروزگار
ما نقالی دارد
فراموش می
شودواگر نقالی
هم دارد
فراموش می شود
این از خواص
شهرهایی است
که میخواهند
تمدن اروپایی
به خود بگیرند،وتمدن
اروپایی را از
ظاهر آن بگیرندومیگیرند.در
واقع نقالی از
دهه ی دوم و
سوم قرن اخیربه
واسطه ی نفوذ
تمدن غرب
وظهور سرگرمیهای
تازه واز رواج
افتادن قهوه
خانه هابه تدریج
شکوه خود را
از دست داد.

نقالی به
علت دارا بودن
جنبه مردمی
وکوچه بازاری
در قهوه خانه
مردم را جلب میکرد؛با
ورود تلویزیون
به ایران
وجذابیت ان هر
قهوه خانه ای
با تهیه یک
تلویزیون
مردم را جذب میکردندوکم
کم بساط نقالی
برچیده شد،به
دنبال آن با
وقوع انقلاب
در ایران،ماجراهای
دیگری در صدر
توجه قرار
گرفت ونقالی
به حاشیه
رانده شد،بعد
از انقلاب وبا
روی کارآمدن یک
حکومت مذهبی
نمایش های
انقلابی
ومذهبی اجرا میشد؛حتی
در سالهای بعدی
نیز با نقالی
مخالفت هایی میشد
چرا که نقالی
با توده مردم
ارتباط
برقرار میکردواحساسات
وعواطف جمعی
را نسبت به کیش
وآیین
گذشتگان برمی
انگیخت وآگاهی
عمومی رادر پی
داشت،بعنوان
نمونه:هنوز
داستان«ضحاک
ماردوش»مجوز
نقل شدن
ندارد.اما
نقالی مذهبی
با استقبال
دستگاه روحانیت
مواجه شد و
ازاشخاص مقدس
تصاویر کاملا
ایرانی ساختند
که به حفظ
واستمرار
نقالی حماسی
کمک میکرد بهر
حال امروزه
نقالی روبه
نابودی است
وبه قول استاد
بیضایی«نقالان
به خانه هایشان
رفته
اندومرده
اند.»

نقالی
روزآمد: لزوم
ایجاد تغییردر
نمایش نقالی

نقالی به
عنوان هنر ملی،سنتی،با
پیشینه هر فرد
ایرانی پیوند یافته
واحیاکننده
تاریخ اسطوره
ای،باستانی
ودلاورمردی
های قهرمانان
ملی است که مایه
مباهات هر ایرانی
وطن دوست
است.ضرورت
زنده نگاه
داشتن این هنر
در عصری که به
عصر ارتباطات
معروف است،در
میان هجوم
برنامه هایی
که تصویرگر
روزمرگی
هاومشکلات
زندگی ماشینی
است،کاملا
احساس میشود.محتوای
قصه هاوحماسه
های نقالان،می
تواند تصویر
زندگی آرمانی
انسان صنعت
زده ای باشدکه
غم دوری از
گذشته را
داردواینجاست
که لزوم دستیابی
به راه هایی
برای به
روزکردن این
هنروایجاد
جذابیت لازم
در آن برای
جلب مخاطب
احساس می
شود.امروزه تغییراتی
در نقالی صورت
گرفته است؛از
جمله خارج
کردن متون
نقالی از شکل
صرفا روایتی
واجرای زنده
بخشی از اعمال
قهرمانان روی
صحنه؛بدین
شکل که
نقال-بازیگرانی
را وارد نمایش
کرده وهریک
نقش یکی ازشخصیت
های حماسه را
ایفا میکنند.یکی
دیگر از راه
ها اینست
داستان هایی
با موضوع تقریبا
واحد رابهم آمیخته(ترکیب
حماسه های ایرانی
و یونانی با
موقعیت های
جاری امروزی
برای جذب
مخاطب)و قصه
از جایی شروع
می شود،میانه
ای دارد ودر
نقطه ای به پایان
میرسد.هم چنین
قهرمانان
داستان که تا
پیش از این
نقال به جای
همه ایشان
صحبت می کرد،
با دیالوگ با
هم رابطه
برقرار میکنند.در
نقل اشخاص
عموما تک بعدی
است،به این
معنی که اگر
به طور مثال
منفی است،دیگر
هیچ وجه مثبتی
در آن دیده نمی
شودوبالعکس
اما برای نزدیک
کردن نقل به
نمایشنامه باید
شخصیت پردازی
صورت گیردو
وجوه انسانی بیشتری
به آن بخشیده
شود.وقتی نقالی
در تماشاخانه
به اجرا در می
آید از
امکانات صحنه
ای چون:صحنه
پردازی،نورپردازی،گریم،موسیقی،و
طراحی لباس
بهره میگیرد.(با
توجه به
تأتر«خون ترا
جنون پدر بر
زمین ریخت»به
کارگردانی«اقای
فتحعلی بیگی»
ونظرات خود ایشان
وهمچنین
«خانم ساقی عقیلی،نقال
تئاتر»تغییرات
در نقالی را
استخراج
کردم.)

با توجه
به آنچه در
بالاآمده است
انطباق نقالی
با تئاتر امری
ممکن است که
تغییر اساسی
در
اجزاوعناصرنقالی
را می طلبد.در
نتیجه این نمایش
به کلی ماهیت
خود را از دست
میدهدوبه
گونه ای دیگرتبدیل
میکند.درنقلی
به شیوه جدید
دیگراحساسات
به جوشش در نمی
آیندونمایش
از منظرعقل
تحلیل میگردد؛زیرا
در روند تغییر،قهرمانان
حماسی و آرمانی،به
انسان هایی زمینی
با ضعف ها
ولغزش های بشری
تبدیل میشوند،در
نتیجه مخاطب دیگر
نمی تواند در
شخصیت های نمایش،
قهرمان ایده
آلی اش رابیابد.نقالی
جدید کارکرد
روانی خود را
از دست خواهد
دادو دیگر بهیچ
عنوان آن تاثیرگذاری
را ندارد.

قسمت هایی
از گفت
وگوبامرشد
ترابی

مرشد ولی
الله ترابی از
تعزیه خوانان
قدیمی
وبرجسته ایرانی،تحصیلات
مکتبی
دارد؛اما
تاکنون سه جلد
کتاب مشکین
نامه را به
تحریر
دراورده است.بی
تردیدباید او
را قدیمی ترین
نقال ایرانی
دانست که در این
زمینه بیش از
پنجاه سال
سابقه دارد.

به نظر
شما مخاطبان
هنوز به اجرای
نقالی
علاقمندند؟

مخاطبان
همچنان نقالی
را دوست
دارند،اما باید
نقال کیست؟محل
اجرای نقل
کجاست؟هرکسی
که یک ترکه
دست گرفت
وشروع به
خواندن اشعار
شاهنامه کرد
که نقال نیست.

نقالی رانیازمند
یک رویکرد جدید
میدانید؟

خیر!نقالی
باید شیوه ی
سنتی خودش را
ادامه
دهدوگرنه
خراب میشود.ما
پنجاه سال خون
دل خوردیم،بی
خوابی کشیدیم
تا این هنر را
حفظ کنیم،اما
باور کنیدخارجی
ها فردوسی را
بهتر از ایرانیان
میشناسندواحترام
بیشتری برای
او قائلند.ما
قدر نقالان ایرانی
را ندانسته ایم.امروزه
دیگر نقالی
باقی نمانده
وتمام نقالان
به نام ایرانی
مرده اندودیگر
هیچ یادی از
آنان وجود
ندارد.

منبع

بیضایی،بهرام.نمایش
در ایران.تهران.ن:روشنفکران
ومطالعات
زنان.چ:پنجم.س:1385

بعدالتحریر:
به خاطر علاقه
ای که به هنر
نقالی داشتم
وبه مدتها قبل
برمیگردد، این
موضوع را
انتخاب
کردم،اما
منابع بسیار
محدود
بود،معدود
قهوه خانه هایی
که در حوالی میدان
بهمن وراه آهن
باز بودند
ونقالی در
انها صورت میگرفت،به
دنبال طرح
ارتقای امنیت
اجتماعی پلمپ
شدند!!با
مراجعات مکرر
به سالن تئاتر
مولوی،اداره
تئاتر،حضور
در کلاسهای
اقای فتحعلی بیگی،خانه
هنرمندان
ومرکزهنرهای
نمایشی ودیدار
با هنرمندان این
عرصه این
مطالب را جمع
آوری کردم،
هرچند کامل نیست،
اما باعث شد
که به دنبال
علاقه ام،در
کلاسهای
آموزش نقالی
شرکت کنم؛امیدوارم
روزی توانایی
نقل روی صحنه
را پیدا کنم...