دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

جامعه شناسي
ادبيات ادبيات
عامه‎پسند

و تعيين
مرزهاي
ادبيات
عامه‎پسند در
رمان « سهم من
» اثر پري‎نوش
صنيعي

نغمه
نادمیان

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
جامعه شناسی
ادبیات

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر
1385

مقدمه

ادبيات
عامه‌پسند
بيشتر از
دوراني كه
ادبيات
مدرن
شروع شد رنگ و
بو گرفت، چون
افرادي كه ادبيات
را تقسيم‌بندي
كردند، آن را
در مقابل
ادبيات متعهد
يا ادبياتي كه
خواص مي‌خواندند،
قرار دادند.
در گذشته‌هاي
دور، و در
ابتدا، اين
نوع از
ادبيات،
ادبيات مفهومي
به شمار نمي‌آمد.
چرا كه تمامي نشريات، ‌روزنامه‌ها
و مجلات مهم
ادبي،
پاورقيهايي
داشتند و بخشي
از اين
پاورقيها
را
با اين‌گونه
از ادبيات پر
مي‌كرد. خيلي
از رمانهاي
معروف دهه 20 و 30
در ابتدا
به
اين صورت در
مجلات و... چاپ
مي‌شد و در
نهايت مجله‌اي
كه پاورقي
نداشت، مجله
پرفروشي نبود.
تعدادي نويسنده
حرفه‌اي هم وجود
داشتند، كه
كار آنها
اين بود و
بعدها به
پاورقي‌‌نويسان
شهرت يافتند.

ادبيات
عامه پسند

پيكربندي

يكي
از پرسشهاي
هميشگي اين
بودكه مرز
ادبيات جدي و
ادبيات
عامه پسند
كجاست؟ آيا
اگر اثري خوش خوان
و به قول
ماركز
«فراخوان»
بود، عامه پسند
و هر اثري كه
به دليل
بازيهاي
زباني و
ساختارشكني
دشوار شده
است، يا به
علت ضعف
نويسنده در
اين دومقوله
دچار بي ساختاري
و از
هم گسيختگي
روايي شده و
حتي قابليت
ارتباط با اهل
قلم (نويسنده،
منتقد و شاعر)
را از دست
داده داستان
جدي است؟ به
دليل محدوديت
مستقيماً به
اصل مطلب
مي پردازم. ادبيات
جهان به
دوگروه
داستانهاي
«بازيهاي زباني»
جيمز جويس و
«سلطه سبك»
پروست و «چندتكنيكي»
فاكنر و
«واگشايي گره
از طريق تناقض
يا
ناتمام گذاري»
بكت از يك سو و
داستانهاي عامه پسند
الكساندر
دوما، دافنه
دوموريه، دانيل
استيل وجان
گريشام محدود
نمي شود.
اتفاقاً بيش
از ۹۹درصد
آثار ادبيات
جدي جهان از
جمله
شاهكارهاي
ماندگاري
مانند
رمانهاي
داستايفسكي،
تولستوي،
ژيد، مان، بل،
جيمز،
همينگوي، مالامد،
هاردي و حتي
بيشتر
داستانهاي
كنراد، ناباكف
و فاكنر و كافكا
بين دومحدوده
قرار
مي گيرند.
طبعاً هر
انساني از
جمله
نويسندگان حق دارند
به مثابه
روشنكفر و به
صرف نوعدوستي
دنباله رو
گرايشهاي
سطحي و
ميان مايگي
مردم قرار
نگيرند؛ حتي
اگر حاضر
باشند جان و
زندگي خود را
فداي مردم
كنند. اما از
نظر تاريخي
نيز اين حق را
هم ندارند كه
اگر كتابشان
در تيراژ۲۲۰۰
باقي ماند، به
نويسنده هاي
عامه پسندنويسي
كه
چندكتابشان
به چاپ بيستم
و حتي سي ام رسيده
است،
بي حرمتي
كنند. اين
نويسنده هاي عامه پسندنويس،
از طريق
«پچ پچ» در
ميان مردم راه
يافته اند و
سطح و
جهت گيري
فرهنگي جامعه
به گونه اي
است كه مردم
آثار آنها را
مي خوانند.
البته ضعف ما
هم هست كه چرا
نتوانستيم
بامردم
ارتباط
برقرار كنيم
بله! بايد
اعتراف كرد
نويسندگان و
شاعران عرصه
ادبيات جدي نتوانسته اند
[هر چند بيش از
نوددرصد آن از
اراده شان
خارج است] به
درون مردم
عادي نفوذ
كنند؛ منظورم
از عادي،
عامه پسند
نيست، منظورم
قشر واسطه
بالنده (Emergent medium) است. ما در
امر نوشتن از
ناتالي
ساروت، ميلان
كوندرا،
ريموند كارور
و رب گري يه
«بت»
مي سازيم و آنها
را الگوي
تئوريك خود
مي كنيم و در
نوشتن، شيوه
«گنگ نويسي»،
غيرزيبا
شناختي و منسوخ
پيشامدرن در
پيش مي گيريم
و اسم اثرمان
را مي گذاريم
«متفاوت
وچيزي براي
آينده». به
قول انگلس
«شايد شما
دوست داشته
باشيد ماهوت
پاكن راگاو
بناميد، ولي
توقع نداشته
باشيد ماهوت
پاكن تان شير
هم بدهد.» ما
با
بي ساختاري
(به جاي
ساختارشكني) و
ضعف در بازي
زباني، از
مردمي كه
داراي
پتانسيل لازم
براي ارتباط
با ادبيات
جدي اند،
غافل
مي مانيم و
بخشهايي از
اين قشر به
وسيله
نويسندگان
عامه پسندنويس
جذب مي شوند.
آنگاه ما
مي مانيم و
تيراژ ۲۲۰۰
جلدي كتاب
خودمان و
بي حرمتي به
نويسندگان عامه پسندنويس،
بي حرمتي هايي
كه بعضاً نيز از
سر خيرخواهي
نسبت به فرهنگ
جامعه و
ادبيات جدي
نيست و در
مواردي به حقد
و حسد وحتي
تنگ نظري
برمي گردد.
كاسيوس حسود
در تحريك
بروتوس شريف
مي گفت: «اگر
سزار بدين
پايه از قدرت
رسيده است، نه
از بهر اين
است كه او شير
است بلكه از
آن روست كه ما
روباهيم.»

روباه
بودن ادبيات
جدي در جهان (۱۲درصد
كل انتشار
كتاب نسبت به ۳۴درصد
در سطح جهان
يعني ۲۶درصد
كل ادبيات در
جهان. توضيح
اينكه در سال۱۳۸۱ در
ايران۱۹۲
رمان از ۲۵۳رمان
عامه پسند
بود و ۶۱رمان
جدي) تنها به
ضعف
نويسندگان
جدي اين يا آن
كشور
برنمي گردد،
بلكه اساساً
به ژرف ساخت هاي
سياسي ـ
اقتصادي ـ
اجتماعي
جامعه جهاني
مربوط
مي شود؛ آنچه
اين ميان مهم
است، «نسبت»
هاست. «نسبت»
ارتباط
ادبيات جدي ما
با مردم (در
مفهوم كلي آن)
خيلي كمتر از
اسپانيا،
كانادا و
انگلستان است.
لازم به توضيح
است انسان عامه،
كسي است كه به
قول خوزه
ارتگا گاست
متفكر اسپانيايي
(۱۹۵۵ ـ ۱۸۸۳) «از
خود انتظار
ندارد» طبعاً
وقتي اينها
سردمدار
فرهنگ مي شوند
«هر كس كه مثل
آنها نباشد و
مثل آنها فكر نكند
در خطر حذف
قرار مي
گيرد.» بنابر
اين آدمي هر
قدر كه در
بعضي موارد يا
انديشه هاي
اوليه و
اكنوني مكتب
فرانكفورت و
به طور مشخص
آراي آدورنو،
هوركهايمر،
ماركوزه و
بنيامين مخالف
باشد، باز نمي
تواند منكر
اين عقيده آنها
شود كه حكومت
هاي كنوني
جهان [سرمايه
داري]، تنها
از طريق
توليداقتصادي
ـ سياسي نيست
كه خود را
«بازتوليد» (Reconstruction) مي كنند،
بلكه اساساً
از طريق فرهنگ
است كه خود را
دوباره سازي
مي كند. حتي
فرهنگ به «قطب
اصلي
بازتوليد»
تبديل مي شود.
كافي است به
سريال ها و
فيلم هاي
پرفروش جهان
توجه شود و
نيز به
«بازاري» به
نام فوتبال كه
چه ميزان از
وقت وامكانات
جهاني
مي ربايد.
بنابراين
ادبيات عامه،
به لحاظ بررسي
سازمايه اي (Elements) تكه اي از
گوشت (ذوق)
اندام توده
مردم است كه
نويسنده (يا
كارگردان)
بدون دستور از
بالا از تن
(پيكره فرهنگ)
مردم مي كند،
و با آرايه هاي
ادبي و هنري
به خورد خود
او مي دهد. به
همين سبب اين
مصرف كننده در
همان سطح باقي
مي ماند، حتي
ممكن است «پس
رفت» فرهنگي
پيدا كند؛
زيرا اين بار
بخش عقب مانده
فرهنگ و
باورها و آداب
اجتماعي به
صورت «كليشه»
و «الگو» بر
او عرضه مي
شود. آرزوهاي
سركوب شده
جوان هاي عبدل
آباد به وسيله
نويسنده
گرفته مي شوندو
در قالب «عمل
فردي و
اجتماعي جوان
هاي برج نشين
همان شهر
تصوير مي
شوند» و آن
گاه حسن علي جعفر
رنج ديده ما
كه مقيم عبدل
آباد است و
اين داستان را
مي خواند (يا
فيلمش را مي
بيند) به مرور
باجامعه و خود
بيگانه تر مي
شود.

اماابزار
و شيوه كار
نويسندگان
عامه پسند

با سه
داستان كه به
فيلم هم تبديل
شده اند،شروع
مي كنيم.
حتماً اطلاع
داريد كه سريال
ها و فيلم هاي
«بيگانه اي در
غبار» و
«فانتامارا»
و «جنايت و
مكافات» را در
تلويزيون
نشان داده
اند. خصلت
داستان هاي
اين سه فيلم به
گونه اي است
كه بيشتر مردم
پس از اتمام
فيلم تازه
شروع مي كنند
به پرسش از
«خود» و ديگران؛
هم درباره آدم
هاي داستان و
هم درباره
موضوع و
رخدادهاي شان.
در حالي كه پس
از ديدن فيلم
«سرعت »، اگر
هم بيننده به
يادش بيفتد،
يادآوري اش به
فلان صحنه
محدود است؛ و
معمولاً براي
وقت گذراني.
به عبارت
ديگر، ادبيات جدي
شما را به
تفكر وا مي
دارد و د
رهمان حال از داستان
هم لذت
مي بريد. در
حالي كه
ادبيات عامه
پسند، چند
ساعتي شما را
سرگرم مي كند.

خصلت
هاي عمومي اين
نوع ادبيات
عبارتند از: ۱)
به
وجود آوردن
تصادف هاي
[باور ناپذير]
برا ي حل معضل
شخصيت هاي
داستان؛
مثلاً رسيدن
به يك ارث
ناگهاني يا
جانبداري
فلان فرد
خودخواه از شخصيت
اصلي داستان۲.
) سانتي
مانتاليسم
يااحساساتي
گرايي (Sentimentalism)؛
تحريك و تهييج
احساسات سطحي
خواننده، جلب ترحم
او نسبت به
شخصيت مورد
نظر نويسنده.
براي نمونه
فلان شخصيت
داستاني در
وضعيتي نيست
كه ديگر شخصيت
هاي داستاني و
نيز خواننده
را دستخوش هيجان
و عواطف كند،
اما نويسنده
بدون توجه به اين
موضوع و بدون
زمينه سازي
قبلي و
تمهيدات رواني
كافي مي خواهد
دست به
«تحريك»
احساسات او
بزند. همين
تمايل وعمل
نويسنده، نوشته
او راسانتي
مانتاليستي
مي كند؛ واژه
اي كه به هيچ
وجه مترادف با
لطيف يا
شاعرانه نيست
.اين نوع
نوشته ها
بيشتر براي
دخترها و
پسرهاي «دل
رفته» جالب
اند، آن هم
فقط در بعضي
موقعيت ها.
هيچ كس ارزش
احساس و عشق
را كم نمي
گيرد، اما بر
ساختن
حالت هاي
روحي متناسب
با عشق، با
تصاويري شبيه
مثال فوق، فقط
سطح پردازي
است؛ يعني
امري كه ژرف
ساخت عاطفي و
رواني كافي
ندارد. گاهي
پرداختن به
سطح كنش هاي شخصيت
هاي داستاني
بد نيست، اما
چنين چيزي نبايد
به گرايش غالب
تبديل شود. در
داستان عامه
پسند نويسنده
از مايه هاي
رمانتيسم استفاده
نمي كند، بلكه
خود را مقيد
به كليشه هاي منسوخ
مي كند. بنابر
اين موضوع به
شيوه تحريك احساسات
خواننده بر مي
گردد و گرنه
داستان هايي
مثل «وداع با
اسلحه» و «برف
هاي
كليمانجارو»
نوشته
همينگوي، عاشقانه
اند، اما
نشاني از
سانتي
مانتاليسم در
آنهانيست. ۳) اختصاص
كل روايت به
محور عاشقانه
يا عاطفي شخصيتها،
شخصيتهايي كه
يا خوب
خوب اند يا بد
بد و
معمولاً هم
پيچيده
نيستند. ۴) مطرح
كردن بعضي
مسائل و
رويدادهاي
روزمره، از
بازي فوتبال
بين تيمهاي
ليگ سراسري
گرفته تا
اختلافات
زنها و
شوهرهايي كه
منجر به قتل
يكي به دست
ديگري مي شود. ۵)
در
اين
داستانها،
شخصيتها
«فكر» نمي كنند؛
فكر نه براي
سبك و سنگين
كردن سود و
زيان فلان معامله
يا خريد اين
يا آن كفش يا
فرش. بلكه فكر درباره
«چيستي» زندگي.
البته در
ادبيات جدي لباس
و خورد و
خوراك هم جاي
خود را دارد و
حتي مي تواند
بخش زنده اي
از داستان را
تشكيل دهد اما
روح و گوهر
داستان،
انسان را
متناسب با
موقعيتها يا
بافت اجتماعي
ـ تاريخي
روايت به
مثابه «نوع»
مطرح مي كند. ۶)
ادبيات
عامه پسند،
معمولاً كاري
به عادلانه
بودن يا نبودن
مناسبات
سياسي ـ
اجتماعي ـ اقتصادي
موجود ندارد.
داستان را به
خلوت «كامبيزخان»
و «فتنه
خانم »مي كشاند
و براي آنكه به
آن شور و حال
ببخشد،
معمولاً از
مثلث عشقي غافل
نمي شود و پاي
رقيب فتنه
يعني «شهر
آشوب» يا رقيب
كامبيز يعني
«بيژن » را هم
به ميان مي
كشد. بنابراين
به لحاظ
ارزش گذاري،
آثاري اند
محافظه كارانه.
به همين دليل
است كه معمولاً
حكومتهاي وقت
با اين نوع
ادبيات كنار مي آيند.
در شوروي سابق
و كشورهاي تحت
سلطه اش به
تقريب ۹۷درصد
آثار «اعضاي
اتحاديه هاي
دولتي نويسندگان»
جزو اين مقوله
بودند و در
آمريكا، شركتهايي
هستند كه چاپ
مرحله «تست» اين
كتابها را با ۵۰۰۰۰ تا ۱۰۰۰۰۰
شروع مي كنند. ۷)
متأسفانه
نويسندگان
ادبيات
عامه پسند،
بسياري از
رخدادها،
شخصيتها و حتي
صحنه ها را از
آثار ادبيات
جدي سرقت مي
كنند و باحذف
بخشهاي اساسي
معنايي و
ساختاري،
چيزي به
خواننده ارائه
مي دهند كه به
نام خودشان هم
ثبت مي شود و
نويسنده حوزه
ادبيات جدي،
دستش از اين
ارتباط كوتاه
است. ۸) اين نوع
ادبيات
خواننده را از
لحاظ غريزه
دچار رضايت
خاطر آني و به
لحاظ روحي ـ
عاطفي دستخوش
تب و تاب
مي كند.
خواننده
منتظر است كه
او هم به
سادگي
شخصيتهاي
داستان شانس
بياورد، شمار
كثيري از جنس مخالف
عاشقش شوند و
راحت به ثروت
برسد. نتيجه اين
بازي روحي ـ
رواني، مبتذل
كردن فرهنگ از
يك سو و ايجاد
يا تداوم
روحيه
خودمحوري،
ستمگري و هرج
و مرج طلبي
اخلاقي از
ديگر سو است. ۹)
توجه
بيش از حد به
خواستها و
خواسته هاي
مردم، خصوصاً
گرايش جوانها
به پول
وافتخار؛ آن
هم به روش سهل
و ساده اي كه
فقط محصول ذهن
نويسنده اند و
در همان حال
بنا به
موقعيت، تبليغ
درويش مسلكي
و بي اعتنايي
به مال و منال
ومشغول كردن
ذهن خواننده
به خصوصيات
شخصيتها، به
ويژه تنهايي،
مهرباني،
نيك طبعي (يا
برعكس خشونت و
عدم شفقت)
براي ايجاد
همذات پنداري.
۱۰) استفاده از
بعضي عناصر
دم دستي و
نخ نما مانند
خواب و كابوس،
تشريح و توضيح
طولاني اين رؤياها
براي سرگرم
كردن خواننده.
۱۱) در اين
داستانها يا
تغييراتي در
شخصيتها ديده
نمي شود يا
بسيار سطحي
است و در
بيشتر موارد فقط
به اين دليل
چنين
تغييراتي
مطرح مي شوند
كه داستان
پايان خوشي
داشته باشد.
مثلاً در آخر
داستان
«پدر » عياش
خانواده يا
خاله «حسود»
ناگهان
تغييرمي كنند
تا هم خانواده
پدري شخصيت
اول داستان به
آرامش برسد و
هم زندگي
زناشويي
بادخترخاله
راحت تر شود. ۱۲)
حفظ
تعليق هاي
سطحي تا پايان
غافلگيركننده
داستان؛ طوري
كه خواننده
سطحي گرا
كتاب را زمين
نگذارد. ۱۳)
بيشتر
رمانهاي
عامه پسند
هر كشور به
شكل عجيبي در
قصه و شكل
روايت مشابهت
دارند، حتي در
كل جهان چنين
است. توصيه
مي كنم ۱۲مورد
از ۱۲كشور كه
حتماً يك مورد
آن ايراني و
چهار مورد ديگرش
ژاپني، آمريكايي
و فرانسوي و
هندي انتخاب
شوند.

همانگونه
كه ادبيات
سياهان،
اقليت، و غيره.

سهم
من

خلاصه
ی
داستان

معصوم دختر
یک خانواده ی
مذهبی ساکن قم
است که در دهه
ی چهل به
تهران می آیند
و با حمایت
پدرش می تواند
به مدرسه برود
و ادامه تحصیل
بدهد گرچه
برادرانش با
تعصب کورکورانه
و فضای فرهنگی
و عقیدتی
خانوادگی مانع
بزرگی برایش
هستند، او
وارد دبیرستان
می شود. با
آمدن یک
دانشجوی دارو
سازی-سعید- به
داروخانه ی
محل و عاشق
شدن این
دو و آشکار
شدن این جریان
برای
خانواده، او
از ادامه
تحصیل محروم
می شود. همگی قصد شوهر دادن
او را دارند و
او با افتادن
در یک فضای
رعب و وحشت  و
فاسد فاصله ای ندارد. اما
پروین خانم که
زنی آزاد در
روابط جنسی
است و همسایه
ی آن هاست،
تجربه ای این چنین
داشته است و
در آخرین لحظه
ها برای او
خواستگار
بهتری دست و
پا می کند و او را مجبور
به ازدواج می
کنند. معصوم
کم کم در می
یابد که شوهرش
یک آرمان طلب سیاسی است و
در تمام زندگی
خانوادگیش
مجبور می شود
که بار زندگی
و مسئولیت را
به تنهایی
به دوش بکشد. مشکلات
و سختی های زیادی
را تجربه می
کند. شوهرش را
به عنوان جوجه
کمونیست
اعدام می کنند
و در نهایت او
پس از این که
سه فرزندش را
از آب و گل درآورده و هر
کدام زندگی
خانوادگی
ای را تشکیل
داده اند با
سعید مواجه می
شود. عشق قدیمی
دوباره سر باز
می کند و این
بار نیز او قربانی
اجبار های
اجتماعی و عرف
آن است...

يكي
از جذابيت ها
و نقاط قوت
رمان ״سهم
من״ اين است كه
علاوه بر
بازگو كردن يك
فضاي پر شور
و تلاطم روشنفكري
سياسي به
همراه مشقت ها
و هزينه هاي مترتب
بر آن در
جامعه ما، به
طور ماهرانه
اي دو ديدگاه
سنتي و مدرن
را از نظر نوع
نگاه به الگوي
خانواده و
زندگي
زناشويي اعم
از دامنة اختيارات
هريك از اعضاي
خانواده،
جايگاه عشق در
تشكيل
خانواده و دغدغه
هاي زندگي، به
چالش مي
كشاند.

״سهم
من״ سرگذشت
تراژيك زني
است كه سهمش
از زندگي، قرباني
شدن در مسلخ
باورهاي سنتي
والدين،
پرداخت هزينة
خواسته ها و
ايده آل هاي
روشنفكري-
سياسي شوهرش و
بالاخره
سوختن به پای فرزندان
خود بوده است.
در اين ميان،
هرچند پرداخت
هزينه براي
فعاليت سياسي
و روشنفكري از
حيث اهداف
مترقي كه
دارد، قابل
قياس با
پرداخت هزينه
براي باورهاي
سنتي و تعصبات
خانوادگي
نيست، اما به
هرحال در اين
رمان سرگذشت
زني بازگو مي
شود كه به قول
خودش « انگار
هرگز وجود
نداشته، حقي
نداشته، براي
خودش زندگي
نكرده و حق
انتخاب و
تصميم گيري
نداشته و ...(
صفحه ی 523)  ».
نويسنده سعي
دارد با به
تصوير كشيدن
زندگي اين زن(معصومه)
نشان دهد كه
در عين حال كه
سنت با نگاه
خاص خود به
نظام خانواده
مشكلاتي را بر
يك دختر يا زن تحميل
مي كند،
مدرنيته نيز
در قالب جريان
روشنفكري و
حتي با هدف حل
اين مشكلات،
خود يكسري
مسائل و
مشكلات ديگري
را در نظام و
الگوي خانواده
و زناشويي به
ارمغان مي
آورد. تحت
فضاي سنتي
حاكم در
خانواده، معصومه
حق ندارد عشق
معصومانه و
پاك خود را
نسبت به پسري
كه دوستش
دارد(سعيد)
نشان دهد و در
نهايت هم به او
نمي رسد. در
حالي كه
برادرش(احمد)
براحتي مي
تواند حتي با
يك زن بدكاره
ارتباط نامشروع
داشته باشد
بدون اينكه
مورد نكوهش و سرزنش
پدر و مادر و
برادر بزرگش
قرار گيرد. تحت
همين شرايط
اين برادران معصومه
هستند كه
تعيين مي كنند
او چه وقت و با
چه كسي ازدواج
كند و بنابراين
جايگاهي براي
علاقه و عشق
به عنوان يكي
از الزامات
اساسي در يك
ازدواج، وجود
ندارد. اين فضاي
سنتي حاكم در
خانواده به
همان قدر كه
به دختر ضعف و
تسليم پذيري
را تجويز مي
كند، به پسر
خانواده
اجازة قلدري و
حتي قيموميت
خواهر را مي
دهد.

در
اين رمان،
تأثير سنت و
مدرنيته- با
رويكردي
متفاوت از هم- در
نحوة ازدواج
دو شخصيت اصلي
زن يعني معصومه
و شهرزاد
عينيت پيدا مي
كند. اولي در
يك خانوادة
سنتي، برخلاف
ميل خود و با
اجبار والدين
و برادران خود
ناگزير تن به
ازدواج با
پسري(حميد)
مي دهد كه
هيچگونه
آشنايي و حتي
برخوردي با او
نداشته و به
قول عمه اش با
عكس داماد
ازدواج مي
كند. اما دومي
كه از رفقاي
تشكيلاتي و
حزبی حميد است،
در يك فضاي
روشنفكري
مدرن و تحت
تأثير افكار
سياسي ترقي
خواهانة خود،
با يكي از
اعضاي
تشكيلات حزبي
ازدواج مي
كند؛ تنها به
اين دليل كه
بتواند تمام
وقت در اختيار
تشكيلات باشد.
با اين تفاوت
كه دامنة آزادي
عمل دومي
(شهرزاد)
حداقل در
انتخاب شريك
زندگي اش
مطلقاً بيشتر از
اولي (معصومه)
بوده است. در
اين ميان
وضعيت حميد
قدري متفاوت
است؛ او از
طرفي ازدواج
با غير از
همفكر خود را
مانع فعاليت
هاي سياسي و
آرمان هاي
مترقي خود مي
داند، اما از
طرف ديگر تحت
فشار خانواده
بخصوص مادر
خود ناگزير با
دختري كه
نديده و نمي
شناسد و عشقي
نسبت به او
ندارد ازدواج
مي كند و حتي
مراسم
خواستگاري را
به مادر و
خواهران خود
واگذار مي كند
و به پسند
آنها بسنده مي
كند!. بدين
ترتيب، هم
روشنفكري
سياسي و هم
سنت (هر چند با
رويكردي
متفاوت از هم)
به نوعي روند
طبيعي و صحيح
همسرگزيني
شخصيت هاي اصلي
داستان را
مختل نموده و
آن را تا سطح
رفع تكليف
تنزل داده است
به طوري كه عشق
متقابل
كمترين نقش را
در ازدواج آنها
داشته است؛ البته
به نظر می رسد نويسنده
در نشان دادن تأثير
رفتارهای
حزبی بر کاهش
نقش عشق در
فرآيند
همسرگزينی
شخصيت های سياسی
رمان (شهرزاد
و حميد) قدری
اغراق کرده
است و به سختی
می توان پذيرفت
که افرادی با
افکار آرمان
گرايانه و
سرشار از
احساسات پاک
انسانی، عاری
از احساسات
عاشقانه
باشند.

یکی از
ایراد هایی که
به نویسنده ی
کتاب سهم من
گرفته اند این
است که این
کتاب به قرار
دادن زنی به
عنوان شخصیت اول
زیادی « زنانه»
است و این
موضوع کتاب
سهم من را به
طریقی در طبقه
بندی ادبیات
زنانه قرار
داده است که
بازگو کننده ی
مشکلات و
درگیری های
زنان و راه حل
های زندگی
آنان و مسائلی
از این قبیل
است که این
موضوع در
بررسی ادبیات
زنانه مطرح می
شود .

يكي از
نقاط قوت اين
رمان نشان دادن
اين واقعيت
است كه هويت و
تفكر سياسي دو
شخصيت سياسي
رمان يعني حميد
و شهرزاد به
راحتي
توانسته خلاء
عشق سنين
جواني در
زندگي هريك از
آن دو را تحت
الشعاع قرار
داده و در خود
هضم نمايد. به
عبارت ديگر با
اينكه اين دو
شخصيت در
گزينش همسر
خودشان فرآيند
عادي و صحيح  ارتباط
و معاشقه در
ازدواج  را
طي نكرده اند
اما هويت و
فعاليت هاي
اجتماعي آنها
فرصت احساس
اين خلاء را
به آنها نمي دهد
و نوع نگاه
آنها را به
زندگي در سطحي
بالاتر از
روزمرگي قرار
داده و به
پيوند زناشويي
آنها پايداري
مي بخشد. با
اين همه، نويسنده
نتوانسته از
بيان احساسات
نوستالژيك شهرزاد
نسبت به زندگي
ساده و بي
دغدغة
معصومه
صرفنظر كند؛
در ديالوگ
هايي كه بين
اين دو شخصيت
داستان انجام
مي گيرد، اين
احساسات به خوبي
بيان مي شود. شهرزاد
به زندگي آرام
و بي دغدغه و
حتي در جايي
به آشپزي،
خانه داري و
بچه داري معصومه
حسرت مي برد
كه: «چقدر دلم
براي همشون
تنگ شده و
آرزوي صحبت
هاي خاله زنكي
و اخبار
فاميلي رو
دارم، حرف هاي
ساده، مسائل
روزمره؛ مگه
چقدر مي شه از
فلسفه و سياست
گفت؟» و
تقريبا سوال معصومه
را كه مي پرسد:
« مگه نه
اينكه شماها
به تمام خلق و
خانواده جهاني
زحمتكشان
تعلق دارين؟»
بي جواب مي
گذارد. او
نهايتاً اوج
احساس نوستالژيك
خود را نسبت
به يك زندگي
ساده، با پناه
بردن به شعر
فروغ فرخزاد
بيان مي كند.

کدام
قله کدام اوج
؟

مرا
پناه دهید ای
زنان ساده
کامل

که
از ورای پوست
، سرانگشتهای
نازکتان

مسیر
جنبش کیف آور
جنینی را

دنبال
می کند

و
در شکاف
گریبانتان
همیشه هوا

به
بوی شیر تازه
می آمیزد

کدام
قله کدام اوج
؟

مرا پناه دهید
ای اجاق های
پر آتش – ای
نعل های خوشبختی

و
ای سرود ظرف
های مسین در سیاهکاری
مطبخ

و ای ترنم
دلگیر چرخ
خیاطی

و
ای جدال روز و
شب فرش ها و
جاروها ...

ادبيات
زنانه و
زنانگي
ادبیات

ادبيات
زنانه مقوله
اي است كه
امروزه بحث
هاي داغي را
پيش كشيده
است؛ كه
اينگونه
زنانگي،
ناگزير
مردانگي در
ادبيات را هم
مطرح مي كند
كه به ناچار
بايد به
ادبياتي
دو جنسيتي
قائل شويم.
اما مسئله
اينجاست كه
اينگونه
بررسي بيشتر
از ديدگاه
جامعه
شناسي ادبيات
است و به هويت
و ريشه
پديدارشناختي
ادبيات مربوط
نمي شود

در واقع،
ادبيات
فمينيستي،
ادبياتي است
كه بر اساس
چگونگي
موقعيت زنان در جامعه
مطرح مي شود.
موقعيتي كه
پيش از اين توسط
مردان تعريف
مي شد و اينك،
زنان با
مطرح كردن
مشكلات،
تبعيض ها،
احساسات و
موقعيت هاي
نابرابر خود
نسبت به مردان كلام به
اعتراض گشوده
اند. در واقع
اين نوع ادبيات
در ابتدا به
بررسي جا به
جايي قدرت
و عدم تمركز
آن مي پردازد.
موضوع اين نوع
ادبيات،
زناني هستند
كه نسبت به
مردان
به لحاظ
جايگاه
اجتماعي خواه
نا خواه در
مرتبه پايين
تري قرار مي
گيرند و با
بررسي
روانشناسانه
گاهي از ديد
خودشان نيز در
مرتبه برابر
قرار ندارند و
اين نوع
ادبيات
سعي در آگاه
كردن و بيدار
كردن ناخودآگاه
زنان نسبت به
حقوق از دست
رفته و
جايگاه
ضايع شده
خودشان دارد و
در مرتبه دوم،
سعي در نقد
جامعه مرد
سالاري دارد
كه از بن
و پايه سنت
هاي جامعه را
همين نگاه مرد
سالارانه
ساخته است، به
طوري كه
مادراني
كه خود نيز زن
هستند، در
رفتار بين دختران
و پسران خود
به گونه اي
هستند كه
مردهاي
سنتي و قدرت
طلب ديگري را
به جامعه امروزي
تحويل مي
دهند. به واقع
اين گونه
ادبيات
زنانه، تلاش
مي كند كه در
جامعه يك قطبي
مردانه، جنس
زنانه را نيز
مطرح كند
و
در مرتبه سوم،
پس از ايجاد
برابري و حقوق
برابر و
انساني براي
هر دو جنس، به اشتراك و
همراهي زنان و
مردان مي
پردازد كه عملاً
اين مرحله جزو
ايده آل هاي
نقد فمنيستي
است كه بدان
رسيدن مستلزم
پشت سر گذاشتن
دو مرحله نخست
است. گاهي
نيز، اين
اعتراض
مركزگريز
مايل است كه
قدرت را براي
مدتي در
اختيار جامعه
زنانه قرار
دهد، تا
مردان
نيز بتوانند
با همزاد
پنداري،
تاريخي كه بر
زنان گذشته و
رنج هاي آنان
را درك
كنند.
مرداني كه از
دست دادن قدرت
را بزرگ ترين
معزل اجتماعي مي
دانند و در
ريشه هاي
وجودي خود، به
هر گونه
مبارزه اي تن
مي دهند تا
اين ميراث
تاريخي نزاع
قدرت را
در
چنگ داشته
باشند. به
واقع مي توان
ادبيات فمينيستي
را از لحاظ
موضوعي زير
مجموعه
«ادبيات
اعتراض» قرار
داد،

با
توجه به
خصوصياتي كه
براي ادبيات
عامه پسند
مطرح كرديم
كتاب سهم من (  با
تعابيري )
نمي‎تواند جز
ادبيات عامه
پسند باشد  با اين
كه مخاطبان
زيادي داشته
و
بيشتر زن‎ها
خواننده‎ي
كتاب بودند (
كه اين موضوع
عامه پسند
بودن رمان را
بيشتر جلوه مي
دهد) ، و به چند
بار تجديدي
چاپ رسيده  با اين
همه رويدادها
و وقايع طوري
است كه اسير
يك كليشه
نيست  با
اين كه رنج‎ها
و دردهاي
ملموس زندگي
است قصه‎ي
عشق‎ها و
ثروت‎ها و
وفاداري‎ها و
خيانت‎هاي
دور از ذهن
نيست كه
خواننده را به
اميدواري و
لذتي سطحي
برساند. بلكه
درس قابل
آموختن و ممكني
است كه هر
كدام از ما در
يك قسمت از
زندگي آن را
احساس
مي‎كنيم ،
قابل تصور
،احساس و واقعي
است. برخلاف
اين كه گفتيم
شخصيت‎هاي داستان
عامه‎پسند
«فكر»
نمي‎كنند ـ كه
اين هم اغراق
است ـ ولي
شخصيت اول اين
كتاب (معصومه)
متفكرتريت زن
خانه‎دارـ
شاغل ممكن است

منابع

http://www.iran-newspaper.com/1382/821006/html/art.htm

www.shortstory.persianblog.com

http://www.persian-language.org/Group/Report.asp?ID=757&P=6

کتاب
سهم من اثر
پری نوش صنیعی

http://www.sokhan.com/submitted_articles/show.asp?id=84017