working paper-baqeri

دا&#= 1606;شكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

= چرا و چگونه باید از جنگ نوشت ؟

(با نگاهي به «زمستان62»اس= 605;اعيل فصيح)

ری&#= 1581;انه باقری

كا&#= 1585;نوشت دانشجويي براي درس ج&= #1575;معه شناسي ادبيا= 78;

زي&#= 1585; نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

تير 1385

جنگ ي= 5; انقلاب اجتماعي؟<= /b>

در علوم اجتماع= 10;( بطور عام )و جامعه شناسي (بطور خاص) دو ديدگاه نظري به كلي متفاو= 578; در بررسي جنگ و انقلاب وجو= 583; دارد،اولين چارچوب نظري متعلق به حوز= 607; ماركس است و دومي به ديدگاه وفاق= 10; و بيش تر كاركرد گراي= 10; ساختاري پارسونز تعل= 02; دارد.

ماركس انقلاب را پديده اي ضروري و حتمي براي تحول جامعه از مرحله اي به مرحله ديگر و در عين حال مطلوب و مفيد مي داند. بعد از ماركس ، ماركسيست ها= 10; هگلي از قبيل لوكاچ و گرامشي به نق= 588; روشنفكران و پرولتاريا د= 85; شكل گيري انقلاب اجتماعي پرداختند.=

در مقابل ديدگا= 07; فوق ،بسياري از متفكران اجتماعي به نقد نظريه ماركس دربار= 07; انقلاب پردا= 82;تند و با درنظر گرفتن نتايج تخريب كننده = 608; نامطلوب انقلابات اجتماعي در دوران جديد،= 76;ه فهم مكانيسم(ساز= 08;كار)هاي دروني نظام ه= 575; در قالب نظري= 607; اصلاح توجه كردند.كارل پوپر در كتاب انقلاب يا اصلاح در نقد نظريه انقلا= 76; به دفاع از نظريه اصلاح پرداخته است.

با پذيرش و پافش= 575;ري بر اين دو ديدگاه نظري مي توان جنگ ها را از دريچه انقلا= 76; ها بررسي كرد. با توجه به تجربيات جها= 06; در دو سده اخير در مورد انقلاب ها و جنگ ها مي توان بر اساس چارچوب نظري جديد، جنگ ها را به نوعي انقلاب هاي اجتماعي تلق= 10; نمود(آزاد ارمكي1381)

گذشته از محتواي داستان هاي جنگ، عناصر اصلي و اساسي اين داستان ه= 575; (چون زاويه روايت،سبك رئاليسم جادويي و ...) نيž= 6; قابل بررسي جامعه شناخت= 10; اند. زيرا همان گونه كه لوكاچ مي گوي= 583; انتخاب سبك،زاويه روايت و به طور كلي آراي= 588; ادبي عناصر داستان متأث= 85; از بينش ايدئولوژيك يا در بيان عا&#= 1605;، جهان بيني نويسنده است (&#= 1604;وكاچ 1345). تحليل عناص= 85; و سبك داستان در معناي كلي-بويژه بطور مقايسه اي- در آثار نويسندگان موافق و مخال= 601; جنگ اهميت اساسي دارد.(ك&#= 1608;ثري1382: 180-179)

جنگ اگرچه يكبار= 07; و فراگير آغا= 586; شد و هيچگونه &#= 1578;مهيد و آمادگي رزم= 610; در مناطق مرز= 610; براي مقابله با دشمن وجود نداشت،به عل= 78; همان باورها = 608; آمادگي انقلابي كه د= 585; نهاد باورمندان ا= 06;قلاب- يعني توده مردم،نيروه= 5;ي نظامي انقلا= 76;ي و داوطلب(<= /span> بسيجي= ;ان)- و&= #1580;ود داشت و نقش تعيين كننده = 608; كلام پرنفوذ رهبر انقلاب ،مصيبت و فاجعه اي دلهره آور و مأيوس كننده = 608; ترساننده تلقي نشد. شگفت است كه ارتش عراق شهرها و روست= 575;هاي مرزي را به سرعت به تصرف درمي آورد،اما در ذهن داوطلبا= 06; ميدان هاي نبرد و آحاد مردم و باورم= 606;دان انقلاب تزلز= 04; و ترديدي بوجود نيامد. انقلاب در يادها مرور م= 610; شد و جز برخي سالخوردگان سياسي كسي به فكر مذاكره و مصالحه با دشمن نيفتاد. رزمندگان به سوي جبهه ها سرازير شدند = 608; همان باور انقلابي را ب= 575; تداعي به يك واقعه اسطور= 07; گون ديني و تاريخي درآميختند و جنگ را در ادامه آن برا= 610; خود تفسير و تأويل كردند.(&#= 1567;)

چرا جنگ، چرا پايدا= ;ري؟

تعري= ;في كه استراتژيست پروسي،كارل كلاوزويتس(1831-1780)&= #1575;ز جنگ داده است،تا امرو= 86; هم به قوت خود باقي است:«جن= 711; ادامه سياست است و عملي است خشونت آم= 610;ز كه هدفش وادا= 585; كردن حريف به اجراي خواست= 07; ماست». بنابراين مفهوم جنگ در عمل،«رودرر = 8;يي سازمان يافت= 07; دو يا چند دولت(يا گروه يا قوم و ايل) بر سر اختلاف و اهداف از پي&#= 1588; تعيين شده است». يا به اعتباري،جن«= 1; قاعده اي است كه به دو يا چند گروه(اعم از دولت يا جمعي از افراد)متخاص= 05; امكان مي دهد تا آنها به اتكاي نيروهاي مسلح،عليه همديگر عمل كنند. اگر همي&#= 1606; جنگ ايران و عراق درنظر گرفته شود، م= 610; بينيد تعاري= 01; فوق كاملاً درباره آن مصداق دارد.

براي شروع و ادامه جنگ بايد يك «نابرابري» در كليه يا بخش اعظم عرص= 607; هاي اقتصادي،سي= 5;سي،اجتماعي و نظامي وجود داشته باشد ي= 575; دست كم يكي از طرفين چنين «احساسي» داشته باشد،چنان ك= 07; حكومت عراق در سال 1359واقعاً ب&= #1585; اين باور بود كه از هر حيث «خصوصاً سازماندهي ن= 10;روهاي نظامي و امكانات اقتصادي و روابط جهاني&raq= uo; ب&= #1585; حكومت نوپاي جمهوري اسلامي تفوق دارد. درضمن بايد شرط«اختلاف سياسي» وجود داشته باشد،= 70;نانكه اگر جمهوري اسلامي،« برنامه دراز= 05;دت حزب بعث عراق(ونه حتي بعث سوريه) را در عمل دنبال مي كرد و ساختار سياس= 10; آن حكومت را م&#= 1608;رد تأييد قرار م= 610; داد»،ارتش عراق به ايرا= 606; حمله نمي كرد. نكته سوم، به اختلاف عرصه «نفوذ استراتژيك» مربوط مي شود،به اين ترتيب كه اگر دولتي عملكردهاي دولت ديگر را خطري براي نف= 608;ذ استراتژيك خود تلقي كند،به خودي خود در تقابل با آن قرار مي گيرد.

اين نكات شايد در شخصيت پرداز= 10; ،رخدادها و شيوه روايت ي= 603; نويسنده دخالت نكنند،اما م= 10; توانند به عنوان زنجير= 07; اي از روابط علت-معلولي،= 83;ر طرح(پلات)<= /span> داستا= ;ن او وجود داشت= 607; باشند،البت = 7; اگر نويسنده به طرح معتقد باشد. اما اگر هم نباشد،با= 86; بازتاب ذهني اين نكا= 578; عام به مثابه عناصر روايت = 576;ه كارش مي آيد. روايت داستاني،با هر تكنيك،سب= 03; و زباني كه باشد،به عناصر فردي تر،مشخص ترو تعريف پذيرت= 85; نياز دارد.جنبه زيست شناختي = 662;ايداري،يا به اعتباري «غريزه حفظ و صيانت نفس»ا= 06;سان (و مجموعه انسانها) بعد روانشناختي = 62;ايداري در برابر عواملي كه مي خواهند غراي= 86; و نيازهاي فرد= 10; و اجتماعي انسان(آزادي فردي،استقل= 5;ل ملي و ...)را سركوب كنند و نيز جنبه هاي جامعه شناختي،فره = 6;گي،تكنولوژ= 610;كي،اقتصادي و رسانه اي كه پرداختن به آنها بحث مفص= 604; جداگانه اي ر= 575; طلب مي كند،عناصري اند كه نويسن= 583;ه براي روايت خود به آنها نياز دارد. در نتيجه ادبيا= 78; جدي جنگ فقط به رشادت و ايثار در جبه= 607; جنگ و فداكار= 610; زنان و مردان در حمايت تداركاتي و عاطفي پشت صحنه نبرد نم= 610; پردازد، تما= 05; جنگجويان خودي را«قهرمان عاري از ضعف و بدي» جلوه نم= 610; دهد و اگر كلي گويي درباره «تجربه گروه = 575;فراد» و شعار پرهيز مي كند و وجوه فوق را در قالب «فرديت ها» بازآفريني م= 10; كند.حتي به تأثيرهاي دوردست و به ظاهر كم اهمي= 578; و تبعات درجه دوم و سوم مي پردازد تا آرايه هاي بيشتري به ساختار داستان بدهد( بي نياز1382: 18-16)
چرا جنگ در ادبيا= 578; ايراني بازتاب مهمي در مقايسه با تجربه مشابه كشورهاي عمد= 07; درگير جنگها= 10; جهاني مانند آلمان،فرانž= 7;ه،انگلستان= 548;روسيه و... نداشته است= ؟

ساده ترين دليل اي= 606; است كه قريب به اتفاق نويسندگان حرفه اي ما جنگ را از نزديك لمس نكرده اند تا تأثير آن را در ادبيات بازتاب دهند = 608; آن اندك رزمندگاني ك= 07; دست به قلم برده اند،نويسند = 7; هايي حرفه اي و كارآزموده اي نبودند تا بتوانند تأثير مهمي د= 585; جريان ادبيا= 78; روز ايران داشته باشند.

اما درمورد نويسندگان اروپايي درگير در جنگ &#= 1580;هاني دوم اين امر كاملاً متفاوت است. اكثريت ما جن= 711; و حتي آثار آن را در راديو و تلويزيون دي= 83;يم، موشكباران شهرهاي ما در مقايسه با حملات هوايي برلين و لندن و درسدن به شوخي بيشتر شبيه بود و كل جنگ ايران و عراق در مقايسه با جنگي مانند جنگ جهاني دو= 605; به يك درگيري طولاني مدت مرزي مي مانس= 578; . مگر چند درصد مردم ما در جنگ كشته شدند؟ چند درصد از خاك م&#= 1575; هنگام جنگ تح= 578; اشغال نظامي بود؟ جداي از &#= 1583;و شهر مرزي چند شهر ما ويران شد؟ موجب خوشحالي است كه ما جنگ را چنين تجربه كرديم. احمقانه است كه براي داشت= 606; ادبيات جنگ قوي آرزو كني= 605; كه جنگ را در ابعاد وسيع تري تجربه كنيم .

قصد ك = 5; اهميت نشان دادن 8 سال دفاع ما در برابر تجاوز ارتش عراق نيست ،ه= 605;چنين ادعاي اين نيست كه اين جنگ خسارات و ويراني برجا= 10; نگذاشت، بلك= 07; مقصود بيشتر اشاره به عظي= 605; تر بودن فاجع= 607; اي به نام جنگ جهاني دوم براي اروپاييان نيم قرن گذشت= 607; است. طبيعي است كه جنگ بر ادبيات آنان تأثير بيشتر= 10; بگذارد.

مهمتر= ;ين مقوله آسيب شناختي مطرح در ادبيات دف= 575;ع مقدس ما نيز واهمه و پرهي= 586; منتقدان ما ا= 586; نقد ادبيات جنگ كشورمان به سبب تقديس اين نوع از ادبيات است. همچنين پديد= 07; خلق آثار سفارشي و تبليغي و حمايت نهادهاي دولتي از آثا= 585; شعاري و تبلي= 594;ي امري پوشيده نيست . از آن گذشته متأسفانه كو= 88;ش براي مصادره ايدئولوژيك¡= 0; جنگ ايران و عراق و در خدمت اهداف سياسي گذارد= 06; اين رخداد مل= 610; از سوي برخي مدعيان، پيامدهاي منفي و مخربي ازجمله اكره نويسندگان غير ايدئولوژيك = 83;ر پرداختن به اين مقوله دربرداشته است.

اما آسيب شناسي ادبيات جنگ كشورمان ظاهراً از اي= 606; نكته نيز فراتر مي رود و به آنجا مي انجامد كه به هنگام نگارش رماني غيرايدئولو¨= 8;يك و غيردولتي مانند زمين سوخته اين اث= 585; و آثاري از اي&#= 1606; دست مورد تخطئه وحمله متوليان رسم= 10; جنگ قرار مي گيرد؛ متولياني كه بسياري از آنان خود هرگ= 586; در جبهه هاي جنگ نيز هرگز حضور نداشته اند و جنگ برايشان نه هزينه بلكه نان و نامي فر&#= 1575;هم آورده بود(نجفي1382: 221-217)=

ادبيا= ;ت جنگ و آثارجن= 711; ؟

ادبيا= ;ت جنگ،هم شامل آن دسته از آثاري است كه مستقيماً به توصيف جنگ (رزمندگان= 548;وقايع و صحنه هاي جنگ،ادوات و ابزار جنگ،نقشه ها = 608; فنون جنگ و ...) م&= #1610; پردازند و هم آن دسته كه غيرمستقيم مسائل مربوط به جنگ(نظير مهاجرت،بمب= 5;ران شهرها،خانو= 5;ده رزمندگان،تž= 5;غيب افراد به پيوستن به جبهه ها،مسا= 74;ل پشت جبهه،.....) ر= 75; توصيف مي كند.ادبيات جنگ نه تنها شامل آثار ادبي توليد شده در صحنه هاي جنگ و زمان جنگ،بلكه آثار توليد شده در خارج از صحنه هاي نبرد و زمان پس از جنگ را نيز دربرمي گيرد(كوثري1382: 169-1= 68)

آثاری ك = 7; در حوزه جنگ نوشته شده‌ا= 06;د، كلاً به چند دسته تقسیم م= 740;‌شوند: یك دسته آثار= 740; هستند كه نویسندگانش= 5;ن با نگاه مخال= 601; به جنگ، آنها را پدید آورد= 607;‌اند. این آثار معمولاً وار= 83; جبهه نمی‌شو= 06;د، و اگر هم احیاناً بشوند دستشا= 06; فوری رو می‌ش= 608;د و مخاطب آشنا با جنگ می‌فه= 605;د كه نویسنده، اصلاً با جبه= 607; آشنایی نداش= 78;ه است. این نویسندگان، معمولاً به جنگ شهرها پر= 583;اخته‌اند. به مهاجرت مهاجرین جنگ پرداخته‌انž= 3; و به تبعات منفی جنگ در زندگی ساكنا= 06; شهرهای كشور. این آثار، پر از تلخی، پر از سیاهی، پر از تیرگی، پر از یأس و پر از اعتراض است نسبت به جنگ. درواقع در ای= 606; آثار، جنگ تحریف شده است. فقط روی منفی سكه جنگ، آن هم اغلب در مبالغه‌آمیž= 6;ترین شكل آن مطرح شده است.

آثار دیگری هم هست كه با نگاه همدلانه به جنگ پرداختهR= 04;اند. كه این‌گونه آثار را اغلب جوانانی نوشته‌اند ك= 07; این انقلاب ر= 575; باور كرده و پذیرفته بود= 06;د كه این جنگ به هرحال بر ما تحمیل شده؛ و اگر بخواهیم در مقابلش نایستیم و مقاومت نكنیم، همه چیزمان در خط= 585; است. این‌جور آثار، هم به جبهه پرداخت= 07;‌اند و هم به پشت جبهه. بعضی وقتها هر دوی این فضاها، د= 585; این آثار دید= 607; می‌شود، به اینها دست&= #1607; سوم كم= ;‌شماری هم می‌توان اضافه كرد؛ و آن، داستانهای ب= 40;‌اعتنا به اصل، هدف و انگیزه جنگ است. آثاری كه شاید از سر ناگزیری زما= 06; وقوع حوادثشان یا صرفاً به‌عن= 08;ان یك مقوله دارای ارزش داستانی به جنگ پرداختهR= 04;اند.(سرشار:1384)

چرا باید از جنگ نوشت ؟

ب&#= 1607; این پرسش پاس= 582; های متفاوتی می توان داد ؛ اما پاسخ به همین سوال اس= 578; که برایمان ر= 608;شن می کند که چگونه باید ا= 586; جنگ نوشت . نگاهی به دعواها و جدل هایی که پیرامون بخش= 40; از آثار ادبی و هنری دربار= 607; جنگ در این سال ها رخ داده ، حکایت از پاسخ های متفاوتی دار= 83; که به پرسش آغازین داده اند . چنین دعواهایی از همان سال های آغاز جنگ وجو= 583; داشته است و برای نمونه د= 585; سال های قبل می توان به آثار محسن مخملباف اشاره کرد که با انتقاد هایی روبه رو شدند . رمان " باغ بلور " او از سوی برخی از منتقدان ب= 607; این دلیل با انتقاد روبه رو شد که روحیه رزمندگان را تضعیف می کرد و فیلم "شب ها= 740; زاینده رود " = 608; پیش از این " عروسی خوبان &qu= ot; نیزچنین ماجرایی داش= 78;
نوشتن از جنگ حداقل سه دلی= 604; می تواند داشته باشد ؛ تقدیر از کسانی که برا= 740; حفظ کشور جنگیدند ، آماده ماندن برای جنگی دیگر و نوشتن برای پیشگیر= 40; از جنگ ( نوشتن از جنگ برای رسیدن به صلح) .=

آن چه در ادبیات رسمی = 608; دولتی از جنگ ارائه می شود ، اگر چه اغلب به نام تقدیر از رزمندگان = 589;ورت می گیرد ، اما همواره این دلیل با دلیل دوم یعنی آمادگی برای جنگی دیگر اس= 578; به هم آغشته است . به همین خاطر در این ادبیات کم تر به فجایع جنگ بر می خوریم و اغلب جنگ تقد= 740;س می شود و چهره ای که از رزمندگان ارائه می شون= 583; ، اغلب به هم شباهت دارند = 608; بیش تر تیپ اند تا شخصیت . در این ادبیا= 578; کم تر با تردید روبه ر= 608; ییم و اگر هم برای کشش داستانی شخصیتی دچار = 578;ردید شود ، حتما در آخر یا میانه داستان بر تردید هایش غلبه می کند وبه تصمیم درست که همان= 575; مبارزه با دشمن است، دس= 578; می یابد .

در این ادبیات تصویری که از رزمندگان ارائه می شود ، تصویری مذهبی است و رزمندگان بی= 88; از این که دغدغه ملیت داشته باشند = 548; دغدغه حفظ دی= 606; دارند و جنگ میان حق و باطل است و میان دین داران و بی دینان .
از همین زاوی= 607; است که ادبیا= 578; جنگ به سادگی با عاشورا پیوند می خور= 583; و در آثار زیادی جنگ عر= 575;ق و ایران ادام= 607; نبرد عاشوراست . ادبیات جنگ ن= 607; تنها از ادبیات عاشورایی تاثیر می پذیرد که تاث= 740;ر نیز می گذارد . اگر به ادبیا= 578; عاشورایی پی= 88; از انقلاب یا به نوحه های سنتی قدیمی نگاه کنیم ، بیش تر به ذکر مصائبی می پردازد که بر حسین (ع) و یارانش رفته است ، اما رفته رفته با نزدیک شدن به انقلاب لحن این ادبیات نیز حماسی می شود و نبرد میان امام حسین و یزید را بی پایان م&#= 1593;رفی می کند که در هر زمانی به شکلی ادامه م= 740; یابد و بعد از انقلاب آن را در جنگ عراق علیه ایران بازتولید می کند .

در ایران اغلب به خاطر جنگ های پی در پی ادبیات جن= 711; برای رسیدن ب= 607; صلح شکل نگرفته است و در آثار برجسته و سترگی هم چون شاهنامه نیز از مصائب جنگ خبری نیست و انگار مصائب جنگ ها فقط برای دشمنان ماست نه ما . در ادبیاتی که بزرگ ترین حامیان آن سلطان ها باشند ، نوشت= 606; از جنگ بیش تر به ذکر دلاور= 740; ها و دلیری ها اختصاص می یابد و به خصوص اگر جنگ= 740; نیز در میان باشد.(سيدآبا= 583;ي:   1384)
در هشت سال جنگ عراق علی= 607; ایران نیز چنین امکانی فراهم نبود . در میانه جنگ و در حالی که بیگانه در خا= 705; کشوری باشد ، نوشتن از مصائب جنگ ممکن نیست ؛ اما چرا چنین ادبیاتی بعد از جنگ شکل نگرفت ؟ شاید &#= 1605;هم ترین دلیل آن ، حضور پر رنگ نهاد های حکو= 605;تی در عرصه این ادبیات باشد = 563; چنان که گویی نوشتن از جنگ در انحصار گروهی خاص اس= 578; . این انحصار البته نگرش خاصی را نیز بر این ادبیا= 578; حاکم کرده اس= 578; ، نگرشی که وظیفه ادبیا= 78; جنگ را آماده سازی برای جن= 711; های بعدی می داند انگار. ا&#= 1604;بته در سال های اخیر کتاب هایی منتشر شده است که چنین نگاهی ب= 607; جنگ نداشته اند و به ذکر مصائب جنگ پرداخته اند = 548; اما با واکنش های تندی روب= 607; رو شده اند که نمونه آخر آن مجموعه داستان " من قاتل پسرتان هستم " احمد دهقان است که برخی آن را اثری دانسته اند که همه ارزش های دفا= 593; مقدس را مورد حمله قرار دا= 583;ه تا مورد توجه محافل روشنفکری قرار گیرد ، د&#= 1585; حالی که زاوی= 607; نگاه دهقان ب= 575; آنان متفاوت است و خواسته است در این داستان ها به &#= 1605;اجراهایی بپردازد که تراژدی های دردناکی اند = 608; نباید از یادمان برود.(همان)

ما در دور= 07;‌ای كه وارد قرن چهارم هجری م= 740;‌شویم، فردوسی را داریم و شاهنامه بزرگش را. فرد&#= 1740; كه وقتی از دشمن یاد می‌= 603;ند، او را خیلی حقیر جلوه نم= 740;‌دهد. قو‌ّتهایش ر= 75; هم می‌گوید. منتها چنان ب= 575; هنرمندی، او را معرفی می‌= 603;ند كه می‌بینیم با همه قوت آن طرف نبرد، اغلب، قهرما= 06; خودی داستان = 576;ر دشمن غالب می= 204;شود. یعنی هرگز اص= 604; میهن‌دوستیš= 8; اصل ارزشمداری و جانبازی در راه آرمانها= 40; مقدس، اصل جوانمردی، شجاعت و ایثا= 585;، مورد تردید ی= 575; كم‌مهری قرا= 85; نمی‌گیرد. برای خوشامد نظریه‌پرداž= 6;ان مغرض ادبیات= 48; واقعیات مور= 83; تحریف واقع نمی‌شود.

برای مثا = 4; ببینید فردوسی چقدر از «پیران وی= 587;ه» (وزیر افراسیاب) تعریف می‌كن= 83;؛ از دانش او، از خردش، از شجاعتش. حتی از خود افراسیاب در = 576;‍ُعد قدرت نظامی چقدر تعریف م= 740;‌كند! می‌گوید اگر اسمش را كوه آهن بشنود، آ= 576; می‌شود:
شود كوه آهن چو دریای آب

اگر بشنوž= 3; نام افراسیا= 76;.

منظور از برشمردن جنب= 07;‌ای از روش كار فردوسی این است كه بدانی= 605; وقتی یازده قرن پیش از ما، این ادبیات در مرحله‌ای بوده است كه منصفانه با د= 608; طرف برخورد كرده، غربیه= 75; نمی‌توانند مدعی كشف تاز= 607;‌ای در این زمینه باشند. این نشان می‌دهد كه شاعر داستان‌سرا®= 0; ما، فردوسی، دارای چنان دانش و تبحر نویسندگی بوده كه دشمن را با همه قو&= #8204;ّت و قدرتش مطرح كند، ولی در نهایت، اثر ر= 575; به نفع دوست تمام كند. ما هم نباید در این زمینه از او عقب‌تر برویم. اما آنچه در این میان مهم است این است كه برآیند تأثی= 85; اثر بر مخاطب= 548; نباید در جهت تضییع حقوق مردم و رزمندگان جا= 06; بر كف ما ـ اكث&= #1585;یت آنها ـ و به كام دشمن باشد. دربار&= #1607; ادبیات جنگی اروپا هم «سیمون دوبووار» نوشته است: تا قبل از جنگ جهانی اول، د= 585; آثاری كه ما درباره جنگ می‌نوشتیم، فقط به ابعاد حماسی جنگ و قهرمانان خو= 83; می‌پرداختی = 5;. در این داستانها، قهرمانان ما نه می‌ترسید= 06;د، نه دچار تردی= 583; می‌شدند! او می‌گوید بعد از جنگ جهانی اول بود كه نگاه نسبی به جنگ در آثار ادبی شروع شد.(سرشار:1384)

او مقدمه = 08; علت این امر را هم این می‌&#= 1583;اند كه بعضی از فرماندهان ارتش و سربازان و اف= 587;ران این جنگ، خاطراتشان ر= 75; در این مورد نوشتند، و در این خاطرات، صادقانه اعتراف كردن= 83; كه در مواردی به شدت ترسیده‌= 75;ند؛ دست و دلشان لرزیده است؛ = 608; یا در جای دیگ&#= 1585;ی، جرئت نكرده‌= 75;ند یك قدم جلو بروند! این خاطرات، دستمایه‌ای شد برای اینك= 607; نویسندگان غربی هم جرئت كنند و در جبهه خودی، ب= 607;‌ویژه، شخصیتهای نسبی را در داستانهای جنگی خودشان مطرح كنند.

بر&#= 1570;یند كلی و نتیجه داستان، بای= 83; مؤید حق و حقی&#= 1602;ت، و محكوم‌كننده ظل&= #1605; و تجاوز باشد. كه در مورد جن&#= 1711; تحمیلی، هم اسناد غیرقابل انكار و هم اقرار رسمی سازمان ملل، به روشنی نشا= 606; می‌دهد كه متجاوز و آتش= 204;افروز كی، و مدافع و مورد تجاوز واقع شده كیس= 578;. طرح برخی تواناییها و قابلیتهای نظامی و شخصی حریف، لزوما= 11; مغایرتی با این امر ندارد. آدمی می‌تواند بسیار قوی، اما ظالم باشد. اصلاً دیالكتیك داستان این ر= 575; اقتضا می‌كن= 83;؛ و ثابت كرده است كه دو رقیب كه در مقابل هم قرا= 585; می‌گیرند، وقتی از نظر نیرو و استعداد به یكدیگر نزدی= 03; باشند، داستان، خیل= 40; نمایشی‌تر م= 40;‌شود، نسبت به زمان= 740;‌كه یك آدم ضعیف در مقابل یك آدم بسیار قو= 740; قرار بگیرد. چیرگی بر چنی= 606; آدم ضعیفی، افتخاری ندارد. =

اصل، ارزشهاست كه باید حفظ شود. اگر ارزشها د= 585; یك داستان زی= 585; سؤال برود و نویسنده هم د= 585; خاتمه نتوان= 83; كار را به نفع آنها جمع و جور كند، درو= 575;قع، نقض غرض كرده است. بله، ما می‌توانیم ب= 07; یك آرمان معتقد باشیم ولی در لحظات= 740; هم بترسیم. این ترس، اشكالی ندار= 83;. چون از غرایز بشر است. صدای گلوله و انفجار، خاصیتش این است كه توی دل آدم را خالی می‌كند و زانوی آدم را سست می‌كند. اما واقعیت جنگ تحمیلی این است كه رزمندگان ما این حالتها ر= 575; تحمل كرده‌ا= 06;د و مردانه ایستاده‌انž= 3;. من هم موافقم كه در شرایط عادی، هیچ پدری حاضر نیست فرزندش كشته شود. هیچ مادری حاضر نیست عزیزش ر= 575; دم تیر بفرستد. حتی خود آن فرزند هم نمی‌خواه= 83; كشته شود. اینها با اصل موضوع منافا= 78; ندارد. منظو= ;ر اينست كه هم&= #1607; ای&= #1606; علایق بشری، وقتی پای اضمحلال شرافت و عزت و استقلال و دی= 606; و آیین به میان می‌آید= 48; صورت و معنای دیگری به خود می‌گیرد. به‌= 582;صوص در مورد انسانهای الهی و ارزش‌= 605;دار، صورت موضوع ب= 607; كلی عوض می‌ش= 608;د. در این صورتهاست كه دیگر، شخص بی= 606; زندگی با ذلت و مرگ با عزت، دومی را برمی= 204;گزیند. بین دنیا و آخرت، آخرت ر= 575; ترجیح می‌ده= 83;. هرچند این انتخاب، دشوار و توأم با رنج و حرمان شدید ب= 575;شد. (همان)

نگاهي به "زمستان62" به عنوان يك رمان ضد جنگ اثراسماعيل فصيح

اسماع= ;يل فصيح در دوم اسفند 1313در تهران متولد = 588;د. پس از تحصيلا= 578; عالي در آمريكا به ايران بازگش= 78; و از سال 1342 در شركت ملي نفت ايران در مناطق نفت خي= 586; جنوب به كار پرداخت و در س&#= 1575;ل 1359 با سمت استاديار دانشكده نفت آبادان بازن= 88;سته گرديد. فصيح اكنون در تهران بسر مي برد و گهگاه در بخش برنام= 607; هاي آموزشي زبان تخصصي و گزارش نويسي صنعت نفت خدم= 578; مي كند. رمان"زمستان 62" را در سال 1366 نوشت و اين رمان در سال 1998 به آلماني ترجمه شد.

زمستا= ;ن 62، داستان سفر جلال آريان ر= 575; در زمستان سا= 604; 1362 در مناطق جنگي جنوب روايت مي كند. جلال مردي ميانسال و به مسائل مذهبي بي اعتقاد، قبل از انقلا= 576; در دانشكده نفت تدريس مي كرده   ه&= #1605;راه منصور فرجام كه جواني است بزرگ شده آمريكا ودكتراي كامپيوتر دارد به جنوب مي رود. منصور بخاطر تاسيس مركز آموزش كامپيوتر بر= 75;ي شركت ملي نفت ايران دعوت شده و جلال براي پيدا كردن ادريس ك= 607; پسر يكي از مسخدمانش اس= 78; و زمين گير شده به اين سفر مي رود.

منصور در جنوب با مريم جزايري = 608; دكتر يارناص= 85; كه از آشنايان جلال هستند آشنا مي شود و طي اين ارتبا= 591;ات دوستانه، لاله و فرشاد(از اقوام مريم ج= 586;ايري) را مي بيند . مريم جزايري فرزند يك خان= 605; دكتر آمريكايي و ي= 603; آقاي دكتر ايراني است، ليسانس اقتصاد دارد = 608; قبلا حسابدا= 85; بوده و همسر ك&#= 1608;روش شايان ، يكي از اعضاي حزب رستاخيز كه اعدام شده . و بخاطر اين موضوع دائما از جانب شخصي بنام ابوغال= 76; اذيت مي شود و نمي تواند همراه دخترش از ايران خار= 580; شده و پيش تنها پسرش برود.

از طر = 1; ديگر فرشاد نيز بخاطر اجبار خدمت نظام وظيفه مجبور است لاله را ترك كند و نمي داند زنده خواهد ماند ي= 575; نه. در تمام چند ماهي كه منصور در جنو= 576; بسر مي برد كا&#= 1585;ها پيش نمي رود و مركز آموزش كامپيوتري نيز راه نمي افتد. عاقبت منصور كه در گذشته خويش طعم تلخ ناكامي در عش= 602; را چشيده ، خود را فداي عشق لاله و فرشاد مي كند و جلال نيز همراه ادريس به تهران باز &#= 1605;يگردد، اين در حالي ا&#= 1587;ت كه جنگ همچنا= 606; ادامه دارد...

  زمستان 62 نوشته‏ى اسماعيل فصيح از نمونه‏هاى شاخص رمان‏هاى منفى‏نگر اس= 78; كه شخصيت‏ها= 09; آن اغلب از مرگ مى‏ترسند، كمتر با شهاد= 578; آشنايند و اه= 604; غارت و فرارند.

آثار فصيž= 1; غالبا حكم زندگينامه نسلي سردرگم = 608; سرخورده را دارند. نسلي كه هنوز گيج و سردرگم حوادث و رويدادهاي پ= 85; شر و شور پيرامونش بوده است كه با كودتا و اختناق پس = 575;ز آن مواجه شده است.
نوعي ساده انگاري = 608; تسليم نسبت ب= 607; كليت فلسفه ه= 587;تي در آثار فصيح به چشم مي خورد كه = 607;مراه با به كارگير= 610; برخي تكنيك ه= 575; و عادات ادبي     = هم&#= 1670;ون توضيح دقيق و در عين حال طنز گونه برخ= 610; موقعيت هاي د= 575;ستان و از درجه اعتبار = 587;اقط كردن بسياري از فجايع، عد= 607; اي را متقاعد &#= 1603;رده است تا سبك ادبي وي را متاثر از = 570;ثار همينگوي بدانند.

به نظر مي رسد كه نوعي پوچي در آثار فصيح حضور دا= 610;م دارد، البته نه از نوع فلسفي و «هدايت گونه اش». نوعي پوچي كه پذيراي همه چيز است و<= /span> = 588;خصيت ها تنها در پي حل مشكلات روزمره زندگي، بدون وابسته شدن ب= 607; آن، هستند و نه مع&#= 1590;لات ازلي و ابدي و فلسفي آن.

خوبي مطل = 2; و معصو&= #1605;انه در آثار فصيح كم و بيش محكوم به فنا &#= 1575;ست. به نظر مي رسد نويسنده سعي دارد يك الگوي متوسط = 608; كاربردي و به دور از هر گونه ايده آل گرايي و نهايتا «آريان = 711;ونه» را براي مخاطبا= 06; خود تجويز كن= 583; و شايد هم سعي &= #1583;ارد باورهاي جامعه اي را كه نا&#= 1576;ودي خوبي مطلق را بيش از بارور شدنش مي پسند= 583;، به چالش فرا خواند.

نكته = 583;يگري كه در آثار فصيح به چشم مي خورد، سمبوليسم پنهاني است ك= 607; در زير پوست داستان = 607;اي او حضور دارد. اين ويژگي حت= 610; در نامگذاري = 588;خصيت هاي داستان هاي فصيح نيز جلوه مي كند.

به عنوان مثال منصور فرجام در «زمستان 62» شخصيتي است ك= 607; عاقبتي = 605;نصور وار را براي خود برمي گزيند و يا جلال آريان د= 585; بسياري از دا= 587;تان ها جلوه اي = 575;ز غرور و شكوه هميشگي يك رو= 581; سرگشته ايراني است ك= 607; همواره با مصايب به هر تقدير = 587;اخته و مانده است.

فصيح در تعدادي از آثارش داستا= 06; ديگري را از ن&#= 1608;يسنده اي مشهور و غير ايراني، = 605;ثل «بي&#= 1711;انه»، و «طاعون» آلبر كامو، «در انتظار گ= 608;دو» ساموئل بكت ي= 575; «آفتاب نيز طلوع مي = 603;ند» همينگوي، در پس زمينه داستانش حرك= 78; مي دهد و گاه داستان دوم ر= 575; با روايتي طن= 586; گونه پا ب= 07; پاي داستان اصلي به پيش مي برد.

اما ارتباط اين داستان هاي فرعي با داستان اصلي گاه آنچنان ضعيف و سست است كه حتي دقيق ترين خوانندگان نيز در رمز = 711;شايي و كشف اين ارتباط در مي مانند و ارتباطي هم ا= 711;ر مي يابند، سطحي و فاقد عمق و گا&#= 1607; در حد تكرار صرف و خلق اثري عاريتي باقي مي ماند.

شخصيت پردازي و = 601;ضاسازي آثار فصيح ني= 586; گاه در اين دسته قرار مي گيرند و حواد= 579; فرعي پرداخت= 07; شده در = 583;استان ها بيش از آنكه به پيشبرد و تكميل ديگر عناصر و رواي= 578; اصلي داستان كمك كند = 578;نها جنبه سرگرم كنندگي اثر ر= 575; تقويت مي كنن= 583;.(= 585;ضايي زاده:1382)

نگاه جلال به جنگ يك نگاه ترسيده ازجن= 11; و منفي است،د= 585; نظرش هيچ اميدي به چشم نمي خورد عملياتي(خيب= 85;) را كه انتخاب كرده نيز نشاندهنده نااميدي است.

تأكيد= ; او بر اين است كه آرمانهاي جن= 11; اصولأ ملي نيستند، در توصيف تشييع شهدا مي گويد كه آنها را با پرچم هاي مذهبي آذين م= 610; كنند.

او در اين اثر از خرافات نيز بهره برده : شماره كاروا= 06; منصور و اتاق= 610; را كه جنازه اش را در آن گذ&= #1575;شته اند 13 نامگذاري مي كند . شايد به اين طريق مي خواسته نحسي عاقبت زندگي در آنجا را نشان دهد.

بخش مهم اين رمان نقد انقلاب است ؛ جلال به شدت ضد دين است ودائمأ وضعيت قبل و بعد انقلاب ر= 575; مقايسه مي كن= 583; و بهترين دوران را مربوط به قبل از انقلاب ميداند(از رفاهي كه قبل از انقلاب در رستوران خيا= 05; وجود داشته ت= 575; موقعيت مريم شايان در زما= 606; قبل از انقلاب)

اسماعيل فصيح در رمان «زمستان 62» با موضع گيرى سلطنت طلبانه، انقلاب و جنگ و ارزش&= #1607;ا و تقدسهاى آن را يكسره به مسخره مى گير= 583;.

مدافعين انقلاب را «زالو» (ص 48 و 253)، دوران انقلا= 76; را «روزگار تلخ تر از زهر»(ص <= span dir=3DLTR>85)، جن&#= 1711; را نتيجه كار و عوارض عفونت مغزهايى (مى بيند) كه در اين شب تاريك (دوران انقلاب و جنگ) بر ما مستولى اند» (ص 198)، مصا= 83;ره را «دزدى» (ص 292) مى نامد = 608; ...

«ابوغالب= ;» يكى از شخصيتهاى منفى رمان اس= 578; كه فصيح با خلق آن، خواسته تيپ مذهبى به قدرت رسيده ر= 575; در ذهن خوانن= 583;ه تداعى كند:

«قب&#= 1604; از انقلاب ابوغالب تخم جن چكاره بوده؟»

«هيچى&= #1548; يه كارمند حم= 604; و نقل بود. اون رفته بود بلو= 670;ستان و هندوستان و اونجاها. بچ&#= 1607; طايفه زرگانيهاى اهواز، از نوزده سالگى = 605;ياد تو شركت (نفت). سالهاى قبل ا= 586; انقلاب آروم بود. مدام يه گوشه خزيده، لب گزيده. جانما= 586; آب كش. بعد سر و كله اش از<= /span> = 578;وى انجمن اسلام= 09; و مجاهدين دراومده... اوّلها مى نشست و مى گفت ملّت آزادى م= 609; خواد. حكومت عدل الهى مى خواد. ما با همه همزيستى مى كنيم. ما با توده ايها بح= 579; مى كنيم ... آنها حقِّ رأى دارند. همه = 581;قِّ رأى دارند. ما با آزادى و اي&#= 1583;ئولوژى مخالف نيستي= 05;. ما با فحشا و دزدى و فساد و غرب زدگى مخالفيم ... (تداعى كننده سخنان قبل از &#= 1575;نقلاب امام) بعد بالاخره شرو= 93; كرد به پيچيدن به پر و پاى من (مريم، همسر رئيس حزب رست= 575;خيز خوزستان. كور= 588; شايان رئيس حزب رستاخيز خوزستان با تمهيدات ابوغالب اعد= 75;م شده چرا كه در قبل از انقلا= 576; ابوغالب به دخترى به نام مريم علاقه داشته كه اين دختر به انتخاب خودش زن كورش شايان مى شود) و كورش ...» (= 589;277,278= )

ابوغالب در يك باغ مصادره اى (خانه پدر كورش شايان) زندگى مى كند و به گفته فصيح آن را به «قلعه حيوانات 2» تبديل كرده ا= 587;ت:

«در قلعه حيوانا= 78; 2 هم زندگى روال خودش را دارد. مرغها توى مرغدانى قدقد مى = 603;نند. خروسها آن بيرون به هم مى پرند. مرغابيها دنبال هم قدم آهسته مى روند.گاوها سرشان تو = 9; آخور است. طاووسها بهت زده به اينور و آنور نگاه مى كنند. ابوغالب را م= 609; بينم كه ب= 75; هيكل خيك، آف= 578;ابه به دست مى رود ته باغ. معلوم است او حالا مى خواهد كجا را منفجر كند.» (ص328)

جالب است كه نويسنده ا= 586; ابتدا تا انتهاى كتاب = 583;ر موضع دفاع از كورش شايان قرار دارž= 3;.

نامگذارى محلّ سكونت ابو غالب ذيل اسم «قلعه حي= 608;انات 2» در ذهن خواننده «قل&#= 1593;ه حيوانات جرج ارول» (داستا= 606; نشستن انقلابيون بجاى مستبدي= 06; سابق) را تداعى مى = 603;ند. والبته اگر بدبينانه نگاه شود، مى توان گفت گاو و طاووسها در مقابل هم آمد= 607; اند و لاب= 83; طاووسها روشنفكراننž= 3; و گاوها كسان= 609; كه به زعم روشنفكران د= 85; غارت مملكت و يا به باد دادن آن، رژي= 605; شاه را رو سفيد كرده ان= 583;.

((... مردم تهران هميشه خدا را شكر مي‌كنند: « بابا حالا خوبه ». اگر برق دو ساعت برود، ميگويند: « بابا حالا خوبه كه دوساعت مي‌ر= 07;. » اگر چهار ساعت برود، م= 610;‌گويند: « بابا خوبه كه نفت داريم.» اگر نفت نباشد مي= 204;گويند: « بابا حالا خوبه كه ذغال هست ». اگر توي ستون فقراتشان لگ= 83; بزنند مي‌گو= 10;ند « بابا حالا خوبه كه توي مخ مون نزدند ». اگر توي مخ شان لگد بزنند، مي‌گ= 08;يند: « بابا حالا خوبه كه توي شكممان لگد ن= 586;دند...» شكر ميكنند و روزگار را در ميهن اسلامي = 605;ي‌گذرانند...)). (ص138)

هيچ دقت كرده‌اي= 83; وقتي دو تا ايراني به هم مي‌رسند چطو= 85; احوال پرسي ميكنند. اولي مي‌گويد: چه خبر؟ و دومي جواب مي‌دهد : هي، زنده‌اي= 05;، شكر. البته پر واضح است كه اين شكرها نه از سر رضاي خاطر و سپاس خالق است كه از سر ناچاري و احساس درماندگي‌س= 8;. اصفهانيها ب= 07; اين نوع شكرگذاري اصطلاحا مي‌= 11;ويند شكر شتري يا به عبارتي شك= 585; كيلوئي.

براست= ;ي چه چيزي در اعماق ذهن مردم جا گرفت= 607; است كه هموار= 607; خود را تسليم شرايط موجود مي‌بينند و براي بستن چشم وجدان خويش اين ديالوگ را ان= 578;خاب مي‌كند؟شايد قسمت اعظم اين فرهنگ ناشي ا= 586; مذهب است. همان مذهبي ك= 607; دكتر شريعتي در كتاب مذهب عليه مذهب به آن اشاره مي‌= 603;ند و آنرا مذهب شرك، تخدير و ترس ناميده. همان مذهبي ك= 607; همواره در دس= 578; ملاء و مترفي= 606; حاكم بر جامع= 607; بوده و تبليغ گشته. همان مذهبي كه با پ&#= 1610;شرفت و آزادي و برابري مخال= 01; بوده و اروپا= 574;يان با كنار نهاد= 606; آن توسعه را تجربه كردند. مذهب راستين = 605;ا را به صبر و تحمل دعوت مي= 204;كند نه از براي راكد شدن و پوسيدن، بلك= 07; براي تفكر و جستجو، راهي شدن .

با توجه به مطال= 576; ذكر شده در مقدمه مقاله مي توان فصيح را در زمره كساني دانست كه ديدگاه وف= 575;قي را پذيرفته اند ، چرا كه ديدگاه وفاق= 10; انقلاب و جنگ ،هر دو را نقد و صرفا به اهميت اصلاح توجه مي كند.

جلال در " زمستان 62 " شخصيتي است ك= 607; نه تنها جنگ و دفاع را نمي پذيرد بلكه ارزشهاي انقلاب را ني= 586; به باد تمسخر مي گيرد. براي او جنگ و انقلاب ايرا= 06; كاملا غير ضروري است. او اين دو جريان را بدترين خشونتها مي داند كه منجر به كشتار جوانان و اتلاف انرژي اي مي داند كه مي تواند در جهت امور ديگري مورد استفاده قرا= 85; بگيرد.به نظر وي انقلاب ايران و در ادامه آن جنگ با عراق منجر به دگماتيسم = 608; عدم تحرك اجتماعي مرد= 05; خصوصا زنان شده . او اصلا به اين جنبه از قضيه نگاه نمي كند كه شروع كننده جنگ، ايران نبوده و جنگ ايران تنها ب= 607; علت دفاع از م&#= 1610;هن صورت گرفته . در نظر او جنگ &= #1593;امل سكون و توقف زمان است و تا زماني كه جنگ ادامه دارد مردم گذشت زمان و حركت را با تمام وجود احساس ن= 582;واهند كرد. <= /o:p>

جلال بر خلاف ماركسيست ها كه انقلاب را پديده اي ضروري و حتمي براي تحول جامعه از مرحله اي به مرحله ديگر و در عين حال مطلوب و مفيد مي دانند ، به نتايج تخريب كننده = 608; نامطلوب انقلاب توجه مي كند و جنگ و انقلاب را عامل افول جنبه هاي مختلف زندگي اجتماعي مي داند. البته بايد توجه داشت كه جلال انساني معتق= 83; و پاي بند به اصول مذهبي نيست، و همين امر در داشتن چنين نظري راجع به انقل= 575;ب اسلامي و هشت سال دفاع مقد= 587; بي تاثير نخواهد بود.

قضاوت در مورد فصيح و آثارش، همچو= 06; ديگر نويسند= 11;ان برجسته كشورمان، صد البته دشوار است و محتاج موشكافي هاي بسيار در داستان هايش. نقد يك اثر آن چنان كه الكساندر پو= 62; در رساله نقد خود آورد= 607; است به مراتب دشوارتر و پيچيده تر از خلق آن است: «دشوار = 575;ست بتوان گفت كه ناپختگي، بيشتر در نگارش بد به ظهور مي رسد يا در بد داوري كردن؛ اما از اي= 06; دو، اثري كه به سبب نقص انشا ايجاد م= 604;ال مي كند از نقدي كه درك ما را گم&#= 1585;اه مي سازد كم زيان تر است».(رضايي زاده:1382) &n= bsp;

شايد بهتر باشد قضاوت را به تاريخ بسپاريم كه پيش از اين بارها و بارها ثابت كرده است توا= 606; انجام اش را به بهترين شك= 604; د= 5;رد.

=

م= 606;ابع

. 1 آزاد ارمكي، تقي (1381)= 48; " جنگ يا انقلاب اجتماعي "در: دفتر ادبيات = 608; هنر مقاومت ح= 608;زه هنري،انجمن ايران شناسي فرانسه در اي= 585;ان،دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران(برگزا= 85;كنندگان) . جنگ و خاطره:مجموع= 07; مقالات ميزگرد بررس= 10; ادبيات خاطر= 07; نويسي جنگ ايران (وعراق) و رزمندگان فرانسوي جنگ جهاني اول(15و16آ= ;ذرماه1378-تهران= ;) . تهرا= ;ن : سوره مهر(حوز&= #1607; هنري سازمان تبليغات اسل= 75;مي) .   صص

23-19

2 <= span dir=3DRTL>. بي نياز، فتح اله (1382)، "= نگاه¡= 0; به ادبيات پايداري " در: شاهرخ تندرو صالح (گردآورنده) .ادبيات جنگ و موج نو. تهران: فرهنگسراي پايداري. صص 14-26.        =

3 . رضايي زاده، پدرام، "وقايع نگار¡= 0; در چهارچوب رمان"، روزنامه شرق= 48; سوم آذرماه،1382=

4 سرشار، محمدرضا (1384)،" ادبيات جنگ و ايستگاه هاي سه گانه اش" ،ماهنامه ادبيات داستاني.شما= 85;ه83.

5.سيدآ= 6;ادي، علي اصغر(1384)، "چرا بايد از جنگ نوشت؟": http://www.hanouz.com/archives/2005_09.html

6. فصيح ، اسماعيل، " زمستان 62 "، تهران: نشر نو،1366.

7. کوثري، مسعود (1382)، "درآمدي بر جامعه شناسي ادبيات جنگ" در: شاهرخ تندرو صالح (گردآورنده) .ادبيات جنگ و موج نو. تهران: فرهنگسراي پايداري. صص 187-162

8. . نجفي، <= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;mso-bidi-language:FA= '>رضا (1382)، "درگذر ازجن&#= 1711; ها" در: شاهرخ تندرو صالح (گردآورنده) .ادبيات جنگ و موج نو. تهران: فرهنگسراي پايداري. صص 221-188