دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

چرا
و چگونه باید
از جنگ نوشت ؟

(با
نگاهي به
«زمستان62»اسماعيل
فصيح)

ریحانه
باقری

كارنوشت
دانشجويي
براي درس جامعه
شناسي ادبيات

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تير 1385

جنگ يا
انقلاب
اجتماعي؟

در
علوم اجتماعي(
بطور عام )و
جامعه شناسي
(بطور خاص) دو
ديدگاه نظري
به كلي متفاوت
در بررسي جنگ
و انقلاب وجود
دارد،اولين
چارچوب نظري
متعلق به حوزه
ماركس است و
دومي به
ديدگاه وفاقي
و بيش تر
كاركرد گرايي
ساختاري
پارسونز تعلق
دارد.

ماركس
انقلاب را
پديده اي
ضروري و حتمي
براي تحول
جامعه از
مرحله اي به
مرحله ديگر و
در عين حال
مطلوب و مفيد
مي داند. بعد
از ماركس ،
ماركسيست هاي
هگلي از قبيل
لوكاچ و
گرامشي به نقش
روشنفكران و
پرولتاريا در شكل
گيري انقلاب
اجتماعي
پرداختند.

در
مقابل ديدگاه
فوق ،بسياري
از متفكران
اجتماعي به
نقد نظريه
ماركس درباره
انقلاب پرداختند
و با درنظر
گرفتن نتايج
تخريب كننده و
نامطلوب
انقلابات
اجتماعي در
دوران جديد،به
فهم
مكانيسم(سازوكار)هاي
دروني نظام ها
در قالب نظريه
اصلاح توجه
كردند.كارل
پوپر در كتاب
انقلاب يا
اصلاح در نقد
نظريه انقلاب
به دفاع از
نظريه اصلاح
پرداخته است.

با
پذيرش و پافشاري
بر اين دو
ديدگاه نظري
مي توان جنگ
ها را از
دريچه انقلاب
ها بررسي كرد.
با توجه به
تجربيات جهان
در دو سده
اخير در مورد
انقلاب ها و
جنگ ها مي
توان بر اساس
چارچوب نظري
جديد، جنگ ها
را به نوعي
انقلاب هاي
اجتماعي تلقي
نمود(آزاد
ارمكي1381)

گذشته
از محتواي
داستان هاي
جنگ، عناصر
اصلي و اساسي
اين داستان ها
(چون زاويه
روايت،سبك
رئاليسم
جادويي و ...) نيز
قابل بررسي
جامعه شناختي
اند. زيرا
همان گونه كه
لوكاچ مي گويد
انتخاب
سبك،زاويه
روايت و به
طور كلي آرايش
ادبي عناصر
داستان متأثر
از بينش
ايدئولوژيك
يا در بيان عام،
جهان بيني
نويسنده است (لوكاچ
1345). تحليل عناصر
و سبك داستان
در معناي
كلي-بويژه
بطور مقايسه
اي- در آثار
نويسندگان
موافق و مخالف
جنگ اهميت
اساسي دارد.(كوثري1382:
180-179)

جنگ
اگرچه يكباره
و فراگير آغاز
شد و هيچگونه تمهيد
و آمادگي رزمي
در مناطق مرزي
براي مقابله
با دشمن وجود
نداشت،به علت
همان باورها و
آمادگي
انقلابي كه در
نهاد
باورمندان انقلاب-
يعني توده
مردم،نيروهاي
نظامي انقلابي
و داوطلب( بسيجيان)- وجود
داشت و نقش
تعيين كننده و
كلام پرنفوذ
رهبر انقلاب
،مصيبت و
فاجعه اي
دلهره آور و
مأيوس كننده و
ترساننده  تلقي
نشد. شگفت است
كه ارتش عراق
شهرها و روستاهاي
مرزي را به
سرعت به تصرف
درمي
آورد،اما در
ذهن داوطلبان
ميدان هاي
نبرد و آحاد
مردم و باورمندان
انقلاب تزلزل
و ترديدي
بوجود نيامد.
انقلاب در
يادها مرور مي
شد و جز برخي
سالخوردگان
سياسي كسي به
فكر مذاكره و
مصالحه با
دشمن نيفتاد.
رزمندگان به
سوي جبهه ها
سرازير شدند و
همان باور
انقلابي را با
تداعي به يك
واقعه اسطوره
گون ديني و
تاريخي
درآميختند و
جنگ را در
ادامه آن براي
خود تفسير و
تأويل كردند.(؟)

چرا
جنگ، چرا پايداري؟

تعريفي
كه
استراتژيست
پروسي،كارل
كلاوزويتس(1831-1780)از
جنگ داده
است،تا امروز
هم به قوت خود
باقي است:«جنگ
ادامه سياست
است و عملي
است خشونت آميز
كه هدفش وادار
كردن حريف به
اجراي خواسته
ماست».
بنابراين
مفهوم جنگ در
عمل،«رودررويي
سازمان يافته
دو يا چند
دولت(يا گروه
يا قوم و ايل)
بر سر اختلاف
و اهداف از پيش
تعيين شده
است». يا به
اعتباري،جنگ
قاعده اي است
كه به دو يا
چند گروه(اعم
از دولت يا
جمعي از
افراد)متخاصم
امكان مي دهد
تا آنها به
اتكاي
نيروهاي
مسلح،عليه
همديگر عمل
كنند. اگر همين
جنگ ايران و
عراق درنظر
گرفته شود، مي
بينيد تعاريف
فوق كاملاً
درباره آن
مصداق دارد.

براي
شروع و ادامه
جنگ بايد يك
«نابرابري»
در كليه يا
بخش اعظم عرصه
هاي
اقتصادي،سياسي،اجتماعي
و نظامي وجود
داشته باشد يا
دست كم يكي از
طرفين چنين
«احساسي»
داشته
باشد،چنان كه حكومت
عراق در سال  1359واقعاً بر
اين باور بود
كه از هر حيث
«خصوصاً
سازماندهي نيروهاي
نظامي و
امكانات
اقتصادي و
روابط جهاني» بر
حكومت نوپاي
جمهوري
اسلامي تفوق
دارد. درضمن
بايد
شرط«اختلاف
سياسي» وجود
داشته باشد،چنانكه
اگر جمهوري
اسلامي،«
برنامه درازمدت
حزب بعث
عراق(ونه حتي
بعث سوريه) را
در عمل دنبال
مي كرد و
ساختار سياسي
آن حكومت را مورد
تأييد قرار مي
داد»،ارتش
عراق به ايران
حمله نمي كرد.
نكته سوم، به
اختلاف عرصه
«نفوذ
استراتژيك»
مربوط مي
شود،به اين
ترتيب كه اگر
دولتي
عملكردهاي
دولت ديگر را
خطري براي نفوذ
استراتژيك
خود تلقي
كند،به خودي
خود در تقابل
با آن قرار مي
گيرد.

اين
نكات شايد در
شخصيت پردازي
،رخدادها و
شيوه روايت يك
نويسنده
دخالت
نكنند،اما مي
توانند به
عنوان زنجيره
اي از روابط
علت-معلولي،در
طرح(پلات) داستان
او وجود داشته
باشند،البته
اگر نويسنده
به طرح معتقد
باشد. اما اگر
هم نباشد،باز بازتاب
ذهني اين نكات
عام به مثابه
عناصر روايت به
كارش مي آيد.
روايت
داستاني،با
هر تكنيك،سبك
و زباني كه
باشد،به
عناصر فردي
تر،مشخص ترو
تعريف پذيرتر
نياز
دارد.جنبه
زيست شناختي پايداري،يا
به اعتباري
«غريزه حفظ و
صيانت نفس»انسان
(و مجموعه
انسانها) بعد
روانشناختي پايداري
در برابر
عواملي كه مي
خواهند غرايز و
نيازهاي فردي
و اجتماعي
انسان(آزادي
فردي،استقلال
ملي و ...)را
سركوب كنند و
نيز جنبه هاي
جامعه
شناختي،فرهنگي،تكنولوژيكي،اقتصادي
و رسانه اي كه
پرداختن به
آنها بحث مفصل
جداگانه اي را
طلب مي
كند،عناصري
اند كه نويسنده
براي روايت
خود به آنها
نياز دارد. در
نتيجه ادبيات
جدي جنگ فقط
به رشادت و
ايثار در جبهه
جنگ و فداكاري
زنان و مردان
در حمايت
تداركاتي و
عاطفي پشت
صحنه نبرد نمي
پردازد، تمام
جنگجويان
خودي
را«قهرمان
عاري از ضعف و
بدي» جلوه نمي
دهد و اگر كلي
گويي درباره
«تجربه گروه افراد»
و شعار پرهيز
مي كند و وجوه
فوق را در
قالب «فرديت
ها»
بازآفريني مي
كند.حتي به
تأثيرهاي
دوردست و به
ظاهر كم اهميت
و تبعات درجه
دوم و سوم مي
پردازد تا
آرايه هاي
بيشتري به
ساختار
داستان بدهد(
بي نياز1382: 18-16)

چرا
جنگ در ادبيات
ايراني
بازتاب مهمي
در مقايسه با
تجربه مشابه
كشورهاي عمده
درگير جنگهاي
جهاني مانند
آلمان،فرانسه،انگلستان،روسيه
و... نداشته است ؟

ساده
ترين دليل اين
است كه قريب
به اتفاق
نويسندگان
حرفه اي ما
جنگ را از
نزديك لمس
نكرده اند تا
تأثير آن را
در ادبيات
بازتاب دهند و
آن اندك
رزمندگاني كه
دست به قلم
برده
اند،نويسنده
هايي حرفه اي
و كارآزموده
اي نبودند تا
بتوانند
تأثير مهمي در
جريان ادبيات
روز ايران
داشته باشند.

اما
درمورد
نويسندگان
اروپايي
درگير در جنگ جهاني
دوم اين امر
كاملاً
متفاوت است.
اكثريت ما جنگ
و حتي آثار آن
را در راديو و
تلويزيون ديديم،
موشكباران
شهرهاي ما در
مقايسه با
حملات هوايي
برلين و لندن
و
درسدن به
شوخي بيشتر
شبيه بود و كل
جنگ ايران و
عراق در
مقايسه با
جنگي مانند
جنگ جهاني دوم
به يك درگيري
طولاني مدت
مرزي مي مانست
. مگر چند درصد
مردم ما در
جنگ كشته
شدند؟ چند
درصد از خاك ما
هنگام جنگ تحت
اشغال نظامي
بود؟ جداي از دو
شهر مرزي چند
شهر ما ويران
شد؟ موجب
خوشحالي است
كه ما جنگ را
چنين تجربه
كرديم.
احمقانه است
كه براي داشتن
ادبيات جنگ
قوي آرزو كنيم
كه جنگ را در
ابعاد وسيع
تري تجربه
كنيم .

قصد كم
اهميت نشان
دادن  8
سال دفاع ما
در برابر
تجاوز ارتش
عراق نيست ،همچنين
ادعاي اين
نيست كه اين
جنگ خسارات و
ويراني برجاي
نگذاشت، بلكه
مقصود بيشتر
اشاره به عظيم
تر بودن فاجعه
اي به نام جنگ
جهاني دوم
براي
اروپاييان
نيم قرن گذشته
است. طبيعي
است كه جنگ بر
ادبيات آنان
تأثير بيشتري
بگذارد.

مهمترين
مقوله آسيب
شناختي مطرح
در ادبيات دفاع
مقدس ما نيز
واهمه و پرهيز
منتقدان ما از
نقد ادبيات
جنگ كشورمان
به سبب تقديس
اين نوع از
ادبيات است.
همچنين پديده
خلق آثار
سفارشي و
تبليغي و
حمايت
نهادهاي
دولتي از آثار
شعاري و تبليغي
امري پوشيده
نيست . از آن
گذشته
متأسفانه كوشش
براي مصادره
ايدئولوژيكي
جنگ ايران و
عراق و در
خدمت اهداف
سياسي گذاردن
اين رخداد ملي
از سوي برخي
مدعيان،
پيامدهاي
منفي و مخربي
ازجمله اكره
نويسندگان
غير
ايدئولوژيك در
پرداختن به
اين مقوله
دربرداشته
است.

اما
آسيب شناسي
ادبيات جنگ
كشورمان
ظاهراً از اين
نكته نيز
فراتر مي رود
و به آنجا مي
انجامد كه به
هنگام نگارش
رماني
غيرايدئولوژيك
و غيردولتي
مانند زمين
سوخته اين اثر
و آثاري از اين
دست مورد
تخطئه وحمله
متوليان رسمي
جنگ قرار مي
گيرد؛
متولياني كه
بسياري از
آنان خود هرگز
در جبهه هاي
جنگ نيز هرگز
حضور نداشته
اند و جنگ
برايشان نه
هزينه بلكه
نان و نامي فراهم
آورده
بود(نجفي1382: 221-217)

ادبيات
جنگ و آثارجنگ
؟

ادبيات
جنگ،هم شامل
آن دسته از
آثاري است كه
مستقيماً به
توصيف جنگ (رزمندگان،وقايع
و صحنه هاي
جنگ،ادوات و
ابزار
جنگ،نقشه ها و
فنون جنگ و ...) مي
پردازند و هم
آن دسته كه
غيرمستقيم
مسائل مربوط
به جنگ(نظير
مهاجرت،بمباران
شهرها،خانواده
رزمندگان،ترغيب
افراد به
پيوستن به
جبهه ها،مسائل
پشت جبهه،.....) را
توصيف مي
كند.ادبيات
جنگ نه تنها
شامل آثار
ادبي توليد
شده در صحنه
هاي جنگ و
زمان
جنگ،بلكه
آثار توليد
شده در خارج
از صحنه هاي
نبرد و زمان
پس از جنگ را
نيز دربرمي
گيرد(كوثري1382: 169-168)

آثاری كه
در حوزه جنگ
نوشته شده‌اند،
كلاً به چند
دسته تقسیم می‌شوند:
یك دسته آثاری
هستند كه
نویسندگانشان
با نگاه مخالف
به جنگ، آنها
را پدید آورده‌اند.
این آثار
معمولاً وارد
جبهه نمی‌شوند،
و اگر هم
احیاناً
بشوند دستشان
فوری رو می‌شود
و مخاطب آشنا
با جنگ می‌فهمد
كه نویسنده،
اصلاً با جبهه
آشنایی نداشته
است. این
نویسندگان،
معمولاً به
جنگ شهرها پرداخته‌اند.
به مهاجرت
مهاجرین جنگ
پرداخته‌اند
و به تبعات
منفی جنگ در
زندگی ساكنان
شهرهای كشور.
این آثار، پر
از تلخی، پر
از سیاهی، پر
از تیرگی، پر
از یأس و پر از
اعتراض است
نسبت به جنگ.
درواقع در این
آثار، جنگ
تحریف شده
است. فقط روی
منفی سكه جنگ،
آن هم اغلب در
مبالغه‌آمیزترین
شكل آن مطرح
شده است.

آثار
دیگری هم هست
كه با نگاه
همدلانه به
جنگ پرداخته‌اند.
كه این‌گونه
آثار را اغلب
جوانانی
نوشته‌اند كه
این انقلاب را
باور كرده و
پذیرفته بودند
كه این جنگ به
هرحال بر ما
تحمیل شده؛ و
اگر بخواهیم
در مقابلش
نایستیم و
مقاومت
نكنیم، همه
چیزمان در خطر
است. این‌جور
آثار، هم به
جبهه پرداخته‌اند
و هم به پشت
جبهه. بعضی
وقتها هر دوی
این فضاها، در
این آثار دیده
می‌شود، به
اینها دسته
سوم كم‌شماری
هم می‌توان
اضافه كرد؛ و
آن،
داستانهای بی‌اعتنا
به اصل، هدف و
انگیزه جنگ
است. آثاری كه
شاید از سر
ناگزیری زمان
وقوع
حوادثشان یا
صرفاً به‌عنوان
یك مقوله
دارای ارزش
داستانی به
جنگ پرداخته‌اند.(سرشار:1384)

چرا باید
از جنگ نوشت ؟

به
این پرسش پاسخ
های متفاوتی
می توان داد ؛
اما پاسخ به
همین سوال است
که برایمان روشن
می کند که
چگونه باید از
جنگ نوشت .
نگاهی به
دعواها و جدل
هایی که
پیرامون بخشی
از آثار ادبی
و هنری درباره
جنگ در این
سال ها رخ
داده ، حکایت
از پاسخ های
متفاوتی دارد
که به پرسش
آغازین داده
اند . چنین
دعواهایی از
همان سال های
آغاز جنگ وجود
داشته است و
برای نمونه در
سال های قبل
می توان به
آثار محسن
مخملباف
اشاره کرد که
با انتقاد
هایی روبه رو
شدند . رمان "
باغ بلور " او
از سوی برخی
از منتقدان به
این دلیل با
انتقاد روبه
رو شد که
روحیه
رزمندگان را
تضعیف می کرد
و فیلم "شب های
زاینده رود " و
پیش از این "
عروسی خوبان "
نیزچنین
ماجرایی داشت

نوشتن از جنگ
حداقل سه دلیل
می تواند
داشته باشد ؛
تقدیر از
کسانی که برای
حفظ کشور
جنگیدند ،
آماده ماندن
برای جنگی
دیگر و نوشتن
برای پیشگیری
از جنگ ( نوشتن
از جنگ برای
رسیدن به صلح) .

آن چه در
ادبیات رسمی و
دولتی از جنگ
ارائه می شود
، اگر چه اغلب
به نام تقدیر
از رزمندگان صورت
می گیرد ، اما
همواره این
دلیل با دلیل
دوم یعنی
آمادگی برای
جنگی دیگر است
به هم آغشته
است . به همین
خاطر در این
ادبیات کم تر
به فجایع جنگ
بر می خوریم و
اغلب جنگ تقدیس
می شود و چهره
ای که از
رزمندگان
ارائه می شوند
، اغلب به هم
شباهت دارند و
بیش تر تیپ
اند تا شخصیت .
در این ادبیات
کم تر با
تردید روبه رو
ییم و اگر هم
برای کشش
داستانی
شخصیتی دچار تردید
شود ، حتما در
آخر یا میانه
داستان بر
تردید هایش
غلبه می کند
وبه تصمیم
درست که همانا
مبارزه با
دشمن است، دست
می یابد .

در این
ادبیات
تصویری که از
رزمندگان
ارائه می شود
، تصویری
مذهبی است و
رزمندگان بیش
از این که
دغدغه ملیت
داشته باشند ،
دغدغه حفظ دین
دارند و جنگ
میان حق و
باطل است و
میان دین
داران و بی
دینان .

از همین زاویه
است که ادبیات
جنگ به سادگی
با عاشورا
پیوند می خورد
و در آثار
زیادی جنگ عراق
و ایران ادامه
نبرد
عاشوراست .
ادبیات جنگ نه
تنها از
ادبیات
عاشورایی
تاثیر می
پذیرد که تاثیر
نیز می گذارد .
اگر به ادبیات
عاشورایی پیش
از انقلاب یا
به نوحه های
سنتی قدیمی
نگاه کنیم ،
بیش تر به ذکر
مصائبی می
پردازد که بر
حسین (ع) و
یارانش رفته
است ، اما
رفته رفته با
نزدیک شدن به
انقلاب لحن
این ادبیات
نیز حماسی می
شود و نبرد
میان امام
حسین و یزید
را بی پایان معرفی
می کند که در
هر زمانی به
شکلی ادامه می
یابد و بعد از
انقلاب آن را
در جنگ عراق
علیه ایران
بازتولید می
کند .

در ایران
اغلب به خاطر
جنگ های پی در
پی ادبیات جنگ
برای رسیدن به
صلح شکل
نگرفته است و
در آثار
برجسته و
سترگی هم چون
شاهنامه نیز
از مصائب جنگ
خبری نیست و
انگار مصائب
جنگ ها فقط
برای دشمنان
ماست نه ما . در
ادبیاتی که
بزرگ ترین
حامیان آن
سلطان ها
باشند ، نوشتن
از جنگ بیش تر
به ذکر دلاوری
ها و دلیری ها
اختصاص می
یابد و به
خصوص اگر جنگی
نیز در میان
باشد.(سيدآبادي:   1384)

در هشت سال
جنگ عراق علیه
ایران نیز
چنین امکانی
فراهم نبود .
در میانه جنگ
و در حالی که
بیگانه در خاک
کشوری باشد ،
نوشتن از
مصائب جنگ
ممکن نیست ؛
اما چرا چنین
ادبیاتی بعد
از جنگ شکل
نگرفت ؟ شاید مهم
ترین دلیل آن
، حضور پر رنگ
نهاد های حکومتی
در عرصه این
ادبیات باشد ؛
چنان که گویی
نوشتن از جنگ
در انحصار
گروهی خاص است
. این انحصار
البته نگرش
خاصی را نیز
بر این ادبیات
حاکم کرده است
، نگرشی که
وظیفه ادبیات
جنگ را آماده
سازی برای جنگ
های بعدی می
داند انگار. البته
در سال های
اخیر کتاب
هایی منتشر
شده است که
چنین نگاهی به
جنگ نداشته
اند و به ذکر
مصائب جنگ
پرداخته اند ،
اما با واکنش
های تندی روبه
رو شده اند که
نمونه آخر آن
مجموعه
داستان " من
قاتل پسرتان
هستم " احمد
دهقان است که
برخی آن را
اثری دانسته
اند که همه
ارزش های دفاع
مقدس را مورد
حمله قرار داده
تا مورد توجه
محافل
روشنفکری
قرار گیرد ، در
حالی که زاویه
نگاه دهقان با
آنان متفاوت
است و خواسته
است در این
داستان ها به ماجراهایی
بپردازد که
تراژدی های
دردناکی اند و
نباید از
یادمان برود.(همان)

ما در دوره‌ای
كه وارد قرن
چهارم هجری می‌شویم،
فردوسی را
داریم و
شاهنامه
بزرگش را. فردی
كه وقتی از
دشمن یاد می‌كند،
او را خیلی
حقیر جلوه نمی‌دهد.
قو‌ّتهایش را
هم می‌گوید.
منتها چنان با
هنرمندی، او
را معرفی می‌كند
كه می‌بینیم
با همه قوت
آن طرف نبرد،
اغلب، قهرمان
خودی داستان بر
دشمن غالب می‌شود.
یعنی هرگز اصل
میهن‌دوستی،
اصل
ارزشمداری و
جانبازی در
راه آرمانهای
مقدس، اصل
جوانمردی،
شجاعت و ایثار،
مورد تردید یا
كم‌مهری قرار
نمی‌گیرد.
برای خوشامد
نظریه‌پردازان
مغرض ادبیات،
واقعیات مورد
تحریف واقع
نمی‌شود.

برای مثال
ببینید
فردوسی چقدر
از «پیران ویسه»
(وزیر
افراسیاب)
تعریف می‌كند؛
از دانش او،
از خردش، از
شجاعتش. حتی
از خود
افراسیاب در ب‍ُعد
قدرت نظامی
چقدر تعریف می‌كند!
می‌گوید اگر
اسمش را كوه
آهن بشنود، آب
می‌شود:

شود كوه آهن
چو دریای آب

اگر بشنود
نام افراسیاب.

منظور از
برشمردن جنبه‌ای
از روش كار
فردوسی این
است كه بدانیم
وقتی یازده
قرن پیش از
ما، این
ادبیات در
مرحله‌ای
بوده است كه
منصفانه با دو
طرف برخورد
كرده، غربیها
نمی‌توانند
مدعی كشف تازه‌ای
در این زمینه
باشند. این
نشان می‌دهد
كه شاعر
داستان‌سرای
ما، فردوسی،
دارای چنان
دانش و تبحر
نویسندگی
بوده كه دشمن
را با همه قو‌ّت
و قدرتش مطرح
كند، ولی در
نهایت، اثر را
به نفع دوست
تمام كند. ما
هم نباید در
این زمینه از
او عقب‌تر
برویم. اما
آنچه در این
میان مهم است
این است كه
برآیند تأثیر
اثر بر مخاطب،
نباید در جهت
تضییع حقوق
مردم و
رزمندگان جان
بر كف ما ـ اكثریت
آنها ـ و به
كام دشمن
باشد. درباره
ادبیات جنگی
اروپا هم
«سیمون
دوبووار»
نوشته است: تا
قبل از جنگ
جهانی اول، در
آثاری كه ما
درباره جنگ
می‌نوشتیم،
فقط به ابعاد
حماسی جنگ و
قهرمانان خود
می‌پرداختیم.
در این
داستانها،
قهرمانان ما
نه می‌ترسیدند،
نه دچار تردید
می‌شدند! او
می‌گوید بعد
از جنگ جهانی
اول بود كه
نگاه نسبی به
جنگ در آثار
ادبی شروع شد.(سرشار:1384)

او مقدمه و
علت این امر
را هم این می‌داند
كه بعضی از
فرماندهان
ارتش و
سربازان و افسران
این جنگ،
خاطراتشان را
در این مورد
نوشتند، و در
این خاطرات،
صادقانه
اعتراف كردند كه
در مواردی به
شدت ترسیده‌اند؛
دست و دلشان
لرزیده است؛ و
یا در جای دیگری،
جرئت نكرده‌اند
یك قدم جلو
بروند! این
خاطرات،
دستمایه‌ای
شد برای اینكه
نویسندگان
غربی هم جرئت
كنند و در
جبهه خودی، به‌ویژه،
شخصیتهای
نسبی را در
داستانهای
جنگی خودشان
مطرح كنند.

برآیند
كلی و نتیجه
داستان، باید
مؤید حق و حقیقت،
و محكوم‌كننده ظلم
و تجاوز باشد.
كه در مورد جنگ
تحمیلی، هم
اسناد
غیرقابل
انكار و هم
اقرار رسمی
سازمان ملل،
به روشنی نشان
می‌دهد كه
متجاوز و آتش‌افروز
كی، و مدافع و
مورد تجاوز
واقع شده كیست.
طرح برخی
تواناییها و
قابلیتهای
نظامی و شخصی
حریف، لزوماً
مغایرتی با
این امر
ندارد. آدمی
می‌تواند
بسیار قوی،
اما ظالم
باشد. اصلاً
دیالكتیك
داستان این را
اقتضا می‌كند؛
و ثابت كرده
است كه دو
رقیب كه در
مقابل هم قرار
می‌گیرند،
وقتی از نظر
نیرو و
استعداد به
یكدیگر نزدیك
باشند،
داستان، خیلی
نمایشی‌تر می‌شود،
نسبت به زمانی‌كه
یك آدم ضعیف
در مقابل یك
آدم بسیار قوی
قرار بگیرد.
چیرگی بر چنین
آدم ضعیفی،
افتخاری
ندارد.

اصل،
ارزشهاست كه
باید حفظ شود.
اگر ارزشها در
یك داستان زیر
سؤال برود و
نویسنده هم در
خاتمه نتواند
كار را به نفع
آنها جمع و
جور كند، درواقع،
نقض غرض كرده
است. بله، ما
می‌توانیم به
یك آرمان
معتقد باشیم
ولی در لحظاتی
هم بترسیم.
این ترس،
اشكالی ندارد.
چون از غرایز
بشر است. صدای
گلوله و
انفجار،
خاصیتش این
است كه توی دل
آدم را خالی
می‌كند و
زانوی آدم را
سست می‌كند.
اما واقعیت
جنگ تحمیلی
این است كه
رزمندگان ما
این حالتها را
تحمل كرده‌اند
و مردانه
ایستاده‌اند.
من هم موافقم
كه در شرایط
عادی، هیچ
پدری حاضر
نیست فرزندش
كشته شود. هیچ
مادری حاضر
نیست عزیزش را
دم تیر
بفرستد. حتی
خود آن فرزند
هم نمی‌خواهد
كشته شود.
اینها با اصل
موضوع منافات
ندارد. منظور
اينست كه همه این
علایق بشری،
وقتی پای
اضمحلال
شرافت و عزت و
استقلال و دین
و آیین به
میان می‌آید،
صورت و معنای
دیگری به خود
می‌گیرد. به‌خصوص
در مورد
انسانهای
الهی و ارزش‌مدار،
صورت موضوع به
كلی عوض می‌شود.
در این
صورتهاست كه
دیگر، شخص بین
زندگی با ذلت
و مرگ با عزت،
دومی را برمی‌گزیند.
بین دنیا و
آخرت، آخرت را
ترجیح می‌دهد.
هرچند این
انتخاب،
دشوار و توأم
با رنج و
حرمان شدید باشد. (همان)

نگاهي
به "زمستان62"
به عنوان يك
رمان ضد جنگ
اثراسماعيل
فصيح

اسماعيل
فصيح در دوم
اسفند 1313در
تهران متولد شد.
پس از تحصيلات
عالي در
آمريكا به
ايران بازگشت
و از سال 1342 در
شركت ملي نفت
ايران در
مناطق نفت خيز
جنوب به كار
پرداخت و در سال
1359 با سمت
استاديار
دانشكده نفت
آبادان بازنشسته
گرديد. فصيح
اكنون در
تهران بسر مي
برد و گهگاه
در بخش برنامه
هاي آموزشي
زبان تخصصي و
گزارش نويسي
صنعت نفت خدمت
مي كند.
رمان"زمستان
62" را در سال 1366
نوشت و اين
رمان در سال 1998
به آلماني
ترجمه شد.

زمستان
62، داستان سفر
جلال آريان را
در زمستان سال
1362 در مناطق
جنگي جنوب
روايت مي كند.
جلال مردي
ميانسال و به
مسائل مذهبي
بي اعتقاد،
قبل از انقلاب
در دانشكده
نفت تدريس مي
كرده   همراه
منصور فرجام
كه جواني است
بزرگ شده
آمريكا
ودكتراي
كامپيوتر
دارد به جنوب
مي رود. منصور
بخاطر تاسيس
مركز آموزش
كامپيوتر براي
شركت ملي نفت
ايران دعوت
شده و جلال
براي پيدا
كردن ادريس كه
پسر يكي از
مسخدمانش است
و زمين گير
شده به اين
سفر مي رود.

منصور
در جنوب با
مريم جزايري و
دكتر يارناصر كه
از آشنايان
جلال هستند
آشنا مي شود و
طي اين ارتباطات
دوستانه،
لاله و
فرشاد(از
اقوام مريم جزايري)
را مي بيند .
مريم جزايري
فرزند يك خانم
دكتر
آمريكايي و يك
آقاي دكتر
ايراني است،
ليسانس
اقتصاد دارد و
قبلا حسابدار
بوده و همسر كوروش
شايان ، يكي
از اعضاي حزب
رستاخيز كه
اعدام شده . و
بخاطر اين
موضوع دائما
از جانب شخصي
بنام ابوغالب
اذيت مي شود و
نمي تواند
همراه دخترش
از ايران خارج
شده و پيش
تنها پسرش
برود.

از طرف
ديگر فرشاد
نيز بخاطر
اجبار خدمت
نظام وظيفه
مجبور است
لاله را ترك
كند و نمي
داند زنده
خواهد ماند يا
نه. در تمام
چند ماهي كه
منصور در جنوب
بسر مي برد كارها
پيش نمي رود و
مركز آموزش
كامپيوتري
نيز راه نمي
افتد. عاقبت
منصور كه در
گذشته خويش
طعم تلخ
ناكامي در عشق
را چشيده ،
خود را فداي
عشق لاله و
فرشاد مي كند
و جلال نيز
همراه ادريس
به تهران باز ميگردد،
اين در حالي است
كه جنگ همچنان
ادامه دارد...

زمستان 62
نوشته‏ى
اسماعيل
فصيح از
نمونه‏هاى
شاخص
رمان‏هاى
منفى‏نگر است
كه شخصيت‏هاى
آن اغلب از
مرگ
مى‏ترسند،
كمتر با شهادت
آشنايند و اهل
غارت و
فرارند.

آثار فصيح
غالبا حكم
زندگينامه
نسلي سردرگم و
سرخورده را
دارند. نسلي
كه هنوز گيج و سردرگم
حوادث و
رويدادهاي پر
شر و شور
پيرامونش
بوده است كه
با كودتا و
اختناق پس
از
آن مواجه شده
است.

نوعي
ساده انگاري و
تسليم نسبت به
كليت فلسفه هستي
در آثار فصيح
به چشم مي
خورد كه
همراه
با به كارگيري
برخي تكنيك ها
و عادات ادبي     همچون
توضيح دقيق و
در عين حال
طنز گونه برخي
موقعيت هاي داستان
و از درجه
اعتبار
ساقط
كردن بسياري
از فجايع، عده
اي را متقاعد كرده
است تا سبك
ادبي وي را
متاثر از
آثار
همينگوي
بدانند.

به نظر مي
رسد كه نوعي
پوچي در آثار
فصيح حضور دايم دارد،
البته نه از
نوع فلسفي و
«هدايت گونه
اش». نوعي
پوچي كه
پذيراي همه
چيز است و
شخصيت
ها تنها در پي
حل مشكلات
روزمره
زندگي، بدون
وابسته شدن به
آن، هستند و
نه معضلات
ازلي و ابدي و
فلسفي آن.

خوبي مطلق
و معصومانه
در آثار فصيح
كم و بيش
محكوم به فنا است.
به نظر مي رسد
نويسنده سعي دارد يك
الگوي متوسط و
كاربردي و به
دور از هر
گونه ايده آل
گرايي و
نهايتا
«آريان
گونه» را
براي مخاطبان
خود تجويز كند
و شايد هم سعي دارد
باورهاي
جامعه اي را
كه نابودي
خوبي مطلق را
بيش از بارور
شدنش مي پسندد،
به چالش فرا
خواند.

نكته
ديگري
كه در آثار
فصيح به چشم
مي خورد،
سمبوليسم
پنهاني است كه
در زير پوست
داستان
هاي
او حضور دارد.
اين ويژگي حتي
در نامگذاري شخصيت
هاي داستان
هاي فصيح نيز
جلوه مي
كند.

به عنوان
مثال منصور
فرجام در
«زمستان 62»
شخصيتي است كه
عاقبتي
منصور
وار را براي
خود برمي
گزيند و يا
جلال آريان در
بسياري از داستان
ها جلوه اي
از
غرور و شكوه
هميشگي يك روح
سرگشته
ايراني است كه
همواره با
مصايب به هر
تقدير
ساخته
و مانده است.

فصيح در
تعدادي از
آثارش داستان
ديگري را از نويسنده
اي مشهور و
غير ايراني، مثل «بيگانه»،
و «طاعون»
آلبر كامو،
«در انتظار گودو»
ساموئل بكت يا
«آفتاب نيز
طلوع مي
كند»
همينگوي، در
پس زمينه
داستانش حركت
مي دهد و گاه
داستان دوم را
با روايتي طنز گونه پا به
پاي داستان
اصلي به پيش
مي برد.

اما
ارتباط اين
داستان هاي
فرعي با
داستان اصلي
گاه آنچنان
ضعيف و سست
است كه حتي
دقيق ترين
خوانندگان
نيز در رمز
گشايي
و كشف اين
ارتباط در مي
مانند و
ارتباطي هم اگر
مي يابند،
سطحي و فاقد
عمق و گاه
در حد تكرار
صرف و خلق
اثري عاريتي
باقي مي ماند.

شخصيت
پردازي و
فضاسازي
آثار فصيح نيز
گاه در اين
دسته قرار مي
گيرند و حوادث
فرعي پرداخته
شده در
داستان
ها بيش از
آنكه به
پيشبرد و
تكميل ديگر
عناصر و روايت
اصلي داستان
كمك كند
تنها
جنبه سرگرم
كنندگي اثر را
تقويت مي كنند.(رضايي
زاده:1382)

نگاه
جلال به جنگ
يك نگاه
ترسيده ازجنگ
و منفي است،در
نظرش هيچ
اميدي به چشم
نمي خورد
عملياتي(خيبر)
را كه انتخاب
كرده نيز
نشاندهنده
نااميدي است.

تأكيد او
بر اين است كه
آرمانهاي جنگ
اصولأ ملي
نيستند، در
توصيف تشييع
شهدا مي گويد
كه آنها را با
پرچم هاي
مذهبي آذين مي
كنند.

او در
اين اثر از
خرافات نيز
بهره برده :
شماره كاروان
منصور و اتاقي
را كه جنازه
اش را در آن گذاشته
اند 13
نامگذاري مي
كند . شايد به
اين طريق مي
خواسته نحسي
عاقبت زندگي
در آنجا را
نشان دهد.

بخش
مهم اين رمان
نقد انقلاب
است ؛ جلال به
شدت ضد دين
است ودائمأ
وضعيت قبل و
بعد انقلاب را
مقايسه مي كند
و بهترين
دوران را
مربوط به قبل
از انقلاب
ميداند(از
رفاهي كه قبل
از انقلاب در
رستوران خيام
وجود داشته تا
موقعيت مريم
شايان در زمان
قبل از
انقلاب)

اسماعيل
فصيح در رمان
«زمستان 62» با
موضع گيرى
سلطنت
طلبانه،
انقلاب و جنگ
و ارزشها
و تقدسهاى آن
را يكسره به
مسخره مى گيرد.

مدافعين
انقلاب را
«زالو» (ص 48 و 253)،
دوران انقلاب
را «روزگار
تلخ تر از زهر»(ص 85)، جنگ را
نتيجه كار و
عوارض عفونت
مغزهايى (مى
بيند) كه در
اين شب تاريك (دوران
انقلاب و جنگ)
بر ما مستولى
اند» (ص 198)، مصادره
را «دزدى» (ص 292)
مى نامد
و ...

«ابوغالب»
يكى از
شخصيتهاى
منفى رمان است
كه فصيح با
خلق آن،
خواسته تيپ مذهبى به
قدرت رسيده را
در ذهن خواننده
تداعى كند:

«قبل
از انقلاب
ابوغالب تخم
جن چكاره
بوده؟»

«هيچى،
يه كارمند حمل
و نقل بود. اون
رفته بود بلوچستان
و هندوستان و
اونجاها. بچه
طايفه
زرگانيهاى
اهواز، از
نوزده سالگى مياد
تو شركت (نفت).
سالهاى قبل از انقلاب
آروم بود.
مدام يه گوشه
خزيده، لب
گزيده. جانماز
آب كش. بعد سر و
كله اش از
توى
انجمن اسلامى
و مجاهدين
دراومده... اوّلها مى
نشست و مى گفت
ملّت آزادى مى
خواد. حكومت
عدل الهى مى
خواد. ما با همه
همزيستى مى
كنيم. ما با
توده ايها بحث
مى كنيم ... آنها
حقِّ رأى
دارند. همه
حقِّ
رأى دارند. ما
با آزادى و ايدئولوژى
مخالف نيستيم.
ما با فحشا و
دزدى و فساد و غرب زدگى
مخالفيم ...
(تداعى كننده
سخنان قبل از انقلاب
امام) بعد
بالاخره شروع
كرد به
پيچيدن به پر
و پاى من
(مريم، همسر
رئيس حزب رستاخيز
خوزستان. كورش
شايان رئيس حزب
رستاخيز
خوزستان با
تمهيدات
ابوغالب اعدام
شده چرا كه در
قبل از انقلاب ابوغالب
به دخترى به
نام مريم
علاقه داشته
كه اين دختر
به انتخاب
خودش زن كورش شايان مى
شود) و كورش ...» (ص277,278)

ابوغالب
در يك باغ
مصادره اى
(خانه پدر
كورش شايان)
زندگى مى كند
و به گفته
فصيح آن
را به «قلعه
حيوانات 2»
تبديل كرده است:

«در
قلعه حيوانات
2 هم زندگى
روال خودش را
دارد. مرغها
توى مرغدانى
قدقد مى
كنند.
خروسها آن
بيرون به هم
مى پرند.
مرغابيها
دنبال هم قدم
آهسته مى
روند.گاوها سرشان توى
آخور است.
طاووسها بهت
زده به اينور
و آنور نگاه
مى كنند.
ابوغالب را مى بينم كه با
هيكل خيك، آفتابه
به دست مى رود
ته باغ. معلوم
است او حالا
مى خواهد كجا را منفجر
كند.» (ص328)

جالب است
كه نويسنده از
ابتدا تا
انتهاى كتاب در
موضع دفاع از
كورش شايان قرار دارد.

نامگذارى
محلّ سكونت
ابو غالب ذيل
اسم «قلعه حيوانات
2» در ذهن
خواننده
«قلعه
حيوانات جرج
ارول» (داستان
نشستن
انقلابيون
بجاى مستبدين
سابق) را
تداعى مى
كند.
والبته اگر
بدبينانه
نگاه شود، مى
توان گفت گاو
و طاووسها در
مقابل هم آمده اند و لابد
طاووسها
روشنفكرانند
و گاوها كسانى
كه به زعم
روشنفكران در
غارت مملكت و يا به باد
دادن آن، رژيم
شاه را رو
سفيد كرده اند.

((...
مردم تهران
هميشه خدا را
شكر مي‌كنند:
« بابا حالا
خوبه ». اگر
برق دو ساعت
برود،
ميگويند: «
بابا حالا
خوبه كه
دوساعت مي‌ره.
» اگر چهار
ساعت برود، مي‌گويند:
« بابا خوبه
كه نفت
داريم.» اگر
نفت نباشد مي‌گويند:
« بابا حالا
خوبه كه ذغال
هست ». اگر توي
ستون
فقراتشان لگد
بزنند مي‌گويند
« بابا حالا
خوبه كه توي
مخ مون نزدند
». اگر توي مخ
شان لگد
بزنند، مي‌گويند:
« بابا حالا
خوبه كه توي
شكممان لگد نزدند...»
شكر ميكنند و
روزگار را در
ميهن اسلامي مي‌گذرانند...)). (ص138)

هيچ
دقت كرده‌ايد
وقتي دو تا
ايراني به هم
مي‌رسند چطور
احوال پرسي
ميكنند. اولي
مي‌گويد: چه
خبر؟ و دومي
جواب مي‌دهد :
هي، زنده‌ايم،
شكر. البته پر
واضح است كه
اين شكرها نه
از سر رضاي
خاطر و سپاس
خالق است كه
از سر ناچاري
و احساس
درماندگي‌ست.
اصفهانيها به
اين نوع
شكرگذاري
اصطلاحا مي‌گويند
شكر شتري يا
به عبارتي شكر
كيلوئي.

براستي
چه چيزي در
اعماق ذهن
مردم جا گرفته
است كه همواره
خود را تسليم
شرايط موجود
مي‌بينند
و براي بستن
چشم وجدان
خويش اين
ديالوگ را انتخاب
مي‌كند؟شايد قسمت
اعظم اين
فرهنگ ناشي از
مذهب است.
همان مذهبي كه
دكتر شريعتي
در كتاب مذهب
عليه مذهب به
آن اشاره مي‌كند
و آنرا مذهب
شرك، تخدير و
ترس ناميده.
همان مذهبي كه
همواره در دست
ملاء و مترفين
حاكم بر جامعه
بوده و تبليغ
گشته. همان
مذهبي كه با پيشرفت
و آزادي و
برابري مخالف
بوده و اروپائيان
با كنار نهادن
آن توسعه را
تجربه كردند.
مذهب راستين ما
را به صبر و
تحمل دعوت مي‌كند
نه از براي
راكد شدن و
پوسيدن، بلكه
براي تفكر و
جستجو، راهي
شدن .

با
توجه به مطالب
ذكر شده در
مقدمه مقاله
مي توان فصيح
را در زمره
كساني دانست
كه ديدگاه وفاقي
را پذيرفته
اند ، چرا كه
ديدگاه وفاقي
انقلاب و جنگ
،هر دو را نقد
و صرفا به
اهميت اصلاح
توجه مي كند.

جلال
در " زمستان 62 "
شخصيتي است كه
نه تنها جنگ و
دفاع را نمي
پذيرد بلكه
ارزشهاي
انقلاب را نيز
به باد تمسخر
مي گيرد. براي
او جنگ و
انقلاب ايران
كاملا غير
ضروري است. او
اين دو جريان
را بدترين
خشونتها مي
داند كه منجر
به كشتار
جوانان و
اتلاف انرژي
اي مي داند كه
مي تواند در
جهت امور
ديگري مورد
استفاده قرار
بگيرد.به نظر
وي انقلاب
ايران و در
ادامه آن جنگ
با عراق منجر
به دگماتيسم و
عدم تحرك
اجتماعي مردم
خصوصا زنان
شده . او اصلا
به اين جنبه
از قضيه نگاه
نمي كند كه
شروع كننده
جنگ، ايران
نبوده و جنگ
ايران تنها به
علت دفاع از ميهن
صورت گرفته .
در نظر او جنگ عامل
سكون و توقف
زمان است و تا
زماني كه جنگ
ادامه دارد
مردم گذشت
زمان و حركت
را با تمام
وجود احساس نخواهند
كرد.

جلال
بر خلاف
ماركسيست ها
كه انقلاب را
پديده اي
ضروري و حتمي
براي تحول
جامعه از
مرحله اي به
مرحله ديگر و
در عين حال
مطلوب و مفيد
مي دانند ، به  نتايج
تخريب كننده و
نامطلوب
انقلاب توجه
مي كند و جنگ و
انقلاب را
عامل افول
جنبه هاي
مختلف زندگي
اجتماعي مي
داند. البته
بايد توجه
داشت كه جلال
انساني معتقد
و پاي بند به
اصول مذهبي
نيست، و همين
امر در داشتن
چنين نظري
راجع به انقلاب
اسلامي و هشت
سال دفاع مقدس
بي تاثير
نخواهد بود.

قضاوت در
مورد فصيح و
آثارش، همچون
ديگر نويسندگان
برجسته
كشورمان، صد
البته دشوار است و
محتاج
موشكافي هاي
بسيار در
داستان هايش.
نقد يك اثر آن
چنان كه
الكساندر پوپ در رساله
نقد خود آورده
است به مراتب
دشوارتر و
پيچيده تر از
خلق آن است:
«دشوار
است
بتوان گفت كه
ناپختگي،
بيشتر در
نگارش بد به
ظهور مي رسد
يا در بد
داوري كردن؛ اما از اين
دو، اثري كه
به سبب نقص
انشا ايجاد ملال
مي كند از
نقدي كه درك
ما را گمراه
مي سازد كم
زيان تر است».(رضايي
زاده:1382)

شايد
بهتر باشد
قضاوت را به
تاريخ
بسپاريم كه پيش از
اين بارها و
بارها ثابت
كرده است توان
انجام اش را
به بهترين شكل دارد.

منابع

.
1 آزاد
ارمكي، تقي (1381)،
" جنگ يا
انقلاب
اجتماعي "در:
دفتر ادبيات و
هنر مقاومت حوزه
هنري،انجمن
ايران شناسي
فرانسه در ايران،دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران(برگزاركنندگان)
. جنگ و
خاطره:مجموعه
مقالات
ميزگرد بررسي
ادبيات خاطره
نويسي جنگ
ايران (وعراق)
و رزمندگان
فرانسوي جنگ
جهاني اول(15و16آذرماه1378-تهران)
.  تهران
: سوره مهر(حوزه
هنري سازمان
تبليغات اسلامي)
.   صص

23-19

2 .  بي
نياز، فتح
اله (1382)، " نگاهي
به ادبيات
پايداري "
در: شاهرخ
تندرو صالح
(گردآورنده)
.ادبيات جنگ و
موج نو. تهران:
فرهنگسراي
پايداري. صص 14-26.

3 .
رضايي زاده،
پدرام،
"وقايع نگاري
در چهارچوب
رمان"،
روزنامه شرق،
سوم آذرماه،1382

4
سرشار،
محمدرضا (1384)،"
ادبيات جنگ و
ايستگاه هاي
سه گانه اش"
،ماهنامه
ادبيات
داستاني.شماره83.

5.سيدآبادي،
علي اصغر(1384)،
"چرا بايد از
جنگ نوشت؟": http://www.hanouz.com/archives/2005_09.html

6.  فصيح
، اسماعيل، "
زمستان 62 "،
تهران: نشر
نو،1366.

7.
کوثري،  مسعود (1382)،
"درآمدي بر
جامعه شناسي
ادبيات جنگ"
در: شاهرخ
تندرو صالح
(گردآورنده)
.ادبيات جنگ و
موج نو. تهران:
فرهنگسراي
پايداري. صص 187-162

8. .  نجفي، رضا (1382)،
"درگذر ازجنگ
ها"
در: شاهرخ
تندرو صالح
(گردآورنده)
.ادبيات جنگ و
موج نو. تهران:
فرهنگسراي
پايداري. صص 221-188