دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

زن و
پروین

زهرا حسن
پور

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
جامعه شناسی
ادبیات

زير
نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

تیر
1385

هدف از اين
تحقيق اين است
که علت اين
امر را بيابيم
که  چرا
پروين اعتصامي
که يک زن است ؛
در شعرش به
مسائل و
مشکلات زنان نپرداخته
است و با وجود
اين که در
دوره اي که
پروين زندگي مي
کند وضعيت
زنان بسيار
اسفناک است؛ ردپاي
زن در شعر پروين
کمرنگ است. در
واقع در اين
مقاله سعي مي
کنيم علت اين
بي توجهي به
زن در ديوان يک
زن را بررسي
کنيم.

البته به اين
دليل که بررسي
شرايط حاکم بر
جامعه ايراني
در دوره زندگي
پروين اعتصامي
از حوصله اين
مقاله خارج
است ؛ در اين
مقاله سعي
کرده ام پس از
توضيحي مختصر
در مورد شرايط
حاکم بر دوره
زندگي وي ، به
جمع آوري آراي
ديگران در
مورد پروين
بپردازم و دلايلي
که ديگران بيان
کرده اند نقل
کنم و سرانجام
نيز نظر اجمالي
خودم را مطرح
کنم.

برخي اساسا
بر اين باورند
که اشعار پروين
از آن خود او نيست
." قريحه
سرشار و
استعداد خارق
العاده
پروين در  شعر
همواره موجب
حيرت فضلا و
دانشمنداني
بود كه با
پدرش محشور
بودند· به
همين جهت برخي
بر اين گمان
بودند كه آن
اشعار از او
نيست··(روزنامه
ايران شماره 3423
تاريخ 25/12/1384)

برخي علت بي
توجهي پروين
به زن را زن
بودن و محدود
بودن او ذکر کرده
اند  و
برخي آن را به
دليل تحت سلطه
نظام مردانه
قرار داشتن پروين
مي دانند. برخي
نيز پروين را
اساساً از شرايط
اجتماعي دور و
منزوي مي
دانند. البته
تعداد بسياري
از بزرگان شعر
و ادب، نه
تنها چنين
انتقاداتي به پروين
اعتصامي
ندارند بلکه
او را در صف
بزرگترين
شعراي ايران مي
دانند." مقدمه
ديوان به قلم
شادروان
استاد محمد
تقي ملك
الشعراي بهار
است كه
پيرامون سبك
اشعار پروين و
ويژگي هاي
اشعار او
نوشته است.

عمرپروين
بسيار
كوتاه بود،
كمتر زني
توانست در دوراني
كوتاه شهرتي
فراگير مثل او
داشته باشد·
شعرپروين شيوا،
ساده و دلنشين
است· اخلاق و
همه تعابير و
مفاهيم زيبا و
عادلانه آن
چون اختري
تابناك بر
ديوان پروين  مي
درخشد .
(روزنامه ايران
شماره3423 تاريخ
25/12/1384 )

مقدمه

"پروين
در روز 25 اسفند
سال 1285 هجري شمسي
به دنيا آمد .
پدراو يوسف اعتصامي
و مادراو خانم
اختر اعتصامي
است .... پروين در
کودکي با
خانواده به
تهران آمد و
در اين شهر زير
نظر پدر انديشمندش
مقدمات علوم و
زبان عربي و
فارسي و ادبيات
اين دو زبان
را فرا گرفت و
سرانجام عمر
کوتاه خود را
در همين شهر
به پايان رسانيد
. .... پدر پروين در
تربيت و تعليم
دختر خويش سعي
وافر نمود و
حتي او را از ابتداي
نوجواني در
جلسات
مذاکرات و
مباحث ادبي و
علمي شرکت مي
داد . ..... پروين
دوره مدرسه
آمريکايي را
در خرداد ماه
سال 1303 شمسي به
پايان رسانيد
و در همان
مدرسه به تدريس
و تعليم
نوآموزان هم
وطن خويش
پرداخت .

او در تاريخ 19
تير ماه سال 1313
شمسي با پسر
عموي پدر خود
ازدواج کرد و
مدت چهار ماه
در عقد او بود
و سپس به خانه
شوهر رفت ؛
اما بيش از دو
ماه و نيم
شوهرداري
نکرد و به
خانه پدر
بازگشت و با
بخشودن مهريه
خود در 11 مرداد
1314 شمسي رسما از
شوهر جدا شد .
"(دانشگر, 1383: 24)
تقريبا هيچ جا
از علت اين
جدايي حرفي به
ميان نيامده
است خود پروين
نيز – آن طور
که در احوالش
گفته اند – هيچ
گاه سخني از
زندگي زناشويي
خود نکرد اما مي
توان دليل آن
را تا حدي با
توجه به مدارک
موجود حدس زد .
"شوهر پروين
از افسران
شهرباني و
هنگام وصلت با
او رييس
شهرباني در
کرمانشاه بود
. اخلاق نظامي
او با روح لطيف
و آزاده ي پروين
مغايرت داشت .
" (بلورفروشان
؛1378: 6 )

"
پژوهشگران
احتمال مي
دهند که پروين
ابيات زير را
تحت تاثير همين
پيشامد سروده
باشد :

اي گل   تو ز جمعيت   گلزار   چه     ديدي
جزسرزنش
و  بدسري
خار   چه
ديدي

اي
لعل
دل افروز  تو  با  اين   همه   پرتو               جز  مشتري
سفله
به
بازار چه ديدي

رفتي به چمن ليک
قفس گشت نصيبت       غيرازقفس
اي مرغ
گرفتارچه ديدي
پروين
اعتصامي در
سوم فروردين
سال 1320 هجري شمسي
دربستر بيماري
خفت و شنبه شب
شانزدهم همان
ماه در آغوش
مادر دعوت حق
را لبيک گفت و
در شهر قم در
مقبره
خانوادگي و
کنار پدر دفن
گرديد . "(
دانشگر, 1383: 24) " در
مورد مرگش با
آنکه گفته شده
بر اثر بيماري
زندگي را
بدرود گفته است
اما بسياري
برآنند و يا مي
خواهند برآن
باشند که او
توسط مزدوران
رضاشاهي به
قتل رسيده است
. اگر واقعيت
امر حتي چنين
باشد نشان
دهنده آن است
که مردم نمي
توانند مرگ يک
هنرمند شايسته
و مردم دوست
را در يک
جامعه زير
سلطه ي وحشت و
رعب , به طور طبيعي
باور کنند؛ آن
هم درست در 35
سالگي , در چنين
شرايطي هميشه
عناصري از
بدگماني رو به
رشد مي گذارد
و شرايط را
براي گسترش شايعه
ها آماده مي
کند . "(ديواي
پروين اعتصامي
,1371 : ديباچه ) پروين
براي سنگ مزار
خويش ابياتي
سروده که اين
ابيات از جمله
معدود ابيات
در ديوان اوست
که به خودش مي
پردازد ( با
توجه به تفسير
خانم داوران
در مقاله شعر
غير شخصي پروين
اعتصامي ) که ما
در اينجا چند
بيت از آن را مي
آوريم :

اينکه  خاک  سهيش  بالين
است                     گوهر   چرخ     ادب   پروين     است

گر چه   جز  تلخي   ايام     نديد
هر چه
خواهي سخنش شيرين
است

صاحب  آن  همه    گفتار   امروز
سايل   فاتحه    و      ياسين     است

دوستان  به  که ز وي  ياد  کنند
دل   بي   دوست  دل  غمگين  است

خاک درديده
بسي
جانفرساست                      سنگ  بر  سينه  بسي  سنگين
است

..............

" برخورد پروين
با مرگ برخوردي
انساني است .
او عاشق مرگ نيست
. ازآن نفرت نيز
ندارد . او آن
را مي پذيرد .
پذيرفتني که
در اعماق آن
اندوهي سنگين
ته نشين شده
است . پذيرفته
که پاي اجبار
و تحميل در ميان
است . ....... شعري که
او براي سنگ
مزار خود
سروده است ؛
شعري است که
بوي تنهايي مي
دهد تا بوي
درد و دريغ
خاک و سنگ بر ديده
و سينه هر کس
جانفرسا و سنگين
است ؛ اما چه
بايد کرد ؟
چاره کار تنها
در آن است که
دوستان به ياد
او باشند و
فراموشش
نکنند. " (ديواي
پروين اعتصامي
,1371 : ديباچه )

يک سؤال

پروين
اعتصامي يک
شاعر زن است و
در دوره اي
زندگي مي کند
که زنان در
وضع اسفناکي
به سر مي برند"جليل
محمد قلي زاده
[1932- 1896 م] تصويري از
وضع زنان رادرروزنامه
ي ملانصرالدين
باکلمات نقاشي
کرده
است:درحاليکه
اين سخنان رامي-
نويسم از
پنجره به
ابرهاي سياه
نگاه مي کنم .
گاهي به خيالم
مي رسد که اين
ابرها رطوبت
درياي خزر است
که حرارت
آفتاب آنها را
جذب کرده و به اين
جا آورده است .
تا از آنها
باراني حاصل
شود . گاهي هم
به خيالم مي
رسد که نه اين
ابرها , آه و
فغان زنان
مسلمان است . اين
بارانها آب دريا
نيست ؛ اشک
چشمان سياه
بختان است . " (چاوش
اکبري, 1378 : 24 )

خود پروين در
سخنراني فارغ
التحصيلي خود
به اين نکته
اذعان مي کند . "روزگار
زنان مشرق زمين
همه جا تاريک
و اندوه خيز,
همه جا آکنده
به رنج و مشقت ,
همه جا پر از
اسارت و مذلت
بود . يکي از
علماي اجتماعي
مي گويد : .... قسمتي
از عجز و عدم
موفقيت شرقيان
به اين سبب
است که به تربيت
زنان التفات
نکردند , آنها
را عضو عاطل
بشريت
پنداشته نصف
قواي خود را
ضايع نمودند .
مادران نوميد
نادان , اولاد
خويش را به بيدانشي
بزرگ کردند .....
اطفال شرق در
داخل از تربيت
خانوادگي و در
خارج از تاديب
و تهذيب محروم
ماندند .
لاجرم اسباب
تباهي و تيره
روزي دست بهم
داده هشتصد ميليون
جمعيت آسيا را
به تنزل محکوم
کردند. ......اميدواريم
به همت
دانشمندان و
متفکرين روح
فضيلت در ملت
ايجاد شود و
با تربيت
نسوان
اصلاحات مهمه ي
اجتماعي در ايران
فراهم گردد . " (
شريعت , 1366: 14-10 )

حال
سؤالي که پيش
مي آيد اين
است که چرا
پروين به وضع
زنان دوره خود
در شعرهايش
کمتر توجه
نشان داده است
. " جاي شگفتي
است که پروين
قلمش را در
راه اصلاح و
بهبود و يا
ارتقاي وضع هم
جنسان خود به
کار نينداخته
است . اين
مسأله فقط در
زماني رخ داده
است که طبق
فرمان شاه در
سال 1314 ش/1936م. کشف
حجاب اجباري
صورت پذيرفته
و پروين هم
احساس محدود
خود را در اين
زمينه در شعر
گنج عفت ابراز
داشته است . "
(دهباشي. 1370: 45/پروين
اعتصامي /م.اسحاق
ترجمه يعقوب
آژند)

واقعيتي که
وجود دارد و
نمي توان آن
را انکار کرد
اين است که در
ديوان پروين
نقش زن بسيار
کمرنگ است" در
سراسر ديوان
پروين , سه شعر
به وضع زن ايراني
اختصاص يافته"
(دهباشي. 1370: 125/شعر
غير شخصي پروين
اعتصامي /فرشته
داوران )در
حالي که از يک
زن فرهيخته آن
هم در دوره اي
که زنان گاهي
از کم ترين
حقوق انساني نيز
محرومند؛
انتظاري بيش
از اين ميرود .
و همين امر
دستمايه بسياري
قرار گرفته که
به پروين
اعتصامي
انتقاداتي شديد
و گاه
ناعادلانه
بکنند . البته
برخي اين
انتقادات در
قالب تحليل
شعر پروين صورت
مي گيرد  .

انتقاد
از پروين

بسياري
علت کم توجهي
پروين به زنان
عصر خود را چنين
ارزيابي کرده
اند که اگر زن
در شعر پروين
دغدغه او
نبوده به اين
دليل است که
اساسا وي از
شرايط اجتماعي
دور و منزوي
بوده است . "اگر
کسي بپرسد که
پروين و مشروطيت
ايران که دو
کودک همسال
بوده اند چرا
هيچ وقت هم
بازي نشده اند
آيا سوال
نابجايي پرسيده
است ؟ مسلما
نه . ... حدود دويست
قطعه از اشعار
ديوان پروين
طوري است که
حتي قرن سرودن
آنها را هم نمي
توان حدس زد . ....
از خلال اشعار
به خوبي
استنباط مي
شود که شاعر
فردي بوده
محافظه کار ,
منقطع و منعزل
از جامعه و سرخورده
از سياست و
نااميد از
اصلاحات
اجتماعي . "(
گرگاني , 2536
شاهنشاهي : 69)

اين
دوري و انزوا
را مي توان از سبک
شعر پروين به
راحتي حدس زد :
" قسمت عمده
اشعار او از
نظر سبک بيان
و روح مطلب بيشتر
به قرن پنجم
وششم تعلق
دارد تا به
زمان ما . حتي
در قطعاتي که
در قالب نويي
سروده شده است
باز اين کهنگي
محتوا به چشم
مي خورد . "(دهباشي
,     1370 :  65 )

در
مورد سبک شعري,
پروين,  به شدت
تحت تأثير پدر
و برادرانش
بوده است.

" حضور پروين
در دوره و
گردهمآيي ادبي
پدر و يارانش
به ميزان زيادي
بر زندگي و
شخصيت او اثر
گذاشته است.
اعضاي گروه
ادبي ميزايوسف
طرفدار شعر به
سبک کلاسيک
بودند و برعکس
از شعر جديد
شاعران جوان
چون نيما يوشيج
دوري مي گزيدند.
به درستي
معلوم نيست که
پروين شعري از
نيما را
مطالعه کرده يا
نه اما قطعاٌ
هيچ گونه نشانه
اي از تأثير
اشعار نيما بر
کارهاي پروين
ديده نمي شود."(دهباشي,1370:   479 /پروين
اعتصامي ,شاعري
شيرين سخن و
مبارزي خاموش
/نوشته سوزان
نديمي ترجمه
دکتر
عطاءالله نديمي
)

ولي شايد علت
ديگري براي اين
کهنگي سبک و
محتوا بتوان يافت
. پروين يک زن
است و به دليل
زن بودن نمي
تواند پيوند
محکمي با
جامعه خويش
برقرار کند.

" پروين
اعتصامي، به
حکم زن بودن و
در پرده بودن،
به تن خويش در
صحنه نبرد
زندگي اجتماعي
و خيزابهاي سياست
مشارکت و
مداخله اي
ندارد." (دروديان,
1377 : 38 )

" شيوه ي کار
پروين، با همه
انسجام و پختگي
و کمال بي ترديد
چه از لحاظ
قالب و چه از
لحاظ فرم و
درونمايه
همان شيوه ي
گذشتگان است و
شعرش سرشار از
کلياتي است که
مي تواند به
قرون گذشته نيز
متعلق باشد.
به جز چند
مورد از قبيل«
اي گربه» و « اي
مرغک» و « ياد ياران»هيچ
نسيم تازه اي
درديوانش نوزيده
است. شايد اين
از آن روست که
بانوي خلوت گزين
از جامعه مدني
بريده و به
کتابخانه و به
انبوه ديوان
هاي شاعران پيوسته
است. عواطف
انساني و انديشه
هاي عرفاني و
اخلاقي و فلسفي
او همان است
که از نوشته
هاي گذشتگان و
متأخران به او
منتقل شده
است. او هرگز
از يک قهوه
خانه، يک
مهمان خانه، يک
محله نشين و ...
تجربه اي
ملموس به دست
نياورده است...
شعر پروين
هرجا که از
تجارب عيني او
نشايه هايي
دارد، موج
زمان را باز مي
تابد و با
زندگي روزانه
پيوند دارد." (دهباشي
, 1370 : 91/ پروين شاعراحساس
و عاطفه /سيمين
بهبهاني)

بنابراين
مي توان نتيجه
گرفت که پروين
مسايل اجتماعي
را مطرح نمي
کند زيرا از
مسايل اجتماعي
اطلاعي ندارد
. و مساله زن نيز
يک مساله
اجتماعي است .

علت دوري پروين
از جامعه و
مسايل اجتماعي
در بالا مطرح
شد . او يک زن
است و زنان در
جامعه ي ايران
آن عصر محدود
و محرومند .
البته " پس از
کشف حجاب در   ماه
1314زنان در زندگي
اجتماعي شرکت
مي کنند , پروين
نيز به
آموزگاري و
کتابداري مي
پردازد واز اين
رهگذر , با
اجتماع زمان
خود از نزديک
آشنا مي شود . "
(دروديان,1377 : 38)
گرچه پروين
همواره
ظاهر"شرقي "
خويش را حفظ مي
کند .

"ملاحظات يکي
از کساني که
با او مصاحبه
اي داشته است
مؤيد اين نظر-
معتقدات مذهبي
و پايبندي پروين
به عادات و
رسوم معمول و
تربيت شرقي او
– است. شخص
مذکور مي نويسد
پروين در
هنگام مصاحبه
در تاريک ترين
گوشه ي اتاق
نشسته بود  چادر
صورتش را کامل
پوشانده بود.
وقتي شخص
مصاحبه کننده
براي دست دادن
موقع خداحافظي
دستش را به سوي
او دراز کرد
پروين نزديک  بود از شوک
حاصل از اين
عمل قالب تهي
کند." (دهباشي , 1370
: 479/پروين
اعتصامي شاعري
شيرين سخن و
مبارزه ي
خاموش / نوشته
سوزان نديمي،
ترجمه دکتر
عطاءالله نديمي)

نقدي ديگر

گفتيم
پروين در ديوانش
به زن کم توجه
کرده و اين
مسأله موجبات
نقد و يا
حداقل سوال بسياري
را بر اينگيخته
است . ولي آنجا
هم که به زن
پرداخته , مورد
نقد برخي قرار
گرفته است.براي
مثال ,از نظر
برخي ,  نگرش
پروين به قشر
زن , نگرش فردي
است که به شدت
تحت تاثير
نظام مرد
سالار ايران
آن دوره ميباشد
. " نه تنها در
روابط خصوصي
که در همبستگي
هاي عام هم
پروين خود را
چندان به زنان
نزديک احساس
نمي کرد . در
سراسر ديوان
پروين تنها سه
شعر به وضع زن
ايراني
اختصاص يافته
است . در اين
اشعار که «
نهال آرزو », «
فرشته انس » و
«زن ايراني »
نام دارند ؛به
جز يک جا که
پروين زنان را
«خواهر» خودخوانده
و آن هم در
«نهال آرزو
»است که به مناسبت
جشن فارغ
التحصيلي اش
سروده است ؛
همه جا خطاب وي
به زنان از
بالا وبه «ديگري»
است . "(دهباشي , 1370
: 125/شعر غير شخصي
پروين اعتصامي
/ فرشته داوران
) که البته يکي
از علل عمده اين
امر را
خانواده پروين
مي دانند . " آيا
وجود پدري با
ابهت و جبروت
و چهار برادر
رشيد از يک سو
و مادري ضعيف
و خاموش از سوي
ديگر ,پروين
را از همبستگي
و يکي ديدن با
همجنسانش
عاجز کرده و
در او نگرشي
مردانه را تقويت
کرده بود ؟ "
(دهباشي , 1370 : 126/شعر
غير شخصي پروين
اعتصامي /
فرشته داوران
) حتي برخي علت
توجه به پروين
از سوي شعراي
بزرگي چون
بهار را اين مي
دانند که
اشعار پروين
به نوعي نگرش
مردانه و
مردسالارانه
را تقويت مي
کند .                                                                                                                                                   "در
اين اشعار –
سه شعر در
مورد زن – پس
از
تجليل مقام
مادري و همسري
و تشويق دانش
اندوزي به
منظور تربيت
فرزندان شايسته
, پروين به ذم
خودآرايي و زيورپرستي
پرداخته و در
واقع پند
پدران
منورالفکر ما
را تداعي مي
کند که در عين
حال که دختران
خود را شريک
در زندگي
اجتماعي و
صحنه روزگار مي
خواستند؛از زياده
روي ها و باز
شدن جعبه
پاندورشان
وحشت داشند :

هميشه فرصت
ما شد در اين
معني
که نرخ جامه
بهمان چه بود
و کفش فلان

.......................................

عيب
ماراجامه پرهيزپوشانده
است وبس            جامه
عجب  وهوي
بهتر زعرياني
نبود

زن سبکباري
نبيند تا
گرانسنگ است و
پاک     پاک
را آسيبي از
آلوده داماني
نبود

زن چو
گنجوراست و
عفت گنج و حرص
و آز دزد  واي
اگر آگه از آيين
نگهباني نبود  "       (دهباشي
, 1370 : 189/شعر غير شخصي
پروين اعتصامي
/ فرشته
داوران )

"حتي
آنجا كه
شاعران زن به
خلق اثر
پرداخته اند ومجموعه
شرايط
اجتماعي مجال
عرضه هنر به
آنان داده
است، بازهم
شعر زنان
عموماً رنگ
مردانه دارد؛
از رابعه
قزداري گرفته
تا زنده ياد
پروين اعتصامي
، ستاره
پرفروغ شعر
پارسي
·متأسفانه در
عصر حاضر نيز
همچون همه
اعصار تاريخ
سهم زنان در
خلاقيتهاي
هنري و ادبي
در گستره زبان
پارسي چندان
قابل توجه
نيست ومشاركت
فعال و ورود
جدي در
كوششهاي
فرهنگي را از
اين قشر نمي
بينيم"(روزنامه
ايران , شماره 3097
تاريخ21/01/1384 تيتر :
شعرهاي غمگينانه
يک زن تاجيک )

ويژگي هاي
شعر پروين

پيش از آنکه بخواهيم
نقدهايي که به
پروين اعتصامي
شده است را
مورد بررسي
قرار دهيم ؛
لازم است از  نگاهي
متفاوت به
اشعار وي نظر
کنيم  .
نگاهي که نه
تنها پروين را
بي توجه به
جامعه اطرافش
نمي داند ؛
بلکه او را يک شاعر
مبارز مي داند
. ابتدا نگاهي
اجمالي به
درونمايه شعر
پروين مي
اندازيم :

" دورنمايه
شعر پروين را
بايد دو بخش
کرد: بخش نخست
ويژه ي شعر
تعليمي سنتي
پارسي است با
طلوع نهضت
مشروطيت و
گذار ايرانيان
از جامعه سنتي
و بسته به سوي
جامعه يي کم و
بيش باز وغير
سنتي ، از
رواج و رونق اين
نوع شعر کاسته
مي شود. ..."   (  دروديان,
1377 : 78  ) از اين
جهت شعر پروين
جزو ادبيات
تعليمي قرار مي
گيرد "يک سوم ديوان
پروين را قصايدي
در اندرز و کليات
اخلاقي شکل مي
دهد."
(انتشارات صدا
و سيماي جمهوري
اسلامي ايران  , 1360 : 27 )

"....بخش دوم شعر
پروين که از ديدگاه
خواننده ي
امروز ، به وي
تشخص و اعتبار
مي بخشد، شعري
است
که دليرانه ،
کردار و گفتار
عاملان حکومت
روز را نقد مي
کند و بر مردم
فرودست
اجتماع زمان
خود دل مي
سوزاند و از
حقوق پايمال
شده ي آنان
دفاع مي کند.
از ديگر قشرهاي
و لايه هاي
جامعه ي عصر
خود که در
کارشان قلب و
دغل مي بيند نيز
پرده برمي
دارد و رسوايشان
مي کند. "( دروديان,
1377 : 78   )

"پروين
اعتصامي
نابرابري ها و
جور و ستم
زورمندان و
حکومت گران
عصر خود را
لمس کرده است
و در ستم ستيزي
با ستمگران
سهم بيشتري
دارد و با همه ي
جواني , همسان
گردي دلاور با
شمشير قلم و بيان
در ميدان نبرد
با قامتي
استوار و قدم
هاي متين ايستاده
است . " (چاوش
اکبري, 1378 : 71) وي " با
ديدن فقر و
بدبختي ملت و
زرپرستي و زمين
خواري رضاخان
هم دلش به درد
آمد و نوشت  :

روزي گذشت
پادشهي از
گذرگهي ...............

قطعا مصراع
دوم بيت ششم
به زمين خواري
رضاخان ناظر
است .

"( چاوش اکبري,
1378 : 75 )

"در شعر شکايت
پيرزن
(ديوان پروين،
شماره130) بي شک،
رضاخان مورد
حمله و هجوم و
طعن و طنز
شاعر است.

روز   شکار   پيرزني
با    قباد     گفت                کز
آتش  فساد  تو ، جز  دود  و  آه  نيست

روزي بيا به
کلبه ي ما از
ره شکار
تحقيق حال
گوشه نشينان
گناه نيست"
(دروديان, 1377 : 26  )

" از ويژگي هاي
ديگر شعر پروين،
توجه به مسأله
ي عدالت
اجتماعي و انديشه
سوسياليزم
است. عنايت به
وضع رقت بار
کشاوزران،
کارگران، زحمتکشان
وزنان ايراني
، ميراث انديشه
وران انقلابي
جنبش مشروطيت
ايران است و
بازتاب
انقلاب اکتبر
1917 . اين افکار و
آرا، قبل از
مشروطيت در
شعر و ادب
پارسي بي
سابقه بوده
است. پروين در
شعر «اي
رنجبر»(61)
کارگران و يا
به تعبير وي،
رنجبران را عليه
مظالمي که بر
آنان مي رود
به قيام مي
خواند و به
روشي به آنان
مي آموزد که :

جمله آنان را
چون زالو
مکندت، خون بريز/
وندران خون
دست وپايي کن
خضاب اي رنجبر"(دروديان,
1377 : 96)

"پروين به
مظلوميت جهان
بشريت مي انديشد
و نژاد و کيش و
مليت براي او
مطرح نيست .
رنجبر از هر
کجا که باشد و
به هر زباني
که سخن گويد
در ديد او
قابل احترام و
همدردي است . " (چاوش
اکبري, 1378 : 76 )

از
نظر برخي , پروين
اعتصامي از  درد هاي
بزرگ و دايمي
بشر سخن مي گويد
:

"پروين
اعتصامي که گل
گلهاي شعر
دوران جديد است،
چه به اقتضاي
روح لطيف و
خواهرانه اي
که داشته ، چه
به اقتضاي
زمان، به سياست
و مسائل جاري
نپرداخته است.
قلمرو شعري او
به مکان و
زمان و حوادث
خاص محدود نيست.
وي، رنج و غم
مردم بي پناه
و محروم را مي
سرايد؛ به طور
عام ، در هر
روزگار و در
هر کجا که باشد."(يادنامه
صفحه 50 / محمد علي
اسلامي ندوشن
پروين اعتصامي)

نتيجه

پروين
اعتصامي بي شک
يکي از بزرگترين
شعراي ايران
زمين است و اگر
روزگار به او
مهلت بيشتري
براي زنده
ماندن مي داد
؛ بي شک يکي از
تاثير گذار ترين
شعرا نيز مي
گرديد– البته
اگر الان چنين
نباشد -
.

به
نظر من همان
طور که در اين
نوشته نيز به
آن اشاره شد ؛
گرچه پروين به
مسايل زنان
کمتر توجه
کرده ولي توجه
او به مسايل
اجتماعي ، اگر
از ديد ديگري
به شعرش بنگريم
؛ نه کم ، که بسيار
زياد است . او
گاهي در زباني
پنهاني شديد
ترين نقدها را
به نظام حاکم
مي کند . "... پروين
اشعاري دارد
که اگر چه
معدود است،
اما با فصاحت
و شيوايي کم
نظيري در آن
به مقتضيات زمان
خود جواب داده
است. ... پروين در
اين اشعار
پرده ي ريا را
از چهره ي عصر
خود برمي دارد
و منظره ي
نفرت بار پوسيدگي
و فساد آن را
برملا مي کند."
(دهباشي , 1370 : 72 /
درباه شعر و
شخصيت ادبي پروين
اعتصامي /
محمود
اعتمادزاده )

من معتقدم
شعر پروين
برخلاف بعضي  مباحث
اين نوشته و
نظرات برخي  ، به هيچ
وجه مردانه نيست
." موردي
كه در اشعارپروين
اعتصامي اهميت
بسياري دارد
اين است كه
منتقدان بزرگ
ما مثل دكتر
زرين كوب،
هميشه بر سر
مردانه بودن
اشعار پروين تأكيد
داشتند و آن
رامشخصه آثارپروين
مي دانستند·.......من
در رد اين
اظهارات و اين
نظريات كار
كردم و مشخصه
زباني پروين را
نشان دادم در
واقع به صورت
آماري بررسي
كردم و به اين
نتيجه رسيدم
كه شايد پروين
از
نظر فكري
اشعارش شبيه
اشعار مردان
باشد ولي زبان
زنانه در
بسياري از اشعارش
مشخص است و در
حوزه محسوسات
اين مميزه به
خوبي ديده مي
شود؛ اشيايي
كه در شعر پروين
حضور دارند؛
اشيايي هستند
كه مورد
استفاده زنان
است؛ مثل
سوزن، نخ،
وصله پيراهن،
مطبخ، هيزم
و··· كه در
شعرش پر بسامد
است·(روزنامه
ايران ؛ شماره
روزنامه 2472 تاريخ
03/03/1382 تيتر: روح
انگيز کراچي )

اگر
پروين در
اشعارش به
زنان کمتر
توجه کرده  به اين
دليل نبوده
است که او به
مسايل زنان کم
توجه بوده و يا
از مسايل زنان
اطلاعي
نداشته است ؛
بلکه به اين
دليل است که
مشکلات مردم
در جامعه آن
دوره آنقدر زياد
بوده که مجالي
براي پرداختن
به مشکلات
گروهي خاص
وجود نداشته
است ." پروين
اعتصامي در
دوراني به
کمال قدرت سخن
خويش رسيد که
پرده سياه ديکتاتوري
بر سر ايران
کشيده شده بود
. چکمه سنگين ديکتاتوري
و دژخيمان
هرزه اش بر سينه
مردم فشار مي
داد و مي خواست
راه نفس را بر
همه ببندد و
زشترو ترين و
سياه روترين
پرورده هاي رژيم
پوسيده
استبداد به
اشاره قدرت
دوزخي امپرياليسم
و در پناه سرنيزه
و شلاق ، به
بلندترين پايگاه
هاي اداري و
نظامي
کشور عروج
نموده بودند .
در سيماي نفرت
بار آن دوران
جز سلطه زور و
غلبه حرص و
رواج دروغ ، چيزي
ديده نمي شد .
فساد در همه شيون
زندگي کشور
رخنه کرده بود
و مانند گل
مسموم
هزاررنگي پرده
آزرم را به
کناري زده با
غرور نفرت انگيزي
جلوه مي فروخت
. هيچکس بر مال
و جان و شرف و
ناموس خود ايمني
نداشت . همه چيز
در معرض خطر
بود . دنيا
اعتباري نداشت
. " (دهباشي ؛ 1370 :64 / درباه
شعر و شخصيت
ادبي پروين
اعتصامي /
محمود
اعتمادزاده )

وقتي
ملتي به جاي اين
که شب هنگام
با آرامش و
احساس امنيت و
با شکمي سير
سر بر بالين
نهد ؛ در حالي  به
خواب ميرود که
نگران قوت
فردايش,  نگران
استقلال و امنيت  کشورش  و
نگران جانش
هست ؛ آيا مي
تواند به اين
فکر کند که
چرا زنان ما
بدبخت و بي
سواد و منزوي
از جامه اند ؟  وقتي
ملت در گرسنگي
و قحطي يا در
وحشت و خفقان
زندگي مي کند
؛ رواست که يک
شاعر متعهد به
جاي پرداختن
به مشکلات
اکثريت جامعه –
که زن
و مرد در آن
غوطه ورند -   تمام يا
بيشتر توان
خود را صرف
اعتراض به وضع
زنان کند ؟  بله ,
شاعر متعهد بايد
از وضعيت به
واقع اسفناک
زنان سخن گفته
و به مردم و روشنفکران
متذکر شود که
نيمي از جامعه
را در اين
طوفانهاي
حوادث و
مشکلات عمده
جامعه فراموش
نکنند که پروين
نيز چنين کرده
است . پروين
نقش زن را در
رشد بشر بسيار
با اهميت و
موثر مي داند . "پروين  رمز
عظمت و بزرگي
انسان را در
گرو تربيت
يافتن در
دامان مادر مي
داند و مي
گويد:

اگر افلاطن و
سقراط بوده
اند بزرگ

بزرگ بوده
پرستار خردي
ايشان·

به گاهواره
مادر بسي خفت
،

سپس به مكتب
حكمت حكيم شد
لقمان·(روزنامه
ايران , شماره 3423
تاريخ 25/12/1384 )

علاوه بر
اين چرا  وقتي
زني از مشکلات
ملت, از مصايب
رنجبران , از
فقر و تنگدستي
اقشار ضعيف
جامعه , از
مبارزه با ظلم
و ستم و از
تلاش براي استيفاي
حقوق ملت سخن
مي گويد ؛ شعر
او را مردانه
و فکر او را
تحت تاثير نظام
مرد سالار مي
دانند ؟ چرا
از يک زن ,
انتظار هست که
تنها سخن از
مشکلات زنان بگويد
و اگر ديدش را
بزرگتر کند و
به جاي نگرش
به يک قشر
جامعه – هر
چند هم که قشر
مهمي باشد –  به بشريت
بنگرد او را
به زنانه
نبودن و به
زنانه نديدن
متهم مي کنند
؟

"پروين
زني صريح اللهجه
و صادق بود كه
اعتقاد داشت
بايد از سر جان
به جانبداري
از حقيقت
برخاست و سخن
حق را به هر
قيمتي به زبان
جاري كرد :

وقت سخن مترس
و بگو آنچه
گفتني است

شمشيرروزمعركه
زشت است در
نيام!"(روزنامه
ايران,شماره3423
تاريخ 25/12/1384 )

پروين
شاعري است که
"براي هر يتيم
، هر دردمند
هرگرگ بيابان  هر سگ
پاسبان و هر
موش وهر گربه
و هر جسد موميايي
گريسته است .
شاعري که
انسان و انسانيت
را سروده است .
" (دهباشي ؛ 1370 :89
/پروين شاعر
احساس و عاطفه
/ سيمين
بهبهاني )

بله ,
پروين اعتصامي
شاعر زنان نيست
. شاعر مردان
هم نيست . شاعري
براي بشريت
است .

منابع

-روزنامه
ايران

-دانشگر
, احمد ؛پروين
اعتصامي شاعره
اي از تبار
روشنيها ؛چ3؛حافظ
نوين ؛ 1383

-ديوان
پروين اعتصامي
,با ديباچه
بهار ,
انتشارات
نگاه ؛ 1371

-چاوش
اکبري, رحيم ,
حکيم بانوي
شعر فارسي ,
زندگي و شعر
پروين اعتصامي
؛ ثالث ؛ 1378

-شريعت
, محمد جواد ؛
پروين اعتصامي
ستاره آسمان
ادب ايران ؛ 1366

-يادنامه
پروين اعتصامي؛
گردآوري: علي
دهباشي , نشر
دنياي مادر ؛ 1370

-گرگاني
, فضل الله ؛ تهمت
شاعري ؛
انتشارات
روزنه ؛ 2536
شاهنشاهي

-
دروديان , ولي
الله ؛ پروين
اعتصامي شاعري
با چشمهاي
آرام ؛
انتشارات
موسسه ايران ؛
1377

-
نگرشي بر
اشعار پروين
اعتصامي ؛
انتشارات صدا
و سيماي جمهوري
اسلامي؛ 1360