working paper-sarabandi

دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

زن مدرن در شعر فروغ

بررسي جايگاه زن مدرن در اشعا= 585; فروغ فرخزاد

نسیم سرابندی

كارنوشت دانشجويي براي درس جامعه شناسی ادبیات

زير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

تیر 1385

<= /span>

م= قدمه

بررسي شعر فروغ از منظر اجتماعي، شن= 75;خت خوبي از جامع= 607; ي رو به مدرنيته ايران مي دهد. اشعار او که جايگاه خاصي در ميان شاعران شعر ن= 608; ايران دارد ن= 607; تنها موردپسند منتقدان، شا= 93;ران و نويسندگان است بلکه توانسته توج= 07; ي عامه مردم را به خود جلب کند. اين شايد از نقاط قوّت آن باشد. اما آنچه که در اين مقاله مي خواهم مطرح کنم قابليت جامعه شناخت= 10; شعر اوست. البته بررسي همه جانبه ي اين اشعار از &#= 1583;يدگاه جامعه شناخت= 10; دشوار است و باعث کلي گوي= 610; مي شود وشايد انتخاب يک موضوع براي تأمل پسنديد= 07; تر باشد. شناخت جايگا= 07; زن مدرن در شعر فروغ موضوعي است ک= 607; مي تواند شخصيت رو به تغيير زن ايراني و چال= 588; هاي اورا به تصوير بکشد. از آن جايي که فروغ در دوراني (1335-1313) زندگي مي کرد که جامعه ي ايراني دستخوش تغييرات وسيعي بود و اين تغييرات در شعر او تبلور يافته است، مي توان به ارزش کار وي پي برد.

کتاب هاي او شامل «اسير»، «ديوار»، «عصيان»، «تولدي ديگر&raq= uo; و «ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد&ra= quo; است.گرچه سه کتاب نخست او دوران آغاز و رشد شاعري فروغ را نشان مي دهد اما بايد بگويم ک= 607; دو کتاب «تولدي ديگر&raq= uo; و «ايمان بياوريم…» ا= 08; داراي اشعار بسيار پخته تري هستند. به همين دليل اشعاري که در اين مقاله به آن ها اشاره مي شود، همگي از اين دو انتخاب شده ا= 606;د.

ورود مدرنيته

روند مدرنيزاسيو = 6; در هر کشوري با فراز و نشيب هاي بسياري همرا= 07; بوده است. همان طور که کشور ما در طي 1= 50 سال گذشته در برزخ سنت ومدرنيته دس= 78; و پا زده است. مدرنيته که همراه خود تغيير و تحول در همه سطوح زندگي انسان ها را به همراه دارد حتي شخصيت اف= 585;اد را هم دستخوش تغيير قرار م= 610; دهد. انسان مد&#= 1585;ن در روند مدرنيته و عقلاني شدن خوي و صفت هاي ديگري مي ياب= 583; و براي ورود به دنياي جديدي تلاش م= 610; کند.

شايد نتوان گفت که در حدود پنجا= 607; سال پيش مدرن= 610;ته (به معناي واقعي) چندان وارد جامعه ايراني شده بود. اما در اثر ارتباط ايرانيان با غرب دانه هاي تغيير در کشو= 585; ما در حال جوانه زدن بود. اين جوانه زدن که تحولات بسياري براي زن و مرد ايراني به همراه داشت انسان هايي نو به وجود مي آورد. نمي توان به قطع و يقين گفت که فروغ فرخزاد به عنوان يک شاع= 585; زن، يک زن مدرن است. اما در شعر او مي توان سايه ها= 610; تغيير را دنبال کرد. اين سايه ها گر چه در لفافه واژه ه= 575; پنهانند اما وجود دارند. آن جا که فروغ مي گويد:

«و اي = 6; منم / زني تنها / در آستانه فصلي سرد / در ابتداي درک هستي آلوده زمين / و يأس ساده و غمناک آسمان / و ناتواني اين دست هاي سيما= 606;ي» (دفتر شعر" ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد&qu= ot;)

شکل گيري انساني نو را مي بينيم که به دنبال درک تازه اي از جهان خود است و در آستانه يک تغيير فصل بزرگ. اما او به عنوان يک زن که پا در سنت دارد چگونه مي تواند از اين قيد و بندها رها شده و شخصيتي نو براي خود بسا= 586;د. تلاش فروغ براي به تصوي= 585; کشيدن تغييرات زند= 11;ي خود که جداي از تحولات درون جامعه نيست، در ميا= 606; سطرهاي شعر ا= 608; آشکار است.

براي بررسي زن مدر= 606; در شعر فروغ نياز به اين ا&#= 1587;ت که در ابتدا مولفه هاي مدرنيته را بشناسيم. گرچ= 607; مدرنيته در ه= 585; کشوري با تفاوت هاي بسياري وارد شده و در زمينه هاي گوناگون تغيير ايجاد کرده اما اين مؤلفه ها بر تفکرات انسا= 06; مدرن اثر گذاشته و او را هم متحول کرده است. در مقاله اي که در پيش رو داريد از روش «لئولوونتا = 4;» در جامعه شناسي ادبيا= 78; استفاده شده است. و همان طور که وي مي گويد تلاش شد= 607; «بين تجربه ه= 575;ي شخصيت هاي خيالي و فضاي خاص تاريخي ک= 607; منشأ آن تجرب= 607; ها است رابطه برقرار کند و تأويل ادبي ر= 575; به بخشي از جامعه شناسي شناخت مبدل سازد». ( لئو لوونتال/ ص122) قضاوت اين که آيا طبق نگاه &#= 1604;ئولوونتال موفق شده ام که «بر اساس معادله خصوص= 10; درون مايه ها و فنون سبکي، معادلات اجتماعي» (لئ= 608; لوونتال/ ص122) ر= 5; بنويسم بر عهده شماست.

مولفه هاي مدرنيته

تحليل محتواي شعر فروغ بر اساس يک دسته از مؤلفه ها کار چندان راحتي نيست. چرا که او درست مانن= 583; انسان هايي ک= 607; درحال ورود ب= 607; دنياي مدرن هستند روحيه اي سرگردان و گاه متناقض دارد و اين را حتي در شعر سرودن خود نشان داده است. روزي از زني نو سخن مي گويد و فردا از زني سنتي. ه&= #1605;ه مؤلفه هاي مدرنيته بدو= 06; نقص در زن مدرن صدق نمي کند. بنابراي= 606; در شعر فروغ هم همين طور است اما نشان= 607; هاي برخي عناصر ديده م= 610; شود.

مؤلفه هاي مدرنيته به صورت خلاص= 607; انسان گرايانه بود= 06; جهان بيني مدرنيته، ما= 83;ي گرايي، عقل گرايي، ويژگ= 10; تجربي بودن جهان، برابر= 10; طلبي، فردگرايي، احساسات گرايي(انسان مدرن ملاک تمام داوري هاي خود را بر درد و رنج انسان ها مي گذارد و براي رفع درد و رنج و ايجاد لذت تلاش مي کند) و انديشه پيشرفت (ملکي= ;ان/ 1385) است.

اما در مؤلفه هاي انسان مدرن م= 610; توان به موار= 583; زير اشاره کرد:

1-&n= bsp; مشاه= ;ده گرا، تجربه گرا، آزمايش گرا

2-&n= bsp; قايل به عقل جزئي، استدلال گر و ابزاري

3-&n= bsp; کماب= ;يش مادي گرا

4-&n= bsp; انسا= ;ن گرا

5- فردگر= ا

6-&n= bsp; براب= ;ري طلب

7-&n= bsp; آزاد انديش و تعبد= 711;ريز

8-&n= bsp; عاطف= ;ه گرا(در نظر او ميزان درستي = 608; نادرستي در ميزان لذت و درد و رنجي است که همراه عمل و گفتار اوست)

9-&n= bsp; قائل به پيشرفت و سنت گريز (وبلاگ معنوي= 578; و عقلانيت)

نمي توان گفت همه اين موارد در انسان مدرن متحقق شده است. اما بخشي از آن وجود دارد. زن مدرن نيز با حرکت به سمت مدرنيته فردگرا، برابري طلب، عقل گرا، عاطفه گرا، مادي گرا و سنت گريز شده است.

نگاهي به مدرنيته و شعر فروغ

آن چه که در شعر فروغ نيز ديد= 607; مي شود به نوعي بازتاب بعضي از اين مؤلفه هاست. دکتر شفيعي کدکني در مجل= 607; بخارا مدعي م= 610; شود که « فروغ يکي از چند چه&#= 1585;ه ايست که عنوا= 606; روشنفکر بر آ= 606; صادق است.» به گفته او «صور= 578; و معني شعر او مدرن است و هيچ گونه نقابي از ريا= 610; روشنفکرانه بر چهره شخصي= 578; او ديده نمي شود». «فروغ در هنر خويش زلال است و صادق. همان است که احساس مي کند و همان است که مي گويد. سنت گريزي او و مدرنيت او را در وصف هاي او به خوبي مي بينيم.». به اعتقاد دکتر کدکني « فروغ آشکارا با سن= 578; در نمي افتد. چرا که سنت پديده اي ايستا و نگاه سنتي نگاهي مطمئن است. اما نگاه فرو= 594; از دريچه وصف هايش نگاهي است که درآن همه چيز مغشو= ش، سرگردان، مشوش، مضطرب= 48; گيج، گذران، = 583;رهم، پريده رنگ، نامعلوم، بي اعتبار، فرّار، دورد= 87;ت، پريشان و بي سامان، بي تفاوت، منقلب، بيهو= 83;ه، ارزان، گنگ، گمشده، مرموز، بي قرار، عاصي، نامسکون، مه آلود، سست، خسته، خواب آلود، مخدوش = 608; پيچاپيچ است. فروغ روشنفکري اس= 78; که با وصف هايش از پايه گسيختگي از سنت را به تصو&#= 1610;ر مي کشد. او به ستيز با سنت برخاسته است.&ra= quo; (شفيعي کدکني/بخارا) اين توصيفي است ک= 607; دکتر کدکني ا= 586; شعر فروغ دارد.

اما فروغ همان طو= 585; که به ستيز با سنت مي پرداز= 583; گاه دچار تناقضات سطح= 10; مي شود که اگر به عمق شعر او برسيم اين تضادها رنگ م= 610; بازد. آن جا که مي گويد:

«مادر تمام زندگي ا= 588; / سجاده ايست گسترده / در آس&= #1578;ان وحشت دوزخ / مادر هميشه د= 585; ته هر چيزي دنبال جاي پا= 610; معصيتي مي گردد / مادر تمام روز دعا &#= 1605;ي خواند / مادر گناهکار طبيعي است / مادر در انتظ= 575;ر ظهور است و بخششي که ناز= 604; خواهد شد» (شعر« دلم براي باغچه م= 610; سوزد»)

عليرغ= م اين که باوره= 575; و تصاوير سنت= 610; مثل انسان ها= 610; هميشه گناهکار که ب= 607; دوزخ مي روند را به چالش مي کشد، اما مي توان رنگ و بويي از علاق= 607; فروغ به همين سنت ديد. او نگاهي مدرن د= 575;رد و مانند يک انسان مدرن دوزخ را به چالش مي کشد. با ديدي انسا= 606; گرايانه و تقدس زدا اين تصوير تنيده شده در گذشته را زير سوال مي برد. وقتي که در دنياي جديد ايمان، به جاي خدا، ب&#= 1607; انسان است چر= 575; بايد او را گناهکار طبيعي دانست= 67; مگر نه اين که در اديان کهن اعتقاد بر اي= 606; است که انسان موجودي معصي= 78; کار است اما در فرهنگ جدي= 583; همين انسان معيار همه چي= 586; است.

انسان مدرن هر روز دعا نمي خواند، چون ب= 585; خلاف گذشتگا= 06; زندگي اش را در گرو عوامل ماورايي نمي بيند و تماما= 611; آن را نتيجه تلاش خود مي داند. او ديگر تصور نمي کند که عليرغم تمام تلاش ها &#= 1711;امي به جلو برنداشته اس= 78; و بيشتر در جهالت خود فر= 608; رفته. او رو به آينده حرکت م= 610; کند و مي گويد که در قياس با گذشته در وضع= 610;ت مطلوب تري هستم با اين که در قياس با آينده در وضعيت بدتري مي باشم. منتظر ظهور کسي نيست چون مي انديشد که خود بايد همه چيز را تجربه کند و به همه چيز دست يابد. پس نيازي به ناجي ندارد ک= 607; او را ببخشايد.

با همه اطميناني که انسان مدرن ب= 607; خود دارد اما باز هم سرگردان است. انساني که فروغ با نگاه= 610; تمسخرآميز ب= 07; آن مي نگرد:

«انسا= ;ن پوک / انسان پوک پراعتما= 83; / نگاه کن که دن= دان هايش / چگونه وقت جويدن سرود مي خوانند / و چشم هايش / چگونه وقت خيره شدن مي درند / و او چگونه از کنا= 585; درختان خيس م= 610; گذرد: / صبور / سنگين / سرگردان» (دف= 578;ر شعر «ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد»)

خوب ک = 7; نگاه مي کنيم مي بينيم فرو= 594; از انسان سخن گفته و نه از زن. اما مگر زن جداي از انسا= 606; است؟! آيا مي توان زن را انسان ندانست؟! همانطور که انسان ها تغيير مي کنند، زن و مرد هم شکل ديگري به خود مي گيرند.

حرکت بي پرواي فرو= 594; به سمت عشق

در شعر او زن موجودي است که بر خلاف گذشته و با جسارت از عشق سخن مي گويد. و نامطمئن است مانند«در سايه بي اعتبار عشق» معشوق هايش ر= 575; به چالش مي کشد و بين معشوق ها و مردها تفاوت= 10; نمي بيند و آن&#= 1575;ن را به باد انتقاد مي گيرد. او آزرده مي شود از اين که به عنوان يک ابزار به او بنگرند و معت= 602;د است که مردان سنتي جهان او به دنبال ارض= 575;ي نيازهاي جنس= 10; خويش اند.

زن شعž= 5; او به دنبال لذت جنسي و خواهان خودآگاهي جنسيتي است و از کارکردها= 10; سنتي که براي زن قائل هستن= 583; فرار مي کند. او ديگر خشنودي زن مدرن را در کا&#= 1585;کرد هاي زيستي (ازدواج، باروري، پرورش فرزند = 608; مادري) نمي داند.(درويش پور/زن ايران= 610; ...) نگاهش به عشق، نامطمئن، بي اعتماد و بي ثبات است:

«درخت کوچک من / به باد عاشق بود / به باد بي سامان / کجاست خانه باد؟ / کج&= #1575;ست خانه باد؟»=

(شعر «ميان تاريکي» از کتاب «تولدي ديگر»)

فروغ مي گويد: «ديدم که پوس= 578; تنم از انبسا= 591; عشق ترک مي خورد / ديدم که حجم آتشينم / آهسته آب شد / و ريخت، ريخت، ريخت / در ماه، ماه به گودي نشسته، ماه منقلب تار / در يکديگر گريسته بودي= 05; / در يکديگر تمام لحظه بي اعتبار وحدت را / ديوانه وار زيسته بو= 583;يم».( شعر «وصل» از کتاب «تولدي ديگر») عشق او &= #1586;ود گذر است. لحظه اي از انبساط آن ترک مي خورد و لحظه اي ديگر آب مي شود.

فروغ در شعر «معشو= 602; من» در کتاب «تولدي ديگر&raq= uo; دست به وصف معشوق خود مي زند. آن معشوق &= #1587;نتي و ماندگار را پس مي زند آن جا که مي گويد: «مردي است از قرون گذشته / يادآور اصال= 78; زيبايي / او مثل يک سرود خوش عاميانه است / سرشار از خشونت عريان= 10;». معشوقش را انساني ساده = 608; امروزي توصي= 01; مي کند – گرچه پس زمينه هاي= 610; از اصالت يک شاهزاده را ب= 607; همراه دارد– که «يک ظرف بس&#= 1578;ني و يا يک بند رخت را با خلوص دوست مي دارد».

در «عروسک کوکي&raq= uo; فروغ نگاه به زن را به عنوان يک وسيله به نقد مي کشد. آن زن اسطوره اي و اثيري را که در ادبيات ما هم بسيار وجو= 583; دارد، چون يک عروسک کوکي م= 610; خواند. زني که خاموش است و با صدايي کاذ= 576; و بيگانه، به دروغ فرياد م= 610; زند: «دوست مي دارم».

ديگر نمي توان در آغوش يک مرد همچون« ماده اي زيبا» بود. زيرا اين تصوير در ذهن او شکسته است و او تابوهاي جنسيتي را در شعرش مي شکند. حرکت از نقش يک زن اثيري تا يک زن لکاته ادامه مي يابد. اما آيا زن امروز يکي از اين دو فرم است؟! زن امروز نه لکاته است و نه اثيري. زني است که همان طور که مي تواند زندگي کند، مي توان= 583; دوست بدارد و با آگاهي تن و روح خود را درگير عشق کن= 583;. آن جا که فروغ مي گويد: «مي توان با سکه اي ناچيز ايمان يافت» در واقع در حال تخريب آن نگاه سنتي به زن لکاته است.

تجربه زيستن

در نظر فروغ ديگر نم= 610; توان همچون اين بيت: «مي توان در حجره هاي مسجدي پوسيد / چون زي&= #1575;رتنامه خواني پير»، از دنيا بريد. بايد وارد اي= 606; جهان شد و تجربه بودن و زيستن را آزمود. زن مدر&#= 1606; ديگر «چون صف= 585; در تفريق و جمع و ضرب» حاصلي پيوست= 07; يکسان ندارد. او گر چه سر در گم و متزلزل است و هر گامي که بر مي دارد، شايد دچار اشتباه مي شود اما در دنياي مدرن خ= 576;ط و اشتباه قاب= 604; پذيرش است. اشتباه کردن به معني اين است که شک بکني، شکست بخوري و نقاط ضعف آدمي را نشان بدهي. اما باز هم از جاي برخيزي و &#= 1581;رکت کني. زن امروز دمدمي مزاج، خام دست و در حال فرم بخشي و آفرينش تصويري تازه است. اما در حال تجربه کردن دنيا به روشي نو است. فروغ در آخر اين شعر مي گويد: «مي توان همچو عروسک هاي کوکي بود / با دو چشم شيشه اي دنياي خود را ديد / مي توان در جعبه اي ماهوت / با تني انباشته از کاه / سال ها در لا به لاي تور و پولک خفت / مي توان با هر فشار هر&#= 1586;ه دستي / بي سبب فرياد کرد و گفت / آه، من بسيار خوشبخ= 78;م».

گام نهادن بر زمي= 606; خاکي

نگاه فروغ نگاهي زميني است و خود را متعلق به اين دنيا مي داند و اظهار مي کند که روي خاک مي زيد. او از تقدس مي گريز= 583; و با رها کردن تار و پودهاي الوهيت همه چيز را زميني و عقلاني جلو= 607; مي دهد.

نام يکي از اشعار وي در کتاب «تولدي ديگر= 10;»، «روي خاک» است. و با اين ابيات شروع م= 610; شود: «هرگز آرزو نکرده ا= 605; / يک ستاره در سراب آسمان شوم / يا چو رو= 81; برگزيدگان / همنشين خامش = فرشتگان شوم / هرگز از = 86;مين جدا نبوده ام / با ستاره آشن= 575; نبوده ام»=

همان طور که دورکي= 605; مي گويد آسما= 606; از خدايان ته= 610; شده است، (دورکيم/ص206) انسان به دنب= 575;ل جهاني است که با مشاهده قابل دسترس است و او به مدد استعدادهاي خود است که حرکت مي کند. انسان مدرن ب= 575; اين که با از دست دادن ايم= 575;ن خود به نوعي افسردگي و کاهش سرزندگ= 10; هم چون افت دما اخلاقي رسيده است،(دورکيم/= 589;205) اما خدايان ر= 575; به چالش مي کشد. در همه چيز شک مي کند و اين شک شروع يک حرکت است. ترديد مي کند به آن چه که تا پيش از اين احساس مي کرد در آسمان ها وجود دارد. چشمان او از آسمان به زمي= 606; مي آيد و او اکنون در پي همه چيز به جاي ايمان، د= 585; زمين است. علاقه اي به فرشتگان و بر= 711;زيدگان ندارد و به دنبال هيچ قهرماني نيس= 78;. چون خود اوست که امروز آسمان ها را پر مي کند.

«کدام قله، کدام اوج؟ / مرا پناه دهيد اي چراغ هاي مشوش». (شعر«وهم سبز&ra= quo; از کتاب«تول= 83;ي ديگر»)از روشنايي که دين براي او داشته مي گريزد و به چراغ هايي نامطمئن پنا= 07; مي برد. به دنبال هيچ او= 580; قله اي نيست. هستي را هستي بيمار مي نام= 583; و در يکي از اشعارش مي گويد: «ما بر زميني هرزه روييديم / ما بر زميني هرز= 607; مي باريم / ما = 07;يچ را در راه ها ديديم».( شعر«در آبها= 10; سبز تابستان&raq= uo; از کتاب«تول= 83;ي ديگر») و درست است که به هيچ مي رسد اما باز هم به دنبال همين هيچ مي دود و سرگردان است.

مرگ اسطوره؟؟<= /b>

فروغ در شعر «کسي که مثل هيچ کس نيست» سخن از قهرماني به ميان مي آورد که مافوق آن ق&#= 1607;رماني است که همه منتظر او هست= 606;د. بدين صورت يک قهرمان را مي شکند و قهرما= 606;ي ديگر مي سازد= 548; که با اين که همه منتظر او هستند اما او نمي آيد. در واقع او قهرمان پرور= 10; را بي اعتبار مي کند و با اين کار متعالي بودن = 608; جبر قانون را بي اعتبار مي سازد. (رستره پور/چهارصد ...) قهرمان او آن چنان زميني است که مخاطب با خود مي انديشد: آيا واقعاً اين قهرمان است؟! پس چرا کاري خارق العاده انجام نمي دهد؟ قهرمان= 10; که «پپسي قسم= 578; مي کند / باغ ملي را قسمت مي کند / شربت سياه سرفه را قسمت مي کند / و هر چه را که باد کرده باش= 583; قسمت مي کند / و سهم ما را هم مي دهد». آن کسي که مي آيد کس ديگري است و نه آن قهرماني که م= 575; منتظرش بودي= 05;. او زميني است و نه آسماني.

فروغ در شعر خود از واژه رسولان<= /i> و پيغمبران بسيار استفاده مي کند. اما به هيچ کدام ايمان ندارد = 608; آسمان را هم پر از دروغ مي بيند: «وقتي د&#= 1585; آسمان دروغ وزيدن مي گير= 583; / ديگر چگونه به سوره هاي رسولان سر شکسته پناه آ= 608;رد؟» (دفتر شعر«ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد&ra= quo;)

در شعر «پنجره» باز هم از شک و ويراني نگاه انسان مي گويد: «پيغمبران، رسالت ويران= 10; را / با خود به قرن ما آوردن= 583; / اين انفجارهاي پ= 10;اپي / و ابرهاي مسموم / آيا طنين آيه هاي مقدس هستند؟&raq= uo;

سرگشت= ;گي براي يافتن هويتي جديد=

فروغ فرخزاد در شع= 585; خودي را نشان مي دهد که در پي هويتي فرد= 610; است. همين فرد گرايي در انس= 575;ن مدرن است که او را از سنت و هر چيز قدسي ک&#= 1607; جمع گراست گريزان مي کند. او همانند انسا= 06; مدرن تنهاست.(موذن/&#= 1580;ايگاه ...) و اين تنهاي¡= 0; را در شعر خود فرياد مي زند. در شعر «آن رو&#= 1586;ها» از کتاب «تولدي ديگر&raq= uo; مي سرايد: «و دختري که گون= 607; هايش را / با برگ هاي شمعداني رنگ مي زد / آه / اکنون زني تنهاست / اکنون زني تنهاست».

او با حسرت از روزهاي گذشته، «روزهاي سال= 05; سرشار»، «روزهاي جذب= 07; و حيرت» ياد مي کند. روزهايي که بويي از مادر= 548; خانواده و جم= 593; دارند. او زني تنهاست که مي خواهد تنها ب= 605;اند و تنها زندگي کند. جسارت فروغ در اعتراف به تنهايي بسيا= 85; همانند شجاع= 78; انسان مدرن است که با هر وجهي از زندگ= 610; خويش خود را تنها مي بيند. <= o:p>

چرا مي گويم فروغ جسور است چون او عليرغم تمام سنت هاي= 610; که با آن رشد کرده بر خلاف زنان گذشته ن= 607; تنها تواناي= 10; سخن گفتن از ع&#= 1588;قي بي قرار و بي ثبات را دارد= 548; در عين حال در &= #1588;عر خود نشان مي دهد که بر تن و جسم خود نيز نگاهي متفاو= 78; دارد. او بلوغ را در خود مي فهمد و آگاه به تغيير چيز= 610; است.

«آه، = 5;ن پر بودم از شهوت - شهوت مرگ / هر دو پستانم از اح= 587;اسي سرسام آور تي= 585; کشيد / آه / من ب = 7; ياد آوردم / او&= #1604;ين روز بلوغم را / که همه اندام= 605; / باز مي شد در ب= ;هتي معصوم / تا بيامزد با آن مبهم، آن گنگ= 548; آن نامعلوم»( شعر«دريافت&raqu= o; از کتاب «تولدي ديگر&raq= uo;)

آميزش با نامعلوم ي= 593;ني فرار از گذشت= 607; معلوم. همان طور که براي انسان مدرن هيچ مدينه فاضله اي وجو= 583; ندارد و در دن&#= 1610;ا غريب و تنهاست. نگاه بي ثبات و سرگردان و نا= 605;طئن فروغ را در اين ابيات مي بينيم: «در شب &= #1705;وچک من دلهره ويراني است»= 48;( شعر«بادما ر= 75; خواهد برد» ا= 586; کتاب«تولدي ديگر»)

«و بر اين بام که هر لحظه در او بيم فرو ريخت= 606; است»،(همان) «لحظه اي و پس از آن، هيچ!».(همان)

او در پي خوشبختي است که ديرپا و زود گذر است: «در سايه اي خود را رها کردم / در سايه بي اعتبار عش= 602; / در سايه فرار خوشبختي / در سايه ناپايداري ها» (شعر «در آبهاي سرد تابستان» از کتاب «تولدي ديگر»)

همان طور که در ذهن او انديشه حرکت به جلو زنده است اما در شعر «وهم سبز»، به تلخ= 610; اعتراف مي کن= 583; که پيش نرفته است. زني که مأيوس است و اميدي به يافتن آرامش= 10; که زنان ديگر دارند ندارد. او در برزخي غرق کشمکش است. از آن تصاوير مطمئ= 06; و ثابت گريخت= 607; است اما هويت= 610; جديد نيافته = 608; اين همان تصوير زني اس= 578; که در حال تقلا کردن بي= 606; سنت و مدرنيت= 607; است: «و يأسم از صبوري روح= 605; وسيعتر شده بود / و آن بهار، و آن وهم سبز رنگ / که بر دريچه گ&#= 1584;ر داشت، با دلم مي گفت / نگاه کن / تو هيچ گاه پيش نرفتي / تو فرو رفتي».

فرديت و مفهوم وطن پرستي

مفهوم مدرنيته سخت با فرديت گره خورده است. در جوامع مدرن، مبناي تنظيم روابط اجتماعي، تو= 80;ه به هويت فردي و شخصيت مستق= 604; است. از آن جايي که رشد فردگرايي در زنان باعث تغيير نقش جنسي آنان مي شود شاهد تحولي وسيع ت= 585; نسبت به مردا= 606;، در زنان هستي= 605;. مردان نقش جنسي خود را با فرد گرا شدن تغيير نم= 610; دهند.(درويش پور/زن ايران= 610; ...)

همان طور که در ابياتي که در بالا ذکر کرد= 605; ما شاهد آن هستيم که در شعر فروغ هم اين اتفاق افتاده است. زن شعر او با يافتن هويت فردي ديد متفاوتي به جسم خود پيدا کرده و نقش هاي سنتي جنسيت خود را کنار زده و به دنبال جايگا= 07; جديدي است. اين فردگراي= 10; به معناي استقلال اقت= 89;ادي، خودآگاهي زنان و پايان بخشيدن به نگ= 575;ه به زن صرفاً به عنوان مادر، همسر و جنس دوم و به رسميت شناخت= 06; تسلط و تملک زن بر بدن خود است.

در شعر«اي مرز پ= 585; گوهر» که در کتاب «تولدي ديگر» است ما شاعري آگاه ر= 575; مي بينيم که به همه ي قيد و بندها و محدوديت ها معترض است. شعر با اين ابيات شروع م= 610; شود:

«فاتح شدم / خود را به ثبت رساندم / خود را به نام&#= 1610;، در يک شناسنامه، مزين کردم / و هستيم / به يک ش= ماره مشخص شد / پس زنده باد 678 صادره از بخش 5 ساکن تهران.»

پس از آن فروغ در تمام ابيات اين شعر با کنايه از عدد 678 نام مي برد. او از «آغوش مهربان مام وطن، لالايي تمدن و فرهنگ و جق جق جقجقه ي قانون» خيا= 604;ش راحت است. چون حالا او را نه با نامش که با شماره ي 678 مي شناسند. هر کاري که بخواهد انجا= 05; بدهد اين شماره اش است که به آن نياز دارد نه هيچ چيز ديگر. در ابيات اين شع= 585; فروغ چندين بار به کنايه واژه هايي را تکرار مي کند:

«من م¡= 0; توانم از فرد= 575; / در پستوي مغازه ي خاچي= 705; / بعد از فرو کشيدن چندين نفس، ز چند گرم جنس / دست اول خالص / و صرف چند بادي= 607; پپسي کولاي ناخالص / و پخش چند يا حق و يا هو و وغ وغ و هو= هو / رسماً به مجمع فضلاي فکور و فضله هاي فاضل / روش&= #1606;فکر / و پيروان مکتب داخ داخ تاراخ تاراخ = 576;پيوندم.»

فروغ مي گويد چون توانسته ام شناسنامه اي با يک شماره در سرزمينم داشته باشم پ= 587; الآن «وطن پر= 587;ت غيوري» به حس= 575;ب مي آيم که «سهمي از ايد= 607; آل عظيمي که اجتماع / هر چهارشنبه بع= 83; از ظهر، آنرا / با اشتياق و د&#= 1604;هره دنبال مي کند / در قلب و مغز خويش داشته ب= 575;شم» اين شعر از کنايه ها و ريشخند هاي فروغ از روشن= 601;کران تازه به دورا= 606; رسيده و انسا= 606; هاي ناسيونا= 04;يست و مکتب گراي زمان خود سرشار است.

صورت = 8; محتواي نو=

آنچه شعر او را بسيار جذاب م= 610; کند استفاده از واژگان امروز مثل را= ديو، شناسنامه، کارخانجات عظيم پلاسکو= 48; روزنامه، فسفر، ايستگاه و ... است. اين واژه ها را بسيار زيبا در پيون= 583; با کلمات ديگ= 585; مي آورد و باعث مي شود زبان شعري او زباني راحت و در عين حال دشوار جلوه کند. زبان شعر او زبان محاوره است و اين سبب مي شود مخاطب شاعر را جزيي از خود ببيند و بخواهد که با او همراه ش&#= 1608;د. (اکبرياني/فر= 608;غ ...)

از آن جايي که هم مضمون و هم فرم شعر او مد&#= 1585;ن است ما در محتوا شاهد آ= 606; هستيم که بحران انسان امروز به تصوير کشيده مي شود. بحران هويتي، فرهنگي، اجت= 05;اعي، ايدئولوژيکš= 8; حقوقي و... همين مسئله شعر او را شعري اجتماعي کرد= 07; است و شايد واقعا به گفت= 607; آقاي سيد علي صالحي وجدان فروغ «وجدان= 10; جامعه گراست که به ادراک و عاطفه مفهوم= 10; نو مي بخشد.».

او در شعر خود از قطعيت سخن نم= 610; گويد و ما با نسبيت ها مواجه هستيم.(اکبري= 575;ني/فروغ ...) او عصيان گر است. به عنوان يک زن و يک انسان در برابر تمام امواج سختي هاي جامعه خو= 583; طغيان کرده است. ولي به باور و يقين نرسيده است. همان طور که بحران هويت انسان مدرن ر= 575; به ترسيم مي کشد، با قطعي= 578; و مطلق انگار= 610; هم مبارزه مي کند. مي خواهد آزاد باشد. اما دنياي اطراف او نمي گذارد. پس با آن ستيز مي کند.

در اشعاري که در متن مقاله ذک= 585; کردم نشان دادم که او قهرمان پرور = 608; اسطوره ساز نيست. اين اسطوره نداشتن از نشانه هاي مدرن شدن اوس= 578;. شعر فروغ شعر= 610; چند صدايي و چ&#= 1606;د بعدي است(اکبريان= 10;/فروغ ...) که ما، در آن به چالش کشيد= 606; همه باورهاي محکم را مي بينيم. اين شع&#= 1585; چند صدا ماندگار است. او هيچ بايد و نبايدي را نم= 610; پذيرد و اشعا= 585; انتقادي او ب= 607; هيچ ايدئولو= 88;ي نمي رسد و وي در تلاش نقد دنياي خود مي &#= 1576;اشد.

انسان= ;يت فروغ در حال کشمکش با سنت هاست، در حال بال گشودن به سوي آن چه که نمي شناسد ام= 575; طالب آن است.گرچه گاه شکست مي خورد ولي برخاستن براي او دشوا= 585; نيست و اين از ويژگي هاي زن مدرن است. وقتي که مي سرايد: «پرند= 607; اي که مرده بود» از شکست خوردن مي گوي= 583; اما پس از آن به سرعت اضاف= 607; مي کند:

«به م = 6; پند داد(مبارزه)، که پرواز را به خاطر بسپا= 585;م(پيروزي)»

«نهاي= ;ت تمام نيروها پيوستن است، پيوستن به اص= 604; روشن خورشيد(نتيج= 07;)»

زن مدرن شعر او متعلق به هيچ دوره و شرايط خاصي نيست. ويژگي هاي اي= 606; زن همان طور که در پنجاه سال پيش وجود داشت، در زما= 606; حال هم زنده است. عليرغم اين که شعر او در دوران گذشته مورد استقبال گرو= 07; نه چندان وسيعي بود امروزه مي بينيم که اشعارش را انسان هاي بيشتري مي خو= 575;نند. چون شعر او شعر هميشه اس= 578; و به دوران خاصي تعلق ندارد.

منابع= ;

1) مقال= 607; مدرنيته را چگونه مي فهمم؟ / مصطفي ملکيان / فرهنگ و انديشه/روزن= 75;مه ايران / شنبه 2 ارديبهشت 1385

2) تعاريف سنت و مدرنيته / وبلاگ معنوي= 78; و عقلانيت / www.manaviat.blogfa.com

4) زن ايراني در برزخ سنت و مدرنيته؟ / مهرداد دروي= 88; پور / برگرفته از سايت www.gooy= a.com

5) احساس مذهبي در عصر حاضر / اميل دورکيم / مترجم:سارا شريعتي / مجله جامعه شناسي ايران / دوره پ&= #1606;جم، شماره 2، تابستان 1383

6) و&= #1589;ف هاي فروغ فرخزاد / شفيعي کدکني / مجله بخارا / شماره 44 / برگرفته از وبلاگ

www.sib= estaan.malakut.org

7) ف&= #1585;وغ مدرن تر از شاملو / محمد هاشم اکبرياني / برگرفته از وبلاگ قابيل(= 605;جله داستان و شعر) به آدرسwww.ghab= il.com

8) چهارصد سال ديوانگي / لورا رستره پور / ترجمه رب&= #1575;ب محب / برگرفته از وبلاگ www.ghalamrow.com

9) جايگاه انسا= 06; در ادبيات مدرن / عباس مؤذن / برگرفته از وبلاگ www.pendar.net

10) مجموعه اشعا= 85; فروغ فرخزاد / کتاب تولدي ديگر و ايمان بياوريم به آغاز فصل سرد

11) جامعه شناسي ادبيات/ لئولوونتال/ ترجمه ي محمد= 585;ضا شادور/مجله جامعه شناسي ايران، دوره = 670;هارم، شماره 1، ص 117- 136