working paper- fahimeh javadi

= 83;انشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

بررž= 7;ی و نقد جامعه شناختی «من او»؛ اثر رضا امیرخانی<= span style=3D'mso-bookmark:other602'>

فهیمه جواد= 40;

كارنوشت دانشجويي براي درس جامعه شناسی ادبیات

زير نظر دكت= 585; محمدرضا جوادي يگانه

خرداد 1385

چكيده

مقاله حاضر، بررسي = 608; نقد رمان «من او» اثر رضا اميرخاني ميR= 04;باشد. سعي شده اين نقد بيشتر در چارچوب جامع= 07;‌شناسي صورت گيرد، اما گاه نقده= 575; فراتر از چار= 670;وب جامعه‌شناس¡= 0; رفته و وارد حوزه‌هاي ديگر شده است. هرچند، هميش= 07; اين اختلاف ن= 592;ر بين ادبيان و جامعه‌شناس= 5;ن وجود داشته ك= 607; آيا اثر ادبي را –كه برخاسته از احساسات است = 608; قلبي است- مي‌&#= 1578;وان با قوانين علمي- و بعضاً خشك- جامعه‌ش= 606;اسي سنجيد يا خير. ادبيات مدعي است كه بسيار گسترده‌تر و پيچيده‌تر ا= 86; آن است كه در چارچوب پوزيتيويست¡= 0; علوم اجتماع= 10; قرار گيرد و جامعه‌شناس¡= 0; ادعاي درك واقعي تأثيرات ادب= 10; بخصوص در ماوراي آگاه= 10; هشيار خوانن= 83;ه دارد. جامعه‌= 588;ناساني مانند لوونتال معتقدند حتي با بررسي آثا= 585; متوالي يك نويسنده مي‌= 78;وان پيش‌بيني كرد، اثر بعد= 610; او چه خواهد بود.<= /span>

اما آنچه كه در اين مقاله به آن پرداخته شده، در واقع بررسي ادبي اثر است با عينكي جامعهR= 04;شناختي. به اين معنا كه مفاهيم اجتماعي اثر = 585;ا برجسته‌تر كرده و به بررسي جنبه‌= 07;اي مختلف آن پرداخته شده است. در بعضي از مباحث –مانند مباحث مربوط به زن- براي شخصيت‌هاي داستان الگويي نظري ارائه شده است. در انتها&#= 1610; مقاله نيز سع= 610; شده در چارچوبي نظر= 10; به اين سؤال پاسخ داده شو= 583; كه «من‌او» داراي چه ويژگي‌هايي است كه باعث شده خوانندگان زيادي داشته باشد. (و به چاپ دهم برسد)

واژگان كليدي: فرانسلي، مدرنيزاسيو = 6;، جريانات تجددخواهان = 7;‌ي رضا شاهي، لباس پيش‌آه= 06;گي، پوزيتيويست¡= 0;، شخص گودي‌نش= 10;ن، جامعه‌پذير¡= 0; در خانواده، ضد قهرمان، تقديرگرايي‏، نوستالوژيك

مقد= مه

نويسند&= #1607;‌ي اين اثر متول= 583; 1352 است. برنده چند جايزه كشوري بابت ن= 711;ارش داستان بلند «ارميا» (تقدير شده از طرف كتاب سال دفاع مقدس، بررسي 20 سال داستان نويس= 10; دفاع مقدس در جشنواره‌ي سوره‌ي مهر) است و از آثار ديگر او مي‌ت= 608;ان «ازبه» (رمان) و ناصر ارمني (داستان‌هاي كوتاه) را نام برد.

اما به اعتقاد بسياري از اديبان و منت= 602;دان رمان «من او» شاهكار ادبي وي مي‌باشد. چاپ اول اين كتاب در سال 1378 مي‌باشد. اين كتاب توسط جشنواره‌ها¡= 0; مختلف برگزيده شده = 608; جزء سه كتاب برگزيده منت= 02;دان مطبوعات در سال 1378 مي‌باشد= ;. همچنين مورد تقدير ويژه‌= 10; جشنواره‌ي مهر قرار گرفته، در خبرها آمده بود امسال در نمايشگاه كتاب، چاپ ده= 605; «من او» عرضه مي‌شود... اين استقبال زيا= 83; از «من او» مرا واداشت ت= 575; نقد اين كتاب را موضوع مقاله خويش قرار داده و براي باري ديگر، موضوع= 48; هدف، شخصيت‌= 07;ا و جملات كتاب را عميق‌تر و همه‌جانبه‌ = 6;گرتر مطالعه كنم. به خصوص آن كه در جست و جو در مطبوعات و همچنين سايتR= 04;هاي اينترنتي نق= 83; جدي بر اين كتاب نديدم ك= 607; از منظري جامعه‌شناخ= 8;ي باشد. اين مقاله شامل موضوعات زير مي‌باشد:

· = معرفي نسل‌ها در داستان

· = نمود سنت و تجدد

· = نظام طبقاتي وقشربندي<= /span>

· = تربيت خانوادگي وجامعه پذير= 10; درخانواده<= /span>

· = جايگا= ه زن در داستان

· = دين و عرفان در داستان

هدف از ارائه‌ي اين مقاله بازخواني دوباره و عمي= 602;‌تر اثر با رويكردي جامعه‌شناخ= 8;ي است.<= /span>

خلا= صه‌اي از داستان=

= ; «من او» مربوط به زندگي فردي ب= 607; نام علي فتاح &#= 1575;ست كه در گفتگو با نويسنده د= 585; بخش‌هاي مربوط به «او&ra= quo; زندگي خود را بازگو مي‌كن= 83; و نويسنده ني= 586; در فصل‌هاي مربوط به «من&ra= quo; بخش‌هاي مبه= 05; آن را با بياني نيمه واقعي و با استفاده از تخيل خويش، بازسازي مي‌= 03;ند كه تعامل بخش= 204;هاي «من» و «او» جالب است.

= ; داستان از كودكي علي آغاز شده است. دنياي كودكا= 06;ه‌ي او كه با وجود كريم دوست صميمي‌اش، پ= 85; از شيطنت‌ها= 10; پسرانه است، با مرگ پدرش به پاياني زودرس دچار م= 610;‌شود. كشته شدن پدر= 588; توسط حكومت باعث مي‌شود كه خيلي زودت= 585; از موعد بزرگ شود و دنيا را &= #1576;ه گونه‌اي متفاوت از گذشته ببيند. از اين پس او تحت نظر پدربزرگش كه تاجري ثروتمند در جنوب شهر است بزرگ مي‌شود.

= ; در نوجواني به مهتاب همباز= 10; دوره‌ي كودك= 10; خود دل مي‌بن= 583;د و همين دلبستگي مسي= 85; زندگي‌اش را تغيير مي‌ده= 83;. از طرفي خواه= 585; علي، مريم، ك= 607; چند سال از او بزرگتر است توسط يكي از مأموران دول= 78; مورد حمله قرار مي‌گير= 83; و از او كشف حجاب مي‌شود = 608; همين موضوع باعث مي‌شود مريم تصميم ب= 607; سفر بگيرد. با سفر مريم به ف&#= 1585;انسه، علي بيش از پيž= 8; تنها مي‌شود = 608; به مهتاب وابسته‌تر م= 10;‌گردد.

= ; اما طي ماجراهاي= 10; سالها بعد مهتاب به خواهر علي در فرانسه مي‌پ= 10;وندد. دوستان صميم= 10; علي هريك به گونه‌اي كشت= 07; مي‌شوند و عل= 610; كه بعد از مرگ پدربزرگ و مادرش ديگر كسي را در ايران ندارد= 48; براي ديدن مريم و مهتاب به فرانسه مي= 204;رود.

= ; مريم با كسب اجازه= 204;ي او با يك مبارز الجزايري ازدواج مي‌ك= 06;د و از اين پس، هر سه (علي، مريم، مهتاب) در جريان مبارزات سياسي آزاديR= 04;خواهانه قرار مي‌گير= 06;د. طي اين مبارزات، اب= 08;راصف همسر مريم، ب= 607; شكل دردناكي ترور مي‌شود. مرگ ابوراصف به تصميم‌گي= 85;ي آنها براي بازگشت به ايران مي‌ان= 80;امد.

= ; در سال‌هاي زندگي در ايران، علي و مهتاب همچنا= 06; جدا از يكديگ= 585; زندگي مي‌كن= 06;د تا روزي كه علي پس از سالها، تصمي= 05; مي‌گيرد با مهتاب ازدوا= 80; كند و به سراغ او مي‌رود، اما وقتي به محل نمايشگا= 07; نقاشي مهتاب = 608; خواهرش مي‌ر= 87;د، با جنازه‌ي تكه تكه‌ي آنها و ساختمان نيم= 07; سوخته، روبر= 08; مي‌شود. مريم و مهتاب در زمان موشك‌ب= 75;ران تهران، شهيد شده‌اند.

= ; تنهايي واقعي علي، ا= 586; اين زمان آغا= 586; مي‌شود، او ديگر در دنيا= 610; زنده‌ها كسي را ندارد. به ناچار با ساي= 607;‌هاي كساني زندگي مي‌كند كه زماني در كنا= 585; او بودند و اكنون مرده‌= 75;ند. سرانجام، روزي يكي از همين سايه‌ه= 75; (مادرش) به او مژده مي‌دهد كه زمان پيوستن علي ب= 607; آنها رسيده، زمان مرگ علي. <= o:p>

= ; علي نيز با بخشيد= 606; آنچه از اموا= 604; پدري مانده‌ است سبك بال و مطمئن در مقابل چشمان نويسنده به طرزي خاص جان به جان آفرين تسليم مي‌كن= 83;.

معر= في شخصيت‌ها<= /b>

قهرمان داستان، علي فتاح است در كودكي روحيهR= 04;‌اي لطيف و دخترانه دار= 83;. بخشنده و دست و دلباز است و در رفاقت با كريم كه گودي است و تجانسي با او ندارد بسيار وفادا= 85; است. كريم پسر نوكر خانه‌ز= 75;د آنهاست و رفتاري متفاوت با عل= 610; دارد، نماز نمي‌خواند، بي‌ادب است. در جواني از مشروبات الكلي استفاده مي‌= 03;ند.

ا= 86; طرفي علي به شدت تحت تأثي= 585; پدربزرگش اس= 78;. پدربزرگش يك= 10; از تجار بزرگ قند و شكر و رئيس صنف آجرپزان است. منشي والا دارد و براي علي نقش پدر، دوست، مربي و حتي گاهي اوقات مادر ر= 575; ايفا مي‌كند. شخصيت ديگر مهتاب است، خواهر كريم، كه توجه علي را به خود جلب كرده است. توصيف بيشتر اين شخصيت در بخشهاي ديگر مفصل‌تر مي‌= 70;يد.

    گذ= ;شته از اين شخصيت= 204;هاي اصلي، شخصيتR= 04;هاي فرعي نيز وجو= 583; دارند كه در پيشبرد داست= 75;ن نقش مهمي دارند. دريان= 610; بقال محل، مو= 587;ي ضعيف‌كش، اس= 10; كله‌پز، عطار، قاجار هم‌كلاسي علي، سيد مجتبي كه با علي دوست است= 548; فخر‌التجارš= 8; ارباب تقي و... جزء اين شخيص= 578;‌ها هستند كه نويسنده به خوبي به آنها پرداخته و براي هركدام ادبياتي خاص استفاده كرد= 07; كه بسيار ملم= 608;س و واقعي است و خواننده از يكنواختي لح= 06; شخصيتها آزرده نمي‌ش= 08;د.

  = ; در اين داستان شرح حال چهار نسل آمده است. نسل حاج‌فتا= 81;، فخر‌التجار و... كه از لحاظ سياسي مصادف با چندسال آخ= 585; حكومت قاجارها و رو= 610; كار آمدن رضاخان است.

  = ; نسل بعدي، پدر علي، موسي‌ض= 93;يف‌كش، عطار و... است كه دوره ديكتاتوري رضاخان و روي كار آمدن محمدرضا را تجربه كرده‌= 75;ند. نسل سوم علي، كريم، مهتاب= 48; مريم، سيد مج= 578;بي و ... كه در جريانات براندازي نظام شاهنشاهي و انقلاب اسلامي در ايران قرار م= 610;‌گيرند و نسل چهارم فرزندان آنه= 75; نسل هاني و هل&#= 1610;ا و خود نويسند= 607; است كه جنگ را تجربه كرده‌= 75;ند. البته اشارهR= 04;اي ضمني به نسل بعدي شده كه فرزند هاني و هليا است و هنوز به دنيا نيامده و مدت زيادي به تول= 583; او نمانده كه فتاح مي‌مير= 83; و فرزند هليا از ديدن او با تمام تجربيا= 78;ش محروم مي‌ما= 06;د. (شايد اين فرزند تمثيل= 10; از نسل سوم انقلاب باشد كه برخي معتقدند اين نسل با آرمان گذشتگان خود = 608; فرهنگشان بيگانه‌اند!) و البته در اين داستان كسي هست كه فرانسلي است = 608; افراد تمام نسل‌ها او را مي‌بينند و ا= 608; درويش مصطفي است.

  = ; در اين داستان توصيف تهران قديم و معمار= 610; بازار و مسجد بسيار قوي اس= 578; كه به گفته خو&#= 1583; نويسنده نتيجه دو سال مطالعه بر رو= 610; تهران قديم است. (ب= 5; نگاهي آزاد ب= 607; سايت كيهان نيوز)
  = ; همچنين توصيف كوره‌= 62;زي و كارگران آن از اشراف خوب نويسنده به اين فضا خبر مي‌دهد.

  = ; شرح روزهاي پاري= 87; و كافه‌ي ميسيو پرنر و برج ايفل و آن كليساي خلوت= 48; دلپذير و واقعي است.

  = ; با اين حال گاه نويسنده از راه اعتدال خارج شده و از توصيفات ركي= 03; و مبتذل استفاده كرد= 07;. گاهي از زبان عطار و گاهي از زبان ذال‌= 605;حمد.

  = ; گاهي ادبيات داستان بسيا= 85; مشمئز كننده = 608; آزاردهنده م= 10;‌شود. توصيف شهادت مريم و مهتاب و مقايسه آن با روز قرمه‌= 662;زان از اين حيث اس&#= 1578;.

«حقاً بوي گوشتي كه توي روغن خود= 588; سرخ شود، مان= 583;ه‌گار است. تا هفتاد سال ياد آدم مي‌ماند... البته گوشت گوسفند چربيR= 04;اش بيشتر است، اما گوشت آدم بوي زخمي دار= 583; كه بيشتر شام= 607; را آزار مي‌د= 607;د. به نظرم گوشت زنها ناجورت= 85; باشد (!!!) چون چر= 76;ي بدنشان بيشت= 85; از مردهاست. نمي‌دانم چر= 75; وقتي به آپارتمانشا = 6; رسيدم احساس = 602;رمه‌پزان داشتم... گوشت‌&= #1607;اي تكه‌تكه مثل گوشت قرمه...»<= /i> («من او» صفحه 30

    اگر به كار بردن ادبيات مشمئ= 86; كننده نقص يك اثر شمرده شو= 583; به نظر مي‌رس= 583; اين اثر عاري از اين نقص نيست.

  = ; گذشته از محتواي كتاب ظاهر و رسم الخط اثر نيز جالب توج= 607; است.
«بنا بر توصيه نويسنده، انتشارات .... هيچ‌گونه دخ= 04; و تصرفي در رسم الخط داستان نكرد= 07; و دقيقاً شيو= 607;‌ي رسم‌الخط اص= 04; اثر را رعايت كرده است» («من او» نخست&#= 1610;ن صفحه)

  = ; اين توضيحي است ك= 607; در ابتداي تمام آثار نويسنده آمد= 07; است. به نظر مي&= #8204;رسد نويسنده با عادت‌زدايي = 08; تغيير ظاهر مرسوم كلمات قصد دارد خوا= 606;نده را به تامل وادارد. نمون= 607;‌ي زير از اينگونه است:

«صد= ايم در نمي‌آمد. آرام گفتم: هيچ عادمي در شرغ و قرب آلم مثل شما نيست...» («من او»، صفه 506)

و البته از اين دست در «من او» بسيار زياد است. غاف&#= 1604;گير كردن خوانند= 07; به وسيله گنجاندن بخش سفيد در كتاب (بخش ن‍ُه او) يا اختصاص يك بخش به چند جمله تكراري (بخش ده او) نوع ديگري از ابداع در ظاه= 585; داستان است.

نمو= د سنت و تجدد در «من او»

    داستان از سال 1312 شمسي آغاز مي‌شود= 48; از محله‌ي خاني‌آباد و حدوداً سال ا1378 شمسي پايان داستان است. «ده سال پس از اتمام جنگ»(«من او»، صفحه 507)

. ž= 3;ر اين سال‌ها تغييرات و حوادث بسيار مهمي در ايرا= 606; رخ داده چه از لحاظ سياسي و چه از لحاظ اقتصادي و اي= 585;ان در اين سال‌ه= 575; از حالت سنتي به تدريج خار= 580; شده و به سوي مدرنيزاسيو = 6; پيش مي‌رود. نويسنده اين روند تدريجي را به خوبي نشان داده اس= 578;. توصيف مغازهR= 04;ها كه بيشترشان شهري شده‌ان= 83; و مغازه‌ي درشكه سازي ك= 607; حال ديگر اتا= 602; كاميون مي‌س= 75;زد، بخشي از اين فضا را ترسيم مي‌كند. («من او»، صفحه 8)

    گاه نيز به اجبار= 610; بودن اين تغييرات اشاره مي‌كن= 83;. «اسماعيل تازه‌گي‌ها دو سه تا از تخت‌ها را جم= 593; كرده بود و جاي‌شان ميز = 608; صندلي چيده بود. دستور بلديه بود».(«من او»، صفه 89)

داستان، نوع اقتصاد ي= 603; خانواده‌ي سنتي ايراني را به خوبي نشان داده است. خانواده= 204;اي تاجر كه با تجارت قند و شكر اداره مي= 204;شود. همچنين كار توليدي در داخل كشور مي= 204;كند (كوره‌ي آجرپزي). اما هيچگاه اموا= 04; خود را آنچنا= 606; كه بايد حساب و كتاب نمي‌ك= 606;د و معتقد است با حساب و كتاب بركت ما= 604; از بين مي‌رو= 583; و اين باور كاملاً در نقطه‌ي مقاب= 04; نظام حسابرس= 10; دقيق روزگار مدرن است.

ترسيم اقتصاد سنتي يكي از ويژگي= 204;هاي اين داستان ا= 587;ت. جامعه‌اي كه اقتصاد آن تح= 578; تأثير اخلاق = 608; روابط است. به گونه‌اي كه ب= 575; فوت پدر علي همه‌ي اهل بازار دست از فعاليت اقتصادي كشيده و مغاز= 607;‌ها را تعطيل مي‌= 603;نند و فقط نانواي= 610; كه منشأ قوت عامه‌ است، تعطيل نمي‌ش= 08;د.

جالب اين است كه درياني، بقا= 04; محل، كه مغاز= 607;‌اي دو نبش دارد و در اين داستا= 606; نمونه‌ي بار= 86; ورود مدرنيزاسيو = 6; (البته مدرنيزاسيو = 6; ناقص) در آن سالهاست؛ در روزي كه همه مغازه‌ها بدليل فوت پد= 585; علي تعطيل مي= 204;باشند مغازه‌ي او باز است، يعن= 610; نمونه بارز اقتصاد مدرن= 48; نظامي كه فعاليت اقتصادي در آ= 606; تحت هيچ شرايطي تعطي= 04; نمي‌شود.

درياني كه ظاهرش با بقيه متفاوت است (صورت ترا&#= 1588;يده شده كه مشخص است با تيغي كند -شاي= د نمادي از مدرنيزاسيو = 6; ناقص- تراشيد= 607; شده). حساب ريز و تمام و كمال مال خود را دارد و دچار يك تنگ‌نظري مادي است و براي مثال تمام شدن اعتبار مريم را عجولانه اعلام مي‌كن= 83;.

ورو= د تجدد به نظام آموزشي ما ني= 586; در اين داستا= 606; قابل مشاهده است. مقايسه‌= 610; معلم شرعيات با معلم موسيقي و عدم تجانس آنها قابل تأمل است. معلم شرعيات زني است كه پوشه مي‌ان= 83;ازد. همه‌ي حروف ر= 575; از مخرج ادا مي‌كند (شايد نماد يك نوع بنيادگرايي ديني) و مريم از «ح» غليظ او مي‌ترسد و ساكت مي‌شود. در مقابل معل= 605; موسيقي قرار دارد كه مردي &#= 1575;ست ارمني (مقابل= 607;‌ي اسلام و مسيحيت)، پير (نمادخردگرا= 10;ي) و خوش‌پوش. موهاي سرش را چرب مي‌كند و با احساس سرو= 583; مي‌خواند (با يك آكاردئون در دست ك = 7; نوع ديگري از ورود مدرنيزاسيو = 6; است) دخترها سر ذو= 602; مي‌آيند و كلاس با نشاط= 610; دارد. (« = 5;ن او»، صفحه 43)

اين تقابل در علم (مقايسه طب قديم با پزشك= 610; جديد) نيز بارز است. حكيم علفي كه عمامه‌ي شيرشكري سرش مي‌گذارد و رداي چرك مرد= 607;‌اي مي‌پوشد، ما= 85; پخته را براي كمردرد حاج فتاح سفارش م= 610;‌كند و پزشك از فرنگ آمده را نجاست‌خوار مي‌داند كه ح= 576; گچ و پيش‌آب الاغ را به اسم قرص و شربت به خورد مردم مي‌دهد.

حاج فتاح در مقام انتخاب بين اين دو با حكيم علفي (كه در كل مسخره و مضحك به نظر مي‌رسد) مخالفت مي‌ك= 06;د و او را از خانه خود بيرون مي‌ان= 83;ازد.

از شخصيت‌هاي ديگر داستان كه تجدد را صر&#= 1601;اً در ظواهر پذيرفته‌انž= 3; مي‌توان از جوان فكلي يا= 583; كرد كه از عينك بدون دس= 578;ه (در جامعه قديم نماد غر= 576;‌گرايي بوده) استفاد= 607; مي‌كند و مردها را متقاعد مي‌ك= 06;د كه با طرح كشف حجاب همراه شوند و يكي از زنها يا دختران خانواده‌ي خود را به مهماني ببرن= 83;. خيلي صريح درباره‌ي پوشش زنان در حضور شوهرانشان نظر مي‌دهد و قصد دارد از ترقيات جاري در مملكت كه حسب الامر شاهنشاه اجر= 75; مي‌شود استقبال كند.

در كل نويسنده ب= 607; خوبي توانست= 07; جريانات تجد= 83; خواهانه رضاشاهي را ب= 607; تصوير بكشد و مقاومت‌هاي مذهبي مردم د= 585; مقابله‌ي با آن را به خوبي توصيف كند. تجار كه بجاي همسرانشان زنان لهستان= 10; را در ميهماني‌= 07;اي دولتي با خود همراه مي‌سا= 86;ند و استفاده زنان از كلاه= 204;گيس از اين نمونه است.

شايد جدي‌ترين مسأله مطرح شده در اين داستان، مسأله كشف حجاب است كه هرچند در فيلمها و داستان‌ها و رمان‌ها كم ب= 607; آن پرداخته ن= 588;ده، اما هنوز جاي كار فراوان دارد.

مريم كه داغ‌ديدهR= 04;ي مرگ پدر است، بخاطر انتقا= 05;‌جويي شخصي عزتي از خانواده‌ي فتاح، در كوچ= 607;‌، از تعدي عزتي در امان نمي‌= 605;اند و از او كشف حجاب مي‌شود = 608; همين مسأله مسير زندگي ا= 608; را تغيير مي‌= 583;هد و باعث مهاجر= 578; اجباري او به فرانسه مي‌ش= 08;د.

نوي= سنده اين تغييرات فرهنگي را كه تابع تغييرا= 78; نظام سياسي است به ظرافت در اثر خود ترسيم مي‌كن= 83; و در جايي از كتاب، قهرما= 06; داستان، نويسنده را مخاطب خود قرار مي‌دهد = 608; مي‌گويد «با اين دو چشم كوچك چه چيزهاي بزرگي كه نديديم... بچه بوديم مي‌گف= 78;ند يا سواد يا روسري! پير بوديم مي‌گف= 78;ند يا روسري يا توسري!... چرخ بازي گر از بازي‌چه‌ها بسيار دارد...&raq= uo; («من او»، صفحه 504)

. <= /p>
به‌هر حال يكي از مشكلات اساس= 10; كشور ما اين است كه فرهنگ در مسير خود، طي طريق نكرد= 607; و هميشه تابع تغييرات ناگهاني نها= 83; سياست بوده و شايد همين، ي= 603;ي از عوامل مهم ايجاد مشكلا= 78; فرهنگي در كش= 608;رماست. فرهنگ را هيچگاه نمي‌= 78;وان با تصويب قانون، يك شبه، تغيير داد. شايد اين بحث بي‌ارتب= 75;ط با مباحث امروزي جامع= 07; در مورد حجاب زنان نباشد اما مجال پرداختن به آ= 606; در اين مقاله نيست.

نظا= م طبقاتي و قشربندي در «من او»

اولين مسأله= ‌اي كه در ابتداي داستان جلب توجه مي‌كند= 48; وجود سفت و محكم نظام طبقاتي است ك= 607; بي‌چون و چرا در همه جاي جامعه و در تمام نهادها = 581;اكم است. نظام طبقاتي كه پي= 588; از اين كه با مالكيت در ارتباط باشد به منزلت اجتماعي مربوط مي‌شو= 83;. وجود خانه‌ه= 75;ي كوچك داخل گو= 583; كه هركدامشا= 06; به اندازه‌ي يك اتاق خانه= 204;هاي اربابي آن سم= 578; خيابان بودن= 83; يك طبقه‌بند= 10; جدا ايجاد مي= 204;كند: گودي و غير گودي كه اين طبقه‌بندي همه جا لحاظ مي‌شود. در بازار نوع رفتار كاسب‌= 07;ا با خانواده‌= 10; فتاح به گونه= 204;اي ديگر است:

«&#= 1605;ريم همه‌ي سقز‌ه= 75; را كه در شيشه&#= 8204;اي استوانه‌اي بود، از او طلب كرد. عطار با تعجب نگاه كرد و بلند و بلند گفت به حق چيزهاي نشنيده. از جا بلند شد اما يك دفعه ايستاد و بلن= 583; گفت: اول پولش &= #1585;ا بده! صداي موسا ضعيف‌ك= 88; كه از روي قاطر لاش‌كش= 48; لاشه‌ي گوسفندي را برمي‌داشت بلند گفت: حاجي زبانت ر= 575; گاز بگير. پول ديگه چيه؟

<= span style=3D'mso-list:Ignore'>-&nb= sp;      تاو&= #1575;ن مي‌دي ضعيف‌= 03;ش! يا فقط حرف مي&#= 8204;زني؟

<= span style=3D'mso-list:Ignore'>-&nb= sp; اي وا... مي‌گم زبانت را گاز بگير پول چيه= 567; هم‌شيره از طايفه‌ي حاج فتاحه...

<= span lang=3DFA style=3D'font-family:"B Mitra";mso-bidi-language:FA'>عŸ= 1;ار از جا پريد و شيشه‌ي سقز ر= 575; به دست مريم داد...» («من او» صفحه 56)

يا هنگامي كه كريم به اسم حاج‌فتاح ميR= 04;خواهد بدون ايستاد= 06; در صف نان بگيرد= 548; همه بلافاصل= 07; بعد از شنيدن نام فتاح برا= 610; او راه باز مي&#= 8204;كنند. يا در قهوه‌خ= 575;نه كه تخت‌هاي بالا مخصوص تجار و بازرگانان و حاجي‌ها؟ اس= 78; و تخت‌هاي پايين مخصوص افراد عادي و همه وقتي وار= 583; قهوه‌خانه م= 10;‌شوند سلامي به بال= 575; مي‌كنند و برايشان فرق= 10; ندارد جواب بشنوند يا نه! زيرا مي‌دان= 06;د زماني گره كارشان به دس= 578; بالايي‌ها باز مي‌شود...

اين طبقه‌بن= دي در نظام آموزشي نيز ب= 607; همين شدت وجو= 583; دارد حتي نزد دانش‌آموزا = 6; كه هنوز كاملاً مراح= 04; جامعه‌پذير¡= 0; را طي نكرده‌= 575;ند. قانون پوشيد= 06; لباس پيش‌آه= 06;گي در مدرسه‌ي پسرانه احتم= 75;لاً براي كامل شد= 606; همين جامعه‌= 62;ذيري است. بچه‌ها نمي‌توانند بپذيرند كه پيش‌آهنگ با گودي رفاقت م= 610;‌كند. صندلي پيش‌آ= 07;نگ‌هاي كلاس جلوي كلاس است و تقريباً جدا از بچه‌هاي ديگر.

    در مدرسه‌ي مري= 05; وضعيت تقريباً به همين شكل است. با وجود ممنوعيت بي‌= 70;ون و چراي حجاب براي دانش‌آ= 05;وزان هيچ كدام از مسئولين مدرسه به مري= 605; خرده نمي‌گي= 85;ند و دختران نيز به خاطر حجاب= 588; با تمسخر به او نمي‌نگرن= 83;. در حالي كه دختر ديگري ك= 607; مانند او باح= 580;اب است به شدت مسخره مي‌كن= 06;د.

    اين طبقه‌بندي د= 85; خانه‌ي فتاح نيز به رسميت شناخته مي‌ش= 08;د. در خانه‌اي ك= 607; يك كاسه‌ي بن= 583; زده نيز وجود ندارد چند مكان براي پذيرايي از مهمان وجود دارد: محل پذيرايي برا= 10; مهمانان سنگين و محل پذيرايي از افراد معمول= 10; (مادر عزتي). در اين خانه بچه= 204;ها نيز به گونه‌= 610; خاصي تربيت م= 610;‌شوند. دختر خانه رختخواب خود را جمع نمي‌ك= 606;د و فكر مي‌كند وظيفه‌ي ننه= 48; كلفت خانه اس= 578; و او براي همين كارها پ= 608;ل مي‌گيرد. ماد= 585; خانواده به شدت از دوستي پسرش با كريم كه گودي است نگران و ناراحت است و بعدها نيز به ازدواج علي و مهتاب كه دخت= 585; ننه است رضاي= 578; نمي‌دهد. نظا= 605; پرداختي اين خانواده نيز با ساير خانو= 575;ده‌ها متفاوت است و &#= 1583;ر جايي از داستان اين چنين آمده است: «خانو= 5;ده‌ي فتاح بد مي‌د= 575;نستند كه بچه‌هايش= 75;ن مثل بچه كاسب= 204;ها برود پاي دخل و پول بدهد...» («من او»، صفحه 44)

تا اين جاي كار اين اختلاف طبقاتي دور ا= 586; نظر نيست و به نظر مي‌رسد واقعي است ام= 575; جايي نويسند= 07; به توصيف نما= 586; خواندن علي و مريم و نماز نخواندن كري= 05; و مهتاب مي‌پ= 585;دازد و همچنين نوع نماز خواندن ننه كه عامي و از روي عادت است:

&laqu= o;... ننه را نگاه كرد، نمازش را مي‌= 582;واند، آخر نماز، بجاي سه‌بار= 48; پنج‌باره، شايد هم بيشت= 585; دستانش را رو= 610; زانوهايش ميR= 04;كوبيد...» («من او»، صفحه 87)<= /span>

=

    طو= ;ري كه به نظر مي‌&#= 1585;سد اين نظام طبقاتي بر دينداري افراد نيز تأ= 579;ير دارد. به اين صورت كه هرچه خانواده اصي= 04;‌تر دين و نماز هم بالاتر و اصي= 604;‌تر. البته اين برداشت شخصي اين جانب است و اصراري بر اثبات آن نيست. ولي به نظر مي‌رسد كريم و مهتاب كه تحت تربيت و زير نظر حاج&#= 8204;فتاح مي‌باشند و ب= 575; هزينه‌ي او ب= 607; مدرسه علي و مريم مي‌رون= 83; لزومي ندارد كه اين قدر نوع تربيتشا= 06; از علي و مريم متفاوت باشد = 608; اولين دليل ك= 607; به ذهن مي‌رس= 583; همان اصالت علي و مريم و بي اصل و نصبي كريم و مهتاب مي‌باشد كه د= 585; اين صورت جاي بحث فراوان است. البته حفظ نصب براي شخصيت‌هاي داستان بسيا= 85; مهم و ارزشي تلقي مي‌شود به طوري كه در داستان مي‌ب= 10;نيم شرط فخر‌الت= 80;ار براي ازدواج داماد با دخترش اين اس= 578; كه نام مادر بر روي فرزند گذاشته شود ت= 575; بدين گونه نا= 605; فخر‌التجار باقي بماند!

بايد گفت وجود چني= 606; نظام طبقاتي در جامعه‌ي قديم ايران داراي كاركردهايي نيز بوده است ولي در عين حال بدون آسي= 576; هم نبوده است و بايد آسيب‌= 588;ناسي شود.

تربيت خانوادگي و جامعه‌پذير¡= 0; در خانواده د= 585; «من‌او»

جامع= 607;‌پذيري مراحل مختلف= 10; دارد و براي همه ما بديهي &#= 1575;ست كه پايه‌اي‌= 78;رين و بيشترين جامعه‌پذير¡= 0; در درون خانواده صور= 78; مي‌گيرد و البته توسط پدر و مادر اين مسئله در خانواده فتا= 81; بسيار كم رنگ است. اصلاً مثل اين كه چيزي به اسم تربيت كردن وجد ندارد. مادر هيچ‌گو= 06;ه فعاليت تربيتي در مورد علي و مريم انجام ن= 605;ي‌دهد و خواننده بيشتر حس مي‌= 603;ند كه مادر نيز جزء‌ فرزندا= 06; فتاح است و زيرنظر او بزرگ مي‌شود. گاهي علي ادا= 610; او را در مي‌آ&#= 1608;رد و مي‌خندد. گاهي مريم با او شوخي مي‌ك= 606;د و پدربزرگ ني= 586; بايد به‌گون= 07;‌اي غير مستقيم ا= 608; را پرورش دهد توضيحات بيشتر در اين زمينه در قسم= 578; مباحث مربوط به زن ارائه مي‌شود. حتي حاج فتاح كه به نظر مي‌رس= 583; بيشترين تأث= 10;ر را روي علي دارد بيشتر ب= 607; عنوان يك دوس= 578;، يك رفيق، يك لوطي با علي ارتباط دارد تا به عنوان يك پدر! همين ارتباط، با مريم بسيار ضعيف و غير ملموس وجود دارد يا بهتر است بگوييم و= 580;ود ندارد. تنها يك قسمت از داستان است ك= 607; پدربزرگ به ارشاد مريم د= 585; مورد حجاب مي= 204;پردازد كه به ميزاني غير طبيعي اس= 578; كه مخاطب احس= 575;س مي‌كند خودش است كه مورد ارشاد نويسنده (نه حاج فتاح) قرار گرفته است! اين مسئله در خانواده‌ي اسكندر و ننه نيز قابل بررسي مي‌با= 88;د، پيرمرد و پيرزني كه بچ= 607;‌هايشان رهايشان كرد= 07;‌اند رفته‌اند، معلوم نيست ب= 607; كجا؟ فقط كري= 605; و مهتاب نزد آنها مانده‌= 75;ند. اين چهارنفر اصلاً شبيه ب= 607; خانواده نميR= 04;مانند و مثل چهار نفر بيگانه م= 610;‌مانند كه فقط تنها نقطه‌ي مشتركشان خانه‌ي آنهاست. در هيچ جاي اين داستان 528 صفحه= ‌اي مشاهده نمي‌= 88;ود كه حتي اين زن و شوهر با هم صحبت كوتاهي داشته باشند = 608; رابطه‌شان ب= 75; فرزندانشان از دو حالت خارج نمي‌با= 88;د يا فحاشي يا نفرين كردن و نتيجه‌ي اين تربيت در كري= 605; كاملاً قابل مشاهده مي‌ب= 75;شد پسري كه بسيا= 585; فحاش و بي ادب است، پرخور م= 610;‌باشد و در نوجواني به هر زني دل مي‌بندد و در جواني از مشروبات الكلي استفاده مي‌= 03;ند. اما مهتاب به نظر مي‌رسد اصلاً دختر ننه و اسكندر نمي‌باشد. حت= 610; در نام كه هر خانواده‌اي به تناسب فرهنگ خود براي فرزندش انتخاب مي‌ك= 06;د با خانواده‌= 75;ش در تجانس نيس= 578; (ننه، اسكندر= 548; كريم... مهتاب!) = 6;رخلاف برادرش از عز= 578; نفس بالايي برخوردار ميR= 04;باشد و غذاي خانه‌= 610; فتاح را نمي‌= 582;ورد!

بسيار مؤدب و متين مي‌باش= 83; (يك متانت ذاتي نه اكتسابي)، حت= 610; از لحاظ ظاهر= 608; فيزيك بدن ني= 586; به برادش نرفته و ديلا= 602; نيست!

نوع گفتار و رفتارش با هم= 607;‌ي اعضاي خانواده‌اش متفاوت است ب= 607; گونه‌اي كه ي= 603; بار در داستا= 606; براي رساندن پيامي از طرف حاج فتاح وار= 583; جمع مردانه‌= 75;ي مي‌شود و همه گمان مي‌كنن= 83; او نوه‌ي حاج فتاح است. در حالي كه او حتي تحت تربي= 578; حاج فتاح نيز نيست و مانند تافته‌اي جد= 75; با فته است! به نظر مي‌رسد ا= 608; تحت تأثير هي= 670; كس نبوده و نيست و شخص نو&#= 1610;سنده او را براي قهرمان داستانش پرورش داده و هيچ تناسبي ب= 575; اطرافيان خو= 83; ندارد كه اين موضوع به داستان لطمه مي‌زند.

حتي سيد مجتبي ميرلوحي (نوا= 576; صفوي) كه واقعيت خارج= 10; دارد اين قدر تافته‌ي جدا بافته توصيف شده كه مخاطب گمان مي‌كند فردي 40 ساله ميان بچه‌ها= 10; كلاس نشسته و اصلاً چنين افرادي كودك= 10; نداشته‌اند = 08; در بدو تولد به همان صورت بودند كه در هنگام شهادت!

در حالي كه واقعيت اين است كه اين گونه رفتار و منش والا نيز توسط تربيت خانوادگي و جامعه‌پذير¡= 0; درون خانواد= 07; (يا حتي جايي مثل حوزه يا م&#= 1583;رسه) ايجاد شده نه در خلاء. در هر صورت اين يكي از نواقص مهم اين داستان ب= 607; شمار مي‌رود.

زن در «من او»

در اكثر داستان‌ها، رايج اين است كه شخصيت‌ها در سه قالب جاي مي‌گيرن= 83;.

الف) افراد معمولي و عاد= 610; كه سياهR= 04; و سفيداند و به زندگي روزمره عادت كرده‌اند كه اسكندر، موسا، فخرالتجار و... در اين قالب جاي مي‌گيرن= 83; اشاره‌اي به موسا ضعيف‌ك= 88; مطلب را واضح= 204;تر مي‌كند. او قصاب است. اهل نماز و مسجد است و البته از ميخوارگي نيز غافل نمانده. گاهي نقش كمك به فت&#= 1575;ح را دارد و گاهي ناخواسته وسيله‌ي انحراف علي م= 610;‌شود در كل كاسبي معمولي است ك= 607; از خطا به دور نيست.

ب)شخصيت‌هاي منفي (ياضد قهرمان‌ها): اين‌ها شخصي= 78;‌هايي هستند كه در ه&#= 1605;ان صفحات اول داستان نوعي انزجار را در خواننده ايجاد مي‌كن= 06;د. با پيش رفتن داستان انزجار خواننده از آ= 606;ها نيز شدت مي‌ي= 575;بد و انزجار زماني به اوج خود مي‌رسد ك= 607; ضد قهرمان ضربه‌اي به قهرمان داستان مي‌ز= 06;د كه مسير زندگ= 610; او را تغيير مي‌دهد. نمون= 607;‌ي بارز اين شخصيت‌ها در «من او» پاسبان عزتي است كه عامل حكومت است و زنان را مجبو= 585; به كشف حجاب مي‌كند.

ج) فهرمان‌ها= ;ي داستان مي‌ب= 75;شند كه شخصيتي مثبت دارند و حتي عيب‌ها و اشكالات آن‌= 07;ا نوعي جذابيت به شخصيتشان مي‌بخشد كه اگر نويسنده به اين شخصيت= 204;ها، قوي بپردازد= 48; خواننده به راحتي تحت تأثير اين قهرماني قرا= 85; مي‌گيرد و حت= 610; گاهي لحن آن ها را پيدا مي&#= 8204;كند چنان كه ما مي&#= 8204;بينيم نويسنده در بخش (ده من) بيان مي‌كند:

&laqu= o;اين طور نيست كه شخصيت فقط رو= 610; خواننده تأث= 10;ر بگذارد خيلي از اوقات تأثير شخصيت روي نويسنده بيش‌تر است...».= («من او»، صفحه 462)

در اين مواقع، اصطلاحاً ميR= 04;گويند نويسنده اين شخصيت را به عنوان الگو ق= 585;ارداده است.

اين مقدمه‌ي طولاني و بديهي بدين خاطر ارائه شده كه قصد دا&#= 1585;يم در سطور بعدي به اين مسئله بپردازيم:=

آيا در كتاب «من او» زني الگو معرفي شده است يا به بياني ديگر ž= 6;ن‌هاي اين داستان د= 585; كدام يك از سه قالب معرفي شده در بالا مي‌گنجند؟<= /span>

از ضد قهرمانان زن اين داستان م= 610;‌توان از مادر عزتي نام برد كه ظاهري مضحك و مشمئز كننده دارد و در حاشيه داستا= 06; به پيشبرد اه= 583;اف عزتي كمك مي‌= 603;ند كه طبق الگوي ارائه شده در بالا در جاي خود است.

از شخصيت‌ها= ي معمولي زن در اين داستان معلم‌هاي مريم. ننه، هليا و زن‌ها= 610; شركت كننده د= 585; مسجد و مهمان= 610;‌ها هستند كه بسيار معمول= 10; و عامه هستند سياه و سپيد هستند و گاه مرتكب اشتبا= 07; مي‌شوند.

دسته سوم كه بايد قهرمانان و د= 585; واقع الگوها= 10; ارائه شده از يك زن باشد مسلماً مادر و خواهر &#= 1593;لي و مهتاب از اين نوع‌اند. البته مادر و خواهر قهرما= 06; لزوماً نباي= 83; خود، قهرمان باشن= 83; اما مي‌توان گفت از جهت تأثيري كه در جريان زندگي قهرمان دارن= 83; جزء زنهاي معمولي نيستند و موقعيتي بين اين دو حالت دارند. حال به بررسي شخصيت = 605;ادر علي مي‌پردا= 86;يم و جايگاهي كه نويسنده در داستانش به مادر داده، عروس فتاح‌ه= 75; زن ميان سالي است كه در موقعيت اجتماعي بال= 75;يي قرار دارد و نمي‌تواند كسي را (يا بهتر است بگوييم زني‌= 85;ا) بالاتر از خو= 583; ببيند. به شدت اصرار دارد پ= 587;رش لباس پيش‌آه= 06;گي بپوشد و از اين كه پسرش با يك گودي رفاقت دارد ب= 607; شدت رنجيده است و اين موضوع تا آخر داستان مانن= 83; زخمي كهنه در دل اوست. از سخاوت و بخشش فتاح‌ها بوي= 10; نبرده و بسيا= 585; خسيس و تنگ نظر است. از اي&= #1606; كه حاج فتاح مخارج تحصيل مهتاب و كريم را مي‌پرداز= 83; به شدت ناراض= 610; است و دوست ندارد آنها د= 585; همان مدرسه‌= 75;ي تحصيل كنند ك= 607; دختر و پسرش مشغول به تحصيل مي‌با= 88;ند و بعدها كه حاج فتاح قصد دارد باغ قله= 603; را به اسكندر ببخشد، مادر صراحتاً به مخالفت برميR= 04;خيزد و معتقد است اين باغ بسيا= 585; گران قيمت اس= 578; و بايد براي آينده فرزندانش بماند. و فقط به اين دليل راضي به اين كار مي‌شود ك= 607; مهتاب و خانواده‌اش از پيش آنها بروند و علي، مهتاب را فراموش كند. او به شدت با ازدواج آن دو مخالف است چر= 575; كه معتقد است علي بايد با كسي ازدواج كند كه از لحا&#= 1592; منزلت اجتماعي و مالي مانند خود آنها باش= 583;.

بسيار وسواسي است. براي مثال به خاطر يك ديگ آ&#= 1604;وده تمام ديگ‌ها = 608; ظروف خانه را تعويض مي‌كن= 83;. نمي‌تواند ب= 07; جز فرزندان خود،‌كس ديگري را دوس= 578; بدارد. براي مثال، جايي ا= 586; داستان هست ك= 607; مشغول فكر كردن به شوهر آينده‌ي مري= 05; است، او را پسر نكره‌ي مردم مي‌دان= 83; كه بايد –= 0;ن پسر نكره- جلوي او دست روي سينه بگذارد و بگو= 610;د: خانم با من امري داريد؟ = 608; تأكيد مي‌كن= 83; پسر نكره‌ي مردم را كي مي&#= 8204;تواند مثل علي كوچولوي خود دوست داشته باشد.

    حت= ;ي گاهي اگر برا= 610; مردم دلسوزي مي‌كند يا به مردم احترام مي‌گذارد، ا= 86; بيم آن است كه مبادا دلشان بسوزد و آهشا= 606; زندگي آنهار= 75; بسوزاند.

    به شدت با مهتاب (كه دختري كوچك و جاي فرزند اوست) بر سر علي رقابت مي‌كن= 83; و جالب آن كه هميشه شكست خورده‌= 10; اين رقابت، مادر است.

    از طرفي رفتار بجه‌ها با او اصلاً شبيه رفتار فرزند با مادر نيست. مريم هميشه ا= 586; غر زدن‌هاي ا= 608; فراري است با او شوخي‌هاي سبك مي‌كند و او را دست مي‌&#= 1575;ندازد. علي نيز از جنگولك‌باز¡= 0;‌هاي مادر حالش به هم مي‌خورد (طبق متن داستان) («من او»، صفحه 38)

اداي مادر را در‌م= 610;‌آورد و پدربزرگ ني= 586; به او مي‌خند= 583; و جايي از داستان كه عل= 610; از مهتاب دور افتاده و پيش مادرش زندگي مي‌كند به درويش مصطفي مي‌گويد ديگ= 85; كسي برايم باقي نمانده! يعني به طور ضمني اشاره م= 610;‌كند كه مادر در زندگي او هيچ نقش معنوي و روحاني ندار= 83; و بود و نبود مادر برايش تأثيري ندار= 83;!

مريم هم كه خواهر علي است دختر= 610; نامرتب است. ا&#= 1578;اقي كثيف دارد و رختخوابش هميشه وسط اتاق است. معتقد است چيزي كه شب دوباره بايد استفاده شود= 48; لزومي ندارد كه صبح جمع شود و اگر ننه جمع مي‌كند خوب حتماً به خاطر همين كارها پول مي= 204;گيرد. شخصيتي پسرانه دارد = 608; با درياني، بقال محل، لجبازي مي‌ك= 06;د و مدام جدال لفظي دارد كه در واقع تمام اين رفتارها مناسب يك دخت= 585; متعلق به خانواده‌ي فتاح‌ها نميR= 04;باشد!

و مهتاب را كه بي‌شك قهرما= 06; زن اين داستا= 606; مي‌باشد و كل داستان، پيرامون اتفاقات بين او و علي شكل گرفته شايد بتوان گفت الگوي ارائه شده از زن در «من او» مي‌ب= 575;شد. اما كل اطلاعاتي كه از مهتاب در داستان است چيست؟ توصيفات ظاهري از مهتاب كه نويسنده خيل= 10; قوي به آنها پرداخته آبشار قهوه‌= 75;ي و بوي ياس و لبخندهاي مهتاب و ... اخلاق آن چنا= 606; متفاوتي با بقيه‌ي زنها= 10; داستان ندار= 83; و همان شخصيت سياه و سفيد در او نيز ديده مي‌شود. حتي گاه در مقام شيطان ب= 607; وسوسه‌ي علي مي‌پردازد. («من او»، صفحه 491) تنها چيزي كه از او در داستان جلب توجه مي‌كند همان ظاهر متفاوت است، يعني كليشه‌= 75;ي كه در تمام رمان‌ها وجو= 83; دارد! به طور كلي زن‌ها در «من او» جايگاه پست و پاييني دارن= 83; زنهاي عوام ك= 607; در مهماني‌ه= 75; شايعه پراكن= 10; مي‌كنند و در مسجد غيبت مردم را. ننه كه خرافاتي ا= 587;ت و نمازي تند و مضحك مي‌خوا= 06;د. اما قضيه به همين جا ختم نمي‌شود ذال محمد كه پست‌= 578;رين شغل و جايگاه را در داستان دارد لحني زن= 575;نه دارد!! كريم براي خنداند= 06; مردم در نانوايي ادا= 10; زنها را درمي= 204;آورد! و براي خنديد= 606; قاضي صغرا و كبري (پيرزن و &= #1583;ختر جوان) را با پول نزد او مي&#= 8204;برد.

يكي ديگر از ويژگ= 610;‌هاي داستان اين است كه نويسنده هيچ = 586;وجي را نتوانسته در كنار هم نشان دهد. حاج فتاح كه نمون= 607;‌ي يك مرد كامل در داستان اس= 578; و قاعدتاً بايد همسرش مانند خودش كامل باشد (منظور از كامل، تيپ ايده‌آل است) و اين با رويكرد كتاب در مورد زن كه هيچ زني انگا= 585; نبايد ايده‌= 70;ل نشان داده شو= 583; (يا حتي تقريباً ايد= 07;‌آل) در تضاد است، نويسنده برا= 10; رهايي از اين تضاد زن حاج فتاح را هنگا= 605; تولد فرزندش مرحوم مي‌كن= 83;! همين تضاد را بين مادر علي و پسر حاج فتاح داريم ك= 607; قاعدتاً چون رفتارشان با هم متناسب ني= 587;ت بايد يكي از اين دو از داستان حذف شود كه آن شخص پدر علي است كه توسط حكوم= 578; كشته مي‌شود! ننه و اسكندر هم همان طور كه در قبل اشاره شد همانند دو بيگانه بودن= 83; و هيچ نشاني حتي از گفت و گو بين آن دو نيست. تنها ازدواجي كه صورت مي‌گير= 83; ازدواج مريم = 608; ابوراصف است كه آن هم بيشتر رنگ و بوي سياسي دارد. آنجا كه ابور= 575;صف اعلام مي‌كن= 83; مهر تو (مريم) همه آرمان من است. از آن به بعد هم روابط بين اين دو بيشتر فعالي= 78;‌هاي سياسي است. انگار مريم د= 585; كنار ابوراص= 01; بيشتر يك همكار سياسي است تا يك همسر كه البت= 607; جالب آن است كه حتي اين روابط سياسي هم طولي نمي‌= 575;نجامد و اين دو زوج نيز نمي‌توا= 06;ند در كنار هم زندگي كنند و با شهادت ابوراصف مري= 05; تنها مي‌شود = 608; البته وارث قلب او مي‌شو= 583; (قلب او را مي‌&= #1576;لعد!) تنها زوجي كه در اين داستا= 606; در كنار هم زن&#= 1583;گي مي‌كنند و تا آخر داستان ه= 605; هر دو در كنار هم هستند هان= 610; و هليا هستند كه نويسنده ا= 586; زندگي مشترك آن دو هيچ نمي&#= 8204;نويسد و هيچ ذهنيتي نمي‌دهد. در ضمن به نظر مي&#= 8204;رسد تنها دليلي ك= 607; باعث شده اين دو در كنار هم &= #1576;مانند تپيدن دو قلب در سينه هلياست يكي قلب خودش و ديگري قلب مردانه‌ي پدرش. گويا براي اين كه هليا بتواند در كنار هاني زندگي كند بايد داراي قلبي مردانه باشد و به بياني ديگر ا= 586; احساساتي قو= 10; و آرماني (مثل روحيه‌ي ابوراصف) برخوردار باشد! شاهد اين ادعا پاي= 575;ن داستان است ك= 607; قلب سمت چپش از كار مي‌اف= 578;د و قلب سمت راستش كه متلعق به ابوراصف است او را نجات مي&#= 8204;دهد و به قول درويش مصطفي لطف پدرش او را زنده نگه مي‌دارد. قصد نگارنده رويكردي فمنيستي و اد= 593;اي زن برتري نيس= 578; كه اين موضع خود دستمايه = 592;نز نويسنده قرا= 85; گرفته:

«هيچ كس مطلب را نگرفته الا حضرت عالي! البته يا حضر= 578; عليه!... راستي آن بالا هم بايد علاوه ب= 585; عمو اضافه كن= 605; كه "جمع كن عم= 607; بساطت را" كه يك وقت هفت قرآن به ميان= 548; زبانم لال- نگويند يارو از نقد فمنيس= 578;ي بويي نبرده است...» («من او»، صفحه 462)

اما به نظر م¡= 0;‌رسد جريان ضد زني كه در داستان وجود دارد نبايد عاري ا= 586; نقد باشد...

حال به بررسي رابطه‌ي بين مهتاب و علي مي‌پردازيم كه محوري‌تر= 10;ن بحث داستان است. رابطه‌ا= 610; كه هيچ‌گاه ب= 607; وصل منجر نشد. همان طور كه در قبل اشاره شد، تنها ويژگي‌هايي كه از مهتاب در داستان بارز است ويژگي‌هاي ظاهري اوست ك= 607; علي به شدت تحت تأثير آنهاست و آن بوي ياسي كه هميشه مانع نزديك شدن عل= 610; به مهتاب مي‌= 588;ود. گويا ياس نمادي از پرهيز است. انگار كمال ع= 604;ي در پرهيز از مهتاب و دوري از اوست. البته مهتاب= 10; كه آبشار قهو= 607;‌اي دارد و به همين دليل‌ه= 75; مهتاب است. علي اين مهتا= 576; را ميوه‌ي ممنوعه مي داند، جايي ا= 586; داستان دروي= 88; به علي مي‌گو= 610;د «هر وقت مهتاب چيزي نبود و هيچ بود با او وصلت كن... آن روز خبرت مي‌= 603;نم تا با آينه وصلت كني!...» («من او»، صفحه 487)

گويا &#= 1605;هتاب زماني لياقت علي را پيدا مي‌كند كه هي= 670; باشد! البته برداشتي ديگ= 85; نيز مي‌توان داشت: اين كه درويش مي‌گو= 10;د هرگاه فهميد= 10; مهتاب را به خاطر خودش مي= 204;خواهي نه ظاهرش با او ازدواج كن و البته آن رو&#= 1586; فرا مي‌رسد و درويش علي را خبر مي‌كند ولي آن روز ديگر جاي مهتاب روي زمين نيست، عروج پيدا كرده! به شهادت رسيده= 48; گويا روزي كه مهتاب لياقت علي را پيدا مي‌كند ديگر زميني نيست و آسماني شده، انگار زن در زمين نمي‌تو= 75;ند كامل شود و روزي كه كامل شد، ديگر جاي او روي زمين نيست و كمال علي نيز در آن است كه به مهت&#= 1575;ب نرسد. گويي نگويي رنگي ا= 586; عرفان مسيحي= 78;!

فصل زن را در همين جا با تمام حرفهاي ناگفته‌اش ب= 07; پايان مي‌رس= 75;نيم به اميد آنكه روزي زن جايگاه واقع= 10; خود را در رمان‌ها پيد= 75; كند.

دين (عرفان) در «من او»

از مظاهر ديني ك= 607; در اين داستا= 606; آمده مسجد قن= 583;ي است كه اكثر جماعات در آن صورت مي‌گير= 83; و در واقع موقعيت مركز= 10; مساجد را در گذشته ترسيم مي‌كند.

وجود كلون مردانه = 608; زنانه از ديگ= 585; مظاهر سنتي د= 585; اين داستان است كه با مذهب رابطه‌= 75;ي تنگاتنگ دار= 83;.

نويس= 606;ده با توصيف عزاداري برا= 10; عاشورا و روز &#= 1578;شييع جنازه پدر عل= 610; جامعه‌اي ديندار را در نظر مي‌آورد. يكي ديگر از باورهاي دين= 10; در اين داستا= 606; تقديرگرايي است به گونه‌= 575;ي كه كل زندگي قهرمان در كوره آجرپزي شكل مي‌گيرد. آن هنگام كه آجري كه نام علي بر آن بود به خاطر اشتباه ناخواسته حا= 80; فتاح از آجري كه مهتاب روي آن حك شده بود جدا مي‌افتد = 608; وصال اين دو براي هميشه ناممكن مي‌ش= 08;د. اين رازي است كه درويش مصطفي به علي مي‌گويد. اين ميزان تقديرگرايي حتي از حوزه‌= 610; دين نيز خارج مي‌باشد.

شايد هم كوره‌ آجرپزي نماد= 10; از روز ازل مي&#= 8204;باشد كه پيمان گرفته مي‌شو= 83; يا نمادي از كتاب و لوح كه حاوي سرنوشتR= 04;هاست البته گاه نويسنده مضامين ديني را فداي مضامين داستاني خود كرده است شاه= 583; آن كه نويسند= 607; از حديثي استفاده كرد= 07; است كه تمام رفتار پرهيزكاران = 7; علي در مقابل مهتاب را توجيه مي‌كن= 83;:

مَن عَشَّقَ فَعفَّ ثُمّ= 14; ماتَ، ماتَ شهيدا!

در حاليكه اصل حديث اين گون= 607; است: مَن عَشَّقَ و كَتَمَ فَعفَّ ثُمّ= 14; ماتَ، ماتَ شهيدا! اما ب = 7; دليل اين كه اگر علي عشقش را كتمان مي‌= 603;رد (از مهتاب و از بقيه پنهان م= 610;‌كرد) داستان بدين گونه عاشقان= 07; پيش نمي‌رفت از اين رو نويسنده به راحتي اين كلمه را از حديث حذف كرد= 607; است. يكي ديگر از ويژگي‌ها= 10; اين داستان نزديك كردن باورهاي دين= 10; به يكديگر اس= 578;. آن جا كه نويسنده محراب كليسا را ، محراب مس&#= 1580;د قندي مي‌بين= 83;، البته اين حالت، زماني ايجاد مي‌شو= 83; كه علي از كليسا خارج م= 610;‌شود دست به سينه مي‌گذارد و متواضعانه –ياعلي‌گويا= ن- مجدداً وارد كليسا مي‌شو= 83;. تواضع، شراط اوليه عرفان (شناخت). آن زمان است كه همه چيز براي علي تداعي مسجد قندي است. محرابش، محراب آن جا، سرود كشيش، صداي روضه خوانها و كشي= 588; مي‌شود دروي= 88; مصطفي! مي‌خو= 575;هد بگويد كه زبا= 606; فرانسه‌اش ضعيف است اما مي‌بيند كشي= 88; مصطفي عربي سخن مي‌گويد. بين مكان‌ها = 608; آدم‌ها مرز شخصي نيست ابوراصف شباهت عجيبي بامجتبي دار= 83; هاني او را به ياد ابوراصف مي‌اندازد و درويش و كشيش كه در نهايت يكي مي‌شود. درويش مصطفي همه كس و همه جا هست. او دنيا را خيلي كوچك مي‌بين= 83;« = 5;شارق و مغاربش روي هم‌اند»(«من او»، صفحه 486) (هفت كور تا پاريس مي‌= 585;سند)... دنيا را خيلي كوچك مي‌بين= 83; و خود را نيز ... خود را به اندازه‌ي دنيا مي‌بين= 83; و دنيا را به اندازه‌ي خود... از وحدت به كثرت... از كثرت به وحدت... در اين كه درويش مصطفي نماد چيست نم= 610;‌توان نظر واحدي داد. شايد بتوان گفت با انذار و تبشيري كه مي= 204;كند نماد كلي دين است اما نويسنده در جايي مي‌گوي= 83;: درويش مصطفي همان شاطر محمد بود، همان پيش نما= 586; مسجد قندي بود، همان فتاح–قاف قصه- بود، همان قاجار بود، حتي هما= 606; عزتي بود، حت= 610; همان ذال محم= 583; بود، حتي هما= 606; «من» بود، حت= 610; همان «او» بود... (« = 5;ن او» صفحه 463) و در جايي نيز كه هاني و هليا مي‌خواهند ب= 75; هم ازدواج كنند، درويش = 605;صطفي با حركتي نمادين از قب= 585; بيرون آمده و در حالتي كه خاك قبر برقامت اوست آنها را به عقد هم درمي‌= 570;ورد.

از تمام اين موارد مي‌تو= 75;ن نتيجه گرفت، درويش مصطفي نمادي از فطر= 578; بشر است كه زيرلب «ياعلي» دار= 83;. گاه در قالب ع&#= 1604;ي، عاشق مي‌شود= 48; در قالب شاطر= 548; رازق، در قال= 576; پيشنماز عابد، در قال= 576; حاج فتاح، واعظ و ... در قا = 4;ب قاجار ... نادم... در قالب پاسبان...جاهل... در قالب ذال محمد.....غافل.... همان فطرت بشري با تمام والايي و پست= 610; ... پستي و بلندي= ;... بلندي و بالايي... بالا بلندتر از هر بلندبالايي.... بلند والاتر از هر بالابل= 606;دي.... (اله&= #1575;م گرفته از نام يك داستان بلند امريكايي)

=

گاه بر اثر غفلت بشر مي‌ميرد= 48; غبار مرگ و غفلت بر او مي&#= 8204;نشيند اما به هنگام پيوند دو روح (هاني و هليا) ا= ز خاك غفلت برم= 610;‌خيزد و خطبه‌ي مهر مي‌خواند! گا= 607; با تبرزينش تهديد مي‌كن= 83; و گاه با صداي خش دارش ارشا= 583; و راهنمايي برخي شخصيت‌= 07;ا از او فراري هستند، برخي او را تمسخر مي‌كنند، برخي از او مي&#= 8204;ترسند و كسي مانند عزتي بدنبال زنداني كردن = 575;وست. برخي اصلاً ا= 608; را نمي‌بينن= 83; و برخي دنبال او هستند و با وي از هر دري س&= #1582;ن مي‌گويند. بلديه (حكومت جور) دستور مي&#= 8204;دهد او شب‌ها در خانه باشد و هرجايي بيتوته نكند (درويش شبرو است.... شبروان مست ولاي تو علي...)

دروي= 588; خانه دارد، خانه‌اي كه سقفش آسمان است و فرشش زمين خدا و از تك تك آجرهاي= 588; نداي «للحق» بلند است. درويش، مصطف= 10; نام است و .... عل= 10; گويان... در جست و جو... در جست و جوي... شايد انس= ان... انسان كامل... مصطفي نام است... علي گويان .... به دن= 6;ال انسان كامل... لولاك... لما خلقت الافلاك... و لو= لا علي... و ماخلقتك... و لولا...لا...لا...ل= 575;فتي الا لي...لا لا...لا...لا اله الا الله...

«من او» به رغم زبان صميمي و عاميانه‌اي كه دارد از مضامين عرفا= 06;ي زيادي برخوردار اس= 78; كه ما به همين مقدار اكتفا مي‌كنيم.

=

سخن آخر

=     اكن&#= 1608;ن به سؤالي باز مي‌گرديم كه در ابتدا مطر= 581; شد: «من او» چه ويژگي‌هايي دارد كه مورد توچه مخاطبا= 06; زيادي قرار گ= 585;فته است.

=     اگر بخواهيم اين سؤال را با توجه به نظري= 607;‌ي دريافت گادامر پاسخ دهيم بايد بگوييم نويسنده در اثر خود از افق‌هاي معنايي‏، زماني و موقعيتي گسترده‌اي استفاده كرد= 07; است. بدين معنا كه افرا= 583; متعددي از اقشار و طبقا= 578; مختلف و از سنين متفاوت= 10; مي‌توانند در ارتباط با متن دغدغه‌ه= 75;‏، آرزوها و خاطرات خود ر= 575; بازسازي كنن= 83;.

=     افر&#= 1575;د سالمند كه جو= 575;ني خود را در تهران قديم گذرانده‌انž= 3;‏، در مواجهه با توصيف نوستالوژيك خاني‌آباد، مي‌توانند خود را در آن فضا احساس كنند و لذت ببرند. افراد اسير زندگي مدرن امروز د= 585; حسرت رفاقت‌= 07;اي ديروز و به دنبال دوستي وفادار در مواجهه با رفاقت عميق كريم و علي با همزادپندار¡= 0; با آنها مي‌ت= 608;انند به آرامشي هرچند كوتاه برسند. آنهاي= 610; كه در زندگي به دنبال الگوبرداري از مرشدهاي ق= 583;يم هستند، به درويش مصطفي با ديده‌ي احترام مي‌ن= 11;رند. پدربزرگ علي مردانگي‌ها¡= 0; گذشته را برا= 610; خوانندگان زنده مي‌كند. مطرح كردن تراژديك كشف حجاب اثر را تبديل به رماني تاريخ= 10; كرده است. طرح شخصيت نواب صفوي در داستان به گونه‌اي اثر را به انقلاب پيوند داده است و مي‌توا= 606;د نسل انقلابي را درگير خود كند. شهادت مر&#= 1610;م و مهتاب در موشك‌باران بار ديگر بي‌= 585;حمي جنگ را يادآو= 585; مي‌شود و مي‌= 578;واند زبان حال تما= 605; كساني باشد ك= 607; زخم‌خورده‌&= #1610; جنگ هستند. توصيف كارگران در كوره‌ي آجرپزي مي‌ت= 08;اند دغدغه‌هاي طبقه‌ي كارگ= 85; را نشان دهد. شرح روزهاي پاريس مي‌تو= 75;ند براي قشر فرن= 711;‌رفته جذاب باشد. عشق بين علي و مهتاب مي‌تو= 75;ند براي دوست‌د= 75;ران آثار عامه پسند، جالب و جديد باشد. بخصوص آنكه رفتار علي مي= 204;تواند تداعي آن مثل= 579; عشقي رَدوي باشد: مراقبت پدرانه، مواظبت مادرانه و عش= 602; پرسوز و گداز مانند افراد بالغ.

=

«ديروز وقتي از مدرسه برم= 610;‌گشتيم، من كيف مهتاب را گرفته بود= 605; و مي‌آوردم كار بدي كه نمي‌ك= 585;دم... مهتاب دستش پ= 585; بود... نان و گوشت مي‌خور= 83;... براي همين نم= 610;‌توانست كيفش را بياورد» («من او» صفحه 357)

=

« اما م= ن هيچ نمي‌گفت= 05;، گاهي خودم برايش غذا مي= 204;بردم، طوري كه كسي متوجه نشود، بشقاب غذا را بيرون مي‌بر= 83;م. كسي نمي‌فهم= 10;د. ماماني توي خودش بود... غذا را يواشكي به &#= 1605;هتاب مي‌دادم. مي‌= 711;فتم سهم خودم است...= » («من او» صفحه 2= 46)

ج- سوز و گداز براي افراد بالغ=

«درويش آمد و گفت: تازگي‌ها فهميده‌اي مهتاب را چقد= 585; دوست داري؟ جوابش دادم ك= 607; بله... درويش رفت في= 204;الفور با مهتاب تما= 587; گرفتم و خبر را به او دادم پيرزن چه ذوق= 610; كرد...حالا من اگر نه بگويم چه... خنديدم و گفتم نيم قرن صبر كردم، ني= 605; قرن ديگر هم رويش... » («من او» صفحه 494)

=     هرچ&#= 1606;د نويسنده هرگ= 86; زير بار پاياني خوش نرفته است و با مرگي ايدئولوژيك رنگي مذهبي ب= 607; رمان داده و با اين كار از طرفي اثرش را از محكوم شدن به رمان عامه= 204;پسند نجات داده و از طرف ديگر ت&#= 1581;سين قشر مذهبي را برانگيخته است.

=     نوي&#= 1587;نده با گره‌هاي متفاوت داستاني در جاي‌جاي اثر گروهي را با متن درگير ساخته و اين گونه آنچه كه گادامر ادغا= 05; افق خواننده با افق متن مي&#= 8204;نامد، بسيار گسترد= 07; شده اين گستردگي به گروه‌هاي مختلف اين مجال را مي‌د= 607;د كه خود را در آ&= #1610;نه‌ي متن بازآفريني كنند كه شايد يكي از دلايل= 610; كه اين كتاب به چاپ دهم رسيده همين گستردگي افقR= 04;ها باشد.

هر اثر ادبي، جد= 575; از تمام محاس= 606; و معايبي كه د&#= 1575;رد آثاري بر مخاطب دارد ك= 607; منظور نويسنده نبو= 83;ه و در واقع آثار ناخواسته اث= 85; ادبي است اين را لوونتال تفاوت انتظا= 85; خواننده = 5;ز ارتباط ادبي = 608; آنچه كه نويسنده به ماوراي آگاه= 10; هوشيار خواننده مي‌= 01;رستد مي‌نامد. وظيفه‌ي منتقد آن است كه اين آثار را بررسي و نقد نمايد و تبعات آن را بر افراد و جامعه كشف نمايد.

البت= 607; هيچ منتقدي توانايي آن ر= 575; ندارد كه به ت&#= 1605;امي، آينه‌ي تمامR= 04;نماي اثر باشد و بدون هيچ كج فهمي و اشتباهي اثر را نقد كند. ازاين رو نقدهاي ادبي ما هميشه خود مورد نقد هستند.

لوونتال معتقد است نويسنده بيشتر ناآگاهانه و كمتر آگاهان= 07; درون خويش را مي‌كاود و مي= 204;كوشد حرفي بزند كه بازتاب شخصي= 78; و مسائل شخصي= 578;ي اوست با استناد به اي= 606; نظر مي‌توان ادعا كرد كه شايد نوسيند= 07; باشد كه از زبان قهرمان سخن گفته و از نقد متنفر است.

&laqu= o;بعد توي يك مجله‌= 610; مضمحل دو سه تا نقد نوشتن= 583; روي نمايش‌گ= 75;ه. نمي‌دانم كا= 85; كي بود اگر مي&#= 8204;دانستم به قول كريم ... خشتكش را مي‌= 603;شيدم روي سرش...» («من او» صفحه 32)

بهرح= 575;ل اكثر اوقات نويسندگان ا= 86; اينكه آثارشان (كه گاه مانند فرزندانشان عزيز است) زير تيغ تيز نقد برود، گريزا= 06; هستند.

در پايان اميد مي‌رود اين مقاله كه البته خالي ا= 586; اشتباه اغرا= 02; و دغدغه‌هاي شخصي نيست سهمي هرچند كوچك در ايجا= 583; افق‌هاي جدي= 83; در ديد خوانندگان آثار ادبي داشته باشد.

&nbs= p;            &= nbsp;           &nbs= p;

منابع

استوري، جان (1383). "داستانهاي عامه پسند" ترجمه حسين پاينده. ارغنون. شمار= 607; 25.

لوونتال، لئو (1381). "جامعهR= 04;شناسي ادبيات" ترجمه محمد رضا شادرو. مجله جامعه‌= 88;ناسي ايران.

اميرخان= 10;، رضا (1381). "من او". چاپ سوم.