دانشكده
علوم اجتماعي
دانشگاه
تهران

بررسی
و نقد جامعه
شناختی «من
او»؛ اثر رضا
امیرخانی

فهیمه جوادی

كارنوشت
دانشجويي
براي درس
جامعه شناسی
ادبیات

زير نظر دكتر
محمدرضا
جوادي يگانه

خرداد 1385

چكيده

مقاله
حاضر، بررسي و
نقد رمان «من
او» اثر رضا
اميرخاني مي‌باشد.
سعي شده اين
نقد بيشتر در
چارچوب جامعه‌شناسي
صورت گيرد،
اما گاه نقدها
فراتر از چارچوب
جامعه‌شناسي
رفته و وارد
حوزه‌هاي
ديگر شده است.
هرچند، هميشه
اين اختلاف نظر
بين ادبيان و
جامعه‌شناسان
وجود داشته كه
آيا اثر ادبي
را –كه
برخاسته از
احساسات است و
قلبي است- مي‌توان
با قوانين
علمي- و بعضاً
خشك- جامعه‌شناسي
سنجيد يا خير.
ادبيات مدعي
است كه بسيار
گسترده‌تر و
پيچيده‌تر از
آن است كه در
چارچوب
پوزيتيويستي
علوم اجتماعي
قرار گيرد و
جامعه‌شناسي
ادعاي درك
واقعي
تأثيرات ادبي
بخصوص در
ماوراي آگاهي
هشيار خواننده
دارد. جامعه‌شناساني
مانند
لوونتال
معتقدند حتي
با بررسي آثار
متوالي يك
نويسنده مي‌توان
پيش‌بيني
كرد، اثر بعدي
او چه خواهد
بود.

اما
آنچه كه در
اين مقاله به
آن پرداخته
شده، در واقع
بررسي ادبي
اثر است با
عينكي جامعه‌شناختي.
به اين معنا
كه مفاهيم
اجتماعي اثر را
برجسته‌تر
كرده و به
بررسي جنبه‌هاي
مختلف آن
پرداخته شده
است. در بعضي
از مباحث –مانند
مباحث مربوط
به زن- براي
شخصيت‌هاي
داستان
الگويي نظري
ارائه شده
است. در انتهاي
مقاله نيز سعي
شده در
چارچوبي نظري
به اين سؤال
پاسخ داده شود
كه «من‌او»
داراي چه
ويژگي‌هايي
است كه باعث
شده
خوانندگان
زيادي داشته
باشد. (و به چاپ
دهم برسد)

واژگان
كليدي: فرانسلي،
مدرنيزاسيون،
جريانات
تجددخواهانه‌ي
رضا شاهي،
لباس پيش‌آهنگي،
پوزيتيويستي،
شخص گودي‌نشين،
جامعه‌پذيري
در خانواده،
ضد قهرمان،
تقديرگرايي‏،
نوستالوژيك

مقدمه

نويسنده‌ي
اين اثر متولد
1352 است. برنده
چند جايزه
كشوري بابت نگارش
داستان بلند
«ارميا»
(تقدير شده از
طرف كتاب سال
دفاع مقدس،
بررسي 20 سال
داستان نويسي
دفاع مقدس در
جشنواره‌ي
سوره‌ي مهر)
است و از آثار
ديگر او مي‌توان
«ازبه» (رمان)
و ناصر ارمني
(داستان‌هاي
كوتاه) را نام
برد.

اما به
اعتقاد
بسياري از
اديبان و منتقدان
رمان «من او»
شاهكار ادبي
وي مي‌باشد.
چاپ اول اين
كتاب در سال 1378
مي‌باشد. اين
كتاب توسط
جشنواره‌هاي
مختلف
برگزيده شده و
جزء سه كتاب
برگزيده منتقدان
مطبوعات در
سال 1378 مي‌باشد.
همچنين مورد
تقدير ويژه‌ي
جشنواره‌ي
مهر قرار
گرفته، در
خبرها آمده
بود امسال در
نمايشگاه
كتاب، چاپ دهم
«من او» عرضه
مي‌شود... اين
استقبال زياد
از «من او»
مرا واداشت تا
نقد اين كتاب
را موضوع
مقاله خويش
قرار داده و
براي باري
ديگر، موضوع،
هدف، شخصيت‌ها
و جملات كتاب
را عميق‌تر و
همه‌جانبه‌نگرتر
مطالعه كنم.
به خصوص آن كه
در جست و جو در
مطبوعات و
همچنين سايت‌هاي
اينترنتي نقد
جدي بر اين
كتاب نديدم كه
از منظري
جامعه‌شناختي
باشد. اين
مقاله شامل
موضوعات زير
مي‌باشد:

·       معرفي
نسل‌ها در
داستان

·       نمود
سنت و تجدد

·        نظام
طبقاتي
وقشربندي

·        تربيت
خانوادگي
وجامعه پذيري
درخانواده

·        جايگاه
زن در داستان

·        دين و
عرفان در
داستان

هدف از
ارائه‌ي اين
مقاله
بازخواني
دوباره و عميق‌تر
اثر با
رويكردي
جامعه‌شناختي
است.

خلاصه‌اي
از داستان

«من
او» مربوط به
زندگي فردي به
نام علي فتاح است
كه در گفتگو
با نويسنده در
بخش‌هاي
مربوط به «او»
زندگي خود را
بازگو مي‌كند
و نويسنده نيز
در فصل‌هاي
مربوط به «من»
بخش‌هاي مبهم
آن را با
بياني نيمه
واقعي و با
استفاده از
تخيل خويش،
بازسازي مي‌كند
كه تعامل بخش‌هاي
«من» و «او»
جالب است.

داستان
از كودكي علي
آغاز شده است.
دنياي كودكانه‌ي
او كه با وجود
كريم دوست
صميمي‌اش، پر
از شيطنت‌هاي
پسرانه است،
با مرگ پدرش
به پاياني
زودرس دچار مي‌شود.
كشته شدن پدرش
توسط حكومت
باعث مي‌شود
كه خيلي زودتر
از موعد بزرگ
شود و دنيا را به
گونه‌اي
متفاوت از
گذشته ببيند.
از اين پس او
تحت نظر
پدربزرگش كه
تاجري
ثروتمند در
جنوب شهر است
بزرگ مي‌شود.

در
نوجواني به
مهتاب همبازي
دوره‌ي كودكي
خود دل مي‌بندد
و همين
دلبستگي مسير
زندگي‌اش را
تغيير مي‌دهد.
از طرفي خواهر
علي، مريم، كه
چند سال از او
بزرگتر است
توسط يكي از
مأموران دولت
مورد حمله
قرار مي‌گيرد
و از او كشف
حجاب مي‌شود و
همين موضوع
باعث مي‌شود
مريم تصميم به
سفر بگيرد. با
سفر مريم به فرانسه،
علي بيش  از پيش
تنها مي‌شود و
به مهتاب
وابسته‌تر مي‌گردد.

اما
طي ماجراهايي
سالها بعد
مهتاب به
خواهر علي در
فرانسه مي‌پيوندد.
دوستان صميمي
علي هريك به
گونه‌اي كشته
مي‌شوند و علي
كه بعد از مرگ
پدربزرگ و
مادرش ديگر
كسي را در
ايران ندارد،
براي ديدن
مريم و مهتاب
به فرانسه مي‌رود.

مريم
با كسب اجازه‌ي
او با يك
مبارز
الجزايري
ازدواج مي‌كند
و از اين پس،
هر سه (علي،
مريم، مهتاب)
در جريان
مبارزات
سياسي آزادي‌خواهانه
قرار مي‌گيرند.
طي اين
مبارزات، ابوراصف
همسر مريم، به
شكل دردناكي
ترور مي‌شود.
مرگ ابوراصف
به تصميم‌گيري
آنها براي
بازگشت به
ايران مي‌انجامد.

در
سال‌هاي
زندگي در
ايران، علي و
مهتاب همچنان
جدا از يكديگر
زندگي مي‌كنند
تا روزي كه
علي پس از
سالها، تصميم
مي‌گيرد با
مهتاب ازدواج
كند و به سراغ
او مي‌رود،
اما وقتي به
محل نمايشگاه
نقاشي مهتاب و
خواهرش مي‌رسد،
با جنازه‌ي
تكه تكه‌ي
آنها و
ساختمان نيمه
سوخته، روبرو
مي‌شود. مريم
و مهتاب در
زمان موشك‌باران
تهران، شهيد
شده‌اند.

تنهايي
واقعي علي، از
اين زمان آغاز
مي‌شود، او
ديگر در دنياي
زنده‌ها كسي
را ندارد. به
ناچار با سايه‌هاي
كساني زندگي
مي‌كند كه
زماني در كنار
او بودند و
اكنون مرده‌اند.
سرانجام،
روزي يكي از
همين سايه‌ها
(مادرش) به او
مژده مي‌دهد
كه زمان
پيوستن علي به
آنها رسيده،
زمان مرگ علي.

علي
نيز با بخشيدن
آنچه از اموال
پدري مانده‌
است سبك بال و
مطمئن در
مقابل چشمان
نويسنده به
طرزي خاص جان
به جان آفرين
تسليم مي‌كند.

معرفي
شخصيت‌ها

قهرمان
داستان، علي
فتاح است در
كودكي روحيه‌‌اي
لطيف و
دخترانه دارد.
بخشنده و دست
و دلباز است و
در رفاقت با
كريم كه گودي
است و تجانسي
با او ندارد
بسيار وفادار
است. كريم پسر
نوكر خانه‌زاد
آنهاست و
رفتاري
متفاوت با علي
دارد، نماز
نمي‌خواند،
بي‌ادب است.
در جواني از
مشروبات
الكلي
استفاده مي‌كند.

از
طرفي علي به
شدت تحت تأثير
پدربزرگش است.
پدربزرگش يكي
از تجار بزرگ
قند و شكر و
رئيس صنف
آجرپزان است.
منشي والا
دارد و براي
علي نقش پدر،
دوست، مربي و
حتي گاهي
اوقات مادر را
ايفا مي‌كند.
شخصيت ديگر
مهتاب است،
خواهر كريم،
كه توجه علي
را به خود جلب
كرده است.
توصيف بيشتر
اين شخصيت در
بخشهاي ديگر
مفصل‌تر مي‌آيد.

گذشته
از اين شخصيت‌هاي
اصلي، شخصيت‌هاي
فرعي نيز وجود
دارند كه در
پيشبرد داستان
نقش مهمي
دارند. درياني
بقال محل، موسي
ضعيف‌كش، اسي
كله‌پز،
عطار، قاجار
هم‌كلاسي
علي، سيد
مجتبي كه با
علي دوست است،
فخر‌التجار،
ارباب تقي و...
جزء اين شخيصت‌ها
هستند كه
نويسنده به
خوبي به آنها
پرداخته و
براي هركدام
ادبياتي خاص
استفاده كرده
كه بسيار ملموس
و واقعي است و
خواننده از
يكنواختي لحن
شخصيتها
آزرده نمي‌شود.

در
اين داستان
شرح حال چهار
نسل آمده است.
نسل حاج‌فتاح،
فخر‌التجار
و... كه از لحاظ
سياسي مصادف
با چندسال آخر
حكومت
قاجارها و روي
كار آمدن
رضاخان است.

نسل
بعدي، پدر
علي، موسي‌ضعيف‌كش،
عطار و... است كه
دوره
ديكتاتوري
رضاخان و روي
كار آمدن
محمدرضا را
تجربه كرده‌اند.
نسل سوم علي،
كريم، مهتاب،
مريم، سيد مجتبي
و ... كه در
جريانات
براندازي
نظام
شاهنشاهي و
انقلاب
اسلامي در
ايران قرار مي‌گيرند
و نسل چهارم
فرزندان آنها
نسل هاني و هليا
و خود نويسنده
است كه جنگ را
تجربه كرده‌اند.
البته اشاره‌اي
ضمني به نسل
بعدي شده كه
فرزند هاني و
هليا است و
هنوز به دنيا
نيامده و مدت
زيادي به تولد
او نمانده كه
فتاح مي‌ميرد
و فرزند هليا
از ديدن او با
تمام تجربياتش
محروم مي‌ماند.
(شايد اين
فرزند تمثيلي
از نسل سوم
انقلاب باشد
كه برخي
معتقدند اين
نسل با آرمان
گذشتگان خود و
فرهنگشان
بيگانه‌اند!)
و البته در
اين داستان
كسي هست كه
فرانسلي است و
افراد تمام
نسل‌ها او را
مي‌بينند و او
درويش مصطفي
است.

در
اين داستان
توصيف تهران
قديم و معماري
بازار و مسجد
بسيار قوي است
كه به گفته خود
نويسنده
نتيجه دو سال
مطالعه بر روي
تهران قديم
است. (با
نگاهي آزاد به
سايت كيهان
نيوز)

همچنين
توصيف كوره‌پزي
و كارگران آن
از اشراف خوب
نويسنده به
اين فضا خبر
مي‌دهد.

شرح
روزهاي پاريس
و كافه‌ي
ميسيو پرنر و
برج ايفل و آن
كليساي خلوت،
دلپذير و
واقعي است.

با
اين حال گاه
نويسنده از
راه اعتدال
خارج شده و از
توصيفات ركيك
و مبتذل
استفاده كرده.
گاهي از زبان
عطار و گاهي
از زبان ذال‌محمد.

گاهي
ادبيات
داستان بسيار
مشمئز كننده و
آزاردهنده مي‌شود.
توصيف شهادت
مريم و مهتاب
و مقايسه آن
با روز قرمه‌پزان
از اين حيث است.

«حقاً
بوي گوشتي كه
توي روغن خودش
سرخ شود، مانده‌گار
است. تا هفتاد
سال ياد آدم
مي‌ماند...
البته گوشت
گوسفند چربي‌اش
بيشتر است،
اما گوشت آدم
بوي زخمي دارد
كه بيشتر شامه
را آزار مي‌دهد.
به نظرم گوشت
زنها ناجورتر
باشد (!!!) چون چربي
بدنشان بيشتر
از مردهاست.
نمي‌دانم چرا
وقتي به
آپارتمانشان
رسيدم احساس قرمه‌پزان
داشتم... گوشت‌هاي
تكه‌تكه مثل
گوشت قرمه...» («من
او» صفحه 30)

اگر
به كار بردن
ادبيات مشمئز
كننده نقص يك
اثر شمرده شود
به نظر مي‌رسد
اين اثر عاري
از اين نقص
نيست.

گذشته
از محتواي
كتاب ظاهر و
رسم الخط اثر
نيز جالب توجه
است.

«بنا بر
توصيه
نويسنده،
انتشارات ....
هيچ‌گونه دخل
و تصرفي در
رسم الخط
داستان نكرده
و دقيقاً شيوه‌ي
رسم‌الخط اصل
اثر را رعايت
كرده است»
(«من او» نخستين
صفحه)

اين
توضيحي است كه
در ابتداي
تمام آثار
نويسنده آمده
است. به نظر مي‌رسد
نويسنده با
عادت‌زدايي و
تغيير ظاهر
مرسوم كلمات
قصد دارد خواننده
را به تامل
وادارد. نمونه‌ي
زير از
اينگونه است:

«صدايم
در نمي‌آمد.
آرام گفتم:
هيچ عادمي در
شرغ و قرب آلم
مثل شما
نيست...» («من او»، صفه
506)

و
البته از اين
دست در «من
او» بسيار
زياد است. غافلگير
كردن خواننده
به وسيله
گنجاندن بخش
سفيد در كتاب
(بخش ن‍ُه او)
يا اختصاص يك
بخش به چند
جمله تكراري
(بخش ده او) نوع
ديگري از
ابداع در ظاهر
داستان است.

نمود
سنت و تجدد در
«من او»

داستان
از سال 1312 شمسي
آغاز مي‌شود،
از محله‌ي
خاني‌آباد و
حدوداً سال ا1378
شمسي پايان
داستان است. «ده سال
پس از اتمام
جنگ»(«من
او»، صفحه 507)

. در
اين سال‌ها
تغييرات و
حوادث بسيار
مهمي در ايران
رخ داده چه از
لحاظ سياسي و
چه از لحاظ
اقتصادي و ايران
در اين سال‌ها
از حالت سنتي
به تدريج خارج
شده و به سوي
مدرنيزاسيون
پيش مي‌رود.
نويسنده اين
روند تدريجي
را به خوبي
نشان داده است.
توصيف مغازه‌ها
كه بيشترشان
شهري شده‌اند
و مغازه‌ي
درشكه سازي كه
حال ديگر اتاق
كاميون مي‌سازد،
بخشي از اين
فضا را ترسيم
مي‌كند. («من او»،
صفحه 8)

گاه
نيز به اجباري
بودن اين
تغييرات
اشاره مي‌كند.
«اسماعيل
تازه‌گي‌ها
دو سه تا از
تخت‌ها را جمع
كرده بود و
جاي‌شان ميز و
صندلي چيده
بود. دستور
بلديه بود».(«من
او»، صفه 89)

داستان،
نوع اقتصاد يك
خانواده‌ي
سنتي ايراني
را به خوبي
نشان داده
است. خانواده‌اي
تاجر كه با
تجارت قند و
شكر اداره مي‌شود.
همچنين كار
توليدي در
داخل كشور مي‌كند
(كوره‌ي
آجرپزي). اما
هيچگاه اموال
خود را آنچنان
كه بايد حساب
و كتاب نمي‌كند
و معتقد است
با حساب و
كتاب بركت مال
از بين مي‌رود
و اين باور
كاملاً در
نقطه‌ي مقابل
نظام حسابرسي
دقيق روزگار
مدرن است.

ترسيم
اقتصاد سنتي
يكي از ويژگي‌هاي
اين داستان است.
جامعه‌اي كه
اقتصاد آن تحت
تأثير اخلاق و
روابط است. به
گونه‌اي كه با
فوت پدر علي
همه‌ي اهل
بازار دست از
فعاليت
اقتصادي
كشيده و مغازه‌ها
را تعطيل مي‌كنند
و فقط نانوايي
كه منشأ قوت
عامه‌ است،
تعطيل نمي‌شود.

جالب
اين است كه
درياني، بقال
محل، كه مغازه‌اي
دو نبش دارد و
در اين داستان
نمونه‌ي بارز
ورود
مدرنيزاسيون
(البته
مدرنيزاسيون
ناقص) در آن
سالهاست؛ در
روزي كه همه
مغازه‌ها
بدليل فوت پدر
علي تعطيل مي‌باشند
مغازه‌ي او
باز است، يعني
نمونه بارز
اقتصاد مدرن،
نظامي كه
فعاليت
اقتصادي در آن
تحت هيچ
شرايطي تعطيل
نمي‌شود.

درياني
كه ظاهرش با
بقيه متفاوت
است (صورت تراشيده
شده كه مشخص
است با تيغي
كند -شايد
نمادي از
مدرنيزاسيون
ناقص- تراشيده
شده). حساب ريز
و تمام و كمال
مال خود را
دارد و دچار
يك تنگ‌نظري
مادي است و
براي مثال
تمام شدن
اعتبار مريم
را عجولانه
اعلام مي‌كند.

ورود
تجدد به نظام
آموزشي ما نيز
در اين داستان
قابل مشاهده
است. مقايسه‌ي
معلم شرعيات
با معلم
موسيقي و عدم
تجانس آنها
قابل تأمل
است. معلم
شرعيات زني
است كه
پوشه مي‌اندازد.
همه‌ي حروف را
از مخرج ادا
مي‌كند (شايد
نماد يك نوع
بنيادگرايي
ديني) و مريم
از «ح» غليظ
او مي‌ترسد و
ساكت مي‌شود.
در مقابل معلم
موسيقي قرار
دارد كه مردي است
ارمني (مقابله‌ي
اسلام و
مسيحيت)، پير
(نمادخردگرايي)
و خوش‌پوش.
موهاي سرش را
چرب مي‌كند و
با احساس سرود
مي‌خواند (با
يك آكاردئون
در دست كه
نوع ديگري از
ورود
مدرنيزاسيون
است)
دخترها سر ذوق
مي‌آيند و
كلاس با نشاطي
دارد. («من
او»، صفحه 43)

اين
تقابل در علم
(مقايسه طب
قديم با پزشكي
جديد) نيز
بارز است.
حكيم علفي كه
عمامه‌ي
شيرشكري سرش
مي‌گذارد و
رداي چرك مرده‌اي
مي‌پوشد، مار
پخته را براي
كمردرد حاج
فتاح سفارش مي‌كند
و پزشك از
فرنگ آمده را
نجاست‌خوار
مي‌داند كه حب
گچ و پيش‌آب
الاغ را به
اسم قرص و
شربت به خورد
مردم مي‌دهد.

حاج
فتاح در مقام
انتخاب بين
اين دو با
حكيم علفي (كه
در كل مسخره و
مضحك به نظر
مي‌رسد)
مخالفت مي‌كند
و او را از
خانه خود
بيرون مي‌اندازد.

از
شخصيت‌هاي
ديگر داستان
كه تجدد را صرفاً
در ظواهر
پذيرفته‌اند
مي‌توان از
جوان فكلي ياد
كرد كه از
عينك بدون دسته
(در جامعه
قديم نماد غرب‌گرايي
بوده) استفاده
مي‌كند و
مردها را
متقاعد مي‌كند
كه با طرح كشف
حجاب همراه
شوند و يكي از
زنها يا
دختران
خانواده‌ي
خود را به
مهماني ببرند.
خيلي صريح
درباره‌ي
پوشش زنان در
حضور
شوهرانشان
نظر مي‌دهد و
قصد دارد از
ترقيات جاري
در مملكت كه
حسب الامر
شاهنشاه اجرا
مي‌شود
استقبال كند.

در
كل نويسنده به
خوبي توانسته
جريانات تجدد خواهانه
رضاشاهي را به
تصوير بكشد و
مقاومت‌هاي
مذهبي مردم در
مقابله‌ي با
آن را به خوبي
توصيف كند.
تجار كه بجاي
همسرانشان
زنان لهستاني را
در ميهماني‌هاي
دولتي با خود
همراه مي‌سازند
و استفاده
زنان از كلاه‌گيس
از اين نمونه
است.

شايد
جدي‌ترين
مسأله مطرح
شده در اين
داستان،
مسأله كشف
حجاب است كه
هرچند در
فيلمها و
داستان‌ها و
رمان‌ها كم به
آن پرداخته نشده،
اما هنوز جاي
كار فراوان
دارد.

مريم
كه داغ‌ديده‌ي
مرگ پدر است،
بخاطر انتقام‌جويي
شخصي عزتي از
خانواده‌ي
فتاح، در كوچه‌،
از تعدي عزتي
در امان نمي‌ماند
و از او كشف
حجاب مي‌شود و
همين مسأله
مسير زندگي او
را تغيير مي‌دهد
و باعث مهاجرت
اجباري او به
فرانسه مي‌شود.

نويسنده
اين تغييرات
فرهنگي را كه
تابع تغييرات
نظام سياسي
است به ظرافت
در اثر خود
ترسيم مي‌كند
و در جايي از
كتاب، قهرمان
داستان،
نويسنده را
مخاطب خود
قرار مي‌دهد و
مي‌گويد «با اين
دو چشم كوچك
چه چيزهاي
بزرگي كه
نديديم... بچه
بوديم مي‌گفتند
يا سواد يا
روسري! پير
بوديم مي‌گفتند
يا روسري يا
توسري!... چرخ
بازي گر از
بازي‌چه‌ها
بسيار دارد...» («من
او»، صفحه 504)

.

به‌هر
حال يكي از
مشكلات اساسي
كشور ما اين
است كه فرهنگ
در مسير خود،
طي طريق نكرده
و هميشه تابع
تغييرات
ناگهاني نهاد
سياست بوده و
شايد همين، يكي
از عوامل مهم
ايجاد مشكلات
فرهنگي در كشورماست.
فرهنگ را
هيچگاه نمي‌توان
با تصويب
قانون، يك
شبه، تغيير
داد. شايد اين
بحث بي‌ارتباط
با مباحث
امروزي جامعه
در مورد حجاب
زنان نباشد
اما مجال
پرداختن به آن
در اين مقاله
نيست.

نظام
طبقاتي و
قشربندي در
«من او»

اولين مسأله‌اي
كه در ابتداي
داستان جلب
توجه مي‌كند،
وجود سفت و
محكم نظام
طبقاتي است كه
بي‌چون و چرا
در همه جاي
جامعه و در
تمام نهادها حاكم
است. نظام
طبقاتي كه پيش
از اين كه با
مالكيت در
ارتباط باشد
به منزلت
اجتماعي
مربوط مي‌شود.
وجود خانه‌هاي
كوچك داخل گود
كه هركدامشان
به اندازه‌ي
يك اتاق خانه‌هاي
اربابي آن سمت
خيابان بودند
يك طبقه‌بندي
جدا ايجاد مي‌كند:
گودي و غير
گودي كه اين
طبقه‌بندي
همه جا لحاظ
مي‌شود. در
بازار نوع
رفتار كاسب‌ها
با خانواده‌ي
فتاح به گونه‌اي
ديگر است:

«مريم
همه‌ي سقز‌ها
را كه در شيشه‌اي
استوانه‌اي
بود، از او
طلب كرد. عطار
با تعجب نگاه
كرد و بلند و
بلند گفت به
حق چيزهاي
نشنيده. از جا
بلند شد اما
يك دفعه
ايستاد و بلند
گفت: اول پولش را
بده! صداي
موسا ضعيف‌كش
كه از روي
قاطر لاش‌كش،
لاشه‌ي
گوسفندي را
برمي‌داشت
بلند گفت:
حاجي زبانت را
گاز بگير. پول
ديگه چيه؟

-
تاوان
مي‌دي ضعيف‌كش!
يا فقط حرف مي‌زني؟

-  اي
وا... مي‌گم
زبانت را گاز
بگير پول چيه؟
هم‌شيره از
طايفه‌ي حاج
فتاحه...

عطار
از جا پريد و
شيشه‌ي سقز را
به دست مريم
داد...» («من او»
صفحه 56)

يا هنگامي كه
كريم به اسم
حاج‌فتاح مي‌خواهد
بدون ايستادن در
صف نان بگيرد،
همه بلافاصله
بعد از شنيدن
نام فتاح براي
او راه باز مي‌كنند.
يا در قهوه‌خانه
كه تخت‌هاي
بالا مخصوص
تجار و
بازرگانان و
حاجي‌ها؟ است
و تخت‌هاي
پايين مخصوص
افراد عادي و
همه وقتي وارد
قهوه‌خانه مي‌شوند
سلامي به بالا
مي‌كنند و
برايشان فرقي
ندارد جواب
بشنوند يا نه!
زيرا مي‌دانند
زماني گره
كارشان به دست
بالايي‌ها
باز مي‌شود...

اين طبقه‌بندي
در نظام
آموزشي نيز به
همين شدت وجود
دارد حتي نزد
دانش‌آموزان
كه هنوز
كاملاً مراحل
جامعه‌پذيري
را طي نكرده‌اند.
قانون پوشيدن
لباس پيش‌آهنگي
در مدرسه‌ي
پسرانه احتمالاً
براي كامل شدن
همين جامعه‌پذيري
است. بچه‌ها
نمي‌توانند
بپذيرند كه
پيش‌آهنگ با
گودي رفاقت مي‌كند.
صندلي پيش‌آهنگ‌هاي
كلاس جلوي
كلاس است و
تقريباً جدا
از بچه‌هاي
ديگر.

در
مدرسه‌ي مريم
وضعيت
تقريباً به
همين شكل است.
با وجود
ممنوعيت بي‌چون
و چراي حجاب
براي دانش‌آموزان
هيچ كدام از
مسئولين
مدرسه به مريم
خرده نمي‌گيرند
و دختران نيز
به خاطر حجابش
با تمسخر به
او نمي‌نگرند.
در حالي كه
دختر ديگري كه
مانند او باحجاب
است به شدت
مسخره مي‌كنند.

اين
طبقه‌بندي در
خانه‌ي فتاح
نيز به رسميت
شناخته مي‌شود.
در خانه‌اي كه
يك كاسه‌ي بند
زده نيز وجود
ندارد چند
مكان براي
پذيرايي از
مهمان وجود
دارد: محل
پذيرايي براي
مهمانان
سنگين و محل
پذيرايي از
افراد معمولي
(مادر عزتي). در
اين خانه بچه‌ها
نيز به گونه‌ي
خاصي تربيت مي‌شوند.
دختر خانه
رختخواب خود
را جمع نمي‌كند
و فكر مي‌كند
وظيفه‌ي ننه،
كلفت خانه است
و او براي
همين كارها پول
مي‌گيرد. مادر
خانواده به
شدت از دوستي
پسرش با كريم
كه گودي است
نگران و
ناراحت است و
بعدها نيز به
ازدواج علي و
مهتاب كه دختر
ننه است رضايت
نمي‌دهد. نظام
پرداختي اين
خانواده نيز
با ساير خانواده‌ها
متفاوت است و در
جايي از
داستان اين
چنين آمده
است: «خانواده‌ي
فتاح بد مي‌دانستند
كه بچه‌هايشان
مثل بچه كاسب‌ها
برود پاي دخل
و پول بدهد...» («من
او»، صفحه 44)

تا
اين جاي كار
اين اختلاف
طبقاتي دور از
نظر نيست و به
نظر مي‌رسد
واقعي است اما
جايي نويسنده
به توصيف نماز
خواندن علي و
مريم و نماز
نخواندن كريم
و مهتاب مي‌پردازد
و همچنين نوع
نماز خواندن
ننه كه عامي و
از روي عادت
است:

«... ننه
را نگاه كرد،
نمازش را مي‌خواند،
آخر نماز،
بجاي سه‌بار،
پنج‌باره،
شايد هم بيشتر
دستانش را روي
زانوهايش مي‌كوبيد...» («من
او»، صفحه 87)

طوري
كه به نظر مي‌رسد
اين نظام
طبقاتي بر
دينداري
افراد نيز تأثير
دارد. به اين
صورت كه هرچه
خانواده اصيل‌تر
دين و نماز هم
بالاتر و اصيل‌تر.
البته اين
برداشت شخصي
اين جانب است
و اصراري بر
اثبات آن
نيست. ولي به
نظر مي‌رسد
كريم و مهتاب
كه تحت تربيت
و زير نظر حاج‌فتاح
مي‌باشند و با
هزينه‌ي او به
مدرسه علي و
مريم مي‌روند
لزومي ندارد
كه اين قدر
نوع تربيتشان
از علي و مريم
متفاوت باشد و
اولين دليل كه
به ذهن مي‌رسد
همان اصالت
علي و مريم و
بي اصل و نصبي
كريم و مهتاب
مي‌باشد كه در
اين صورت جاي
بحث فراوان
است. البته
حفظ نصب براي
شخصيت‌هاي
داستان بسيار
مهم و ارزشي
تلقي مي‌شود
به طوري كه در
داستان مي‌بينيم
شرط فخر‌التجار
براي ازدواج
داماد با
دخترش اين است
كه نام مادر
بر روي فرزند
گذاشته شود تا
بدين گونه نام
فخر‌التجار
باقي بماند!

بايد
گفت وجود چنين
نظام طبقاتي
در جامعه‌ي
قديم ايران
داراي
كاركردهايي
نيز بوده است
ولي در عين
حال بدون آسيب
هم نبوده است
و بايد آسيب‌شناسي
شود.

تربيت
خانوادگي و
جامعه‌پذيري
در خانواده در
«من‌او»

جامعه‌پذيري
مراحل مختلفي
دارد و براي
همه ما بديهي است
كه پايه‌اي‌ترين
و بيشترين
جامعه‌پذيري
در درون
خانواده صورت
مي‌گيرد و
البته توسط
پدر و مادر
اين مسئله در
خانواده فتاح
بسيار كم رنگ
است. اصلاً
مثل اين كه
چيزي به اسم
تربيت كردن
وجد ندارد.
مادر هيچ‌گونه
فعاليت
تربيتي در
مورد علي و
مريم انجام نمي‌دهد
و خواننده
بيشتر حس مي‌كند
كه مادر نيز
جزء‌ فرزندان
فتاح است و
زيرنظر او
بزرگ مي‌شود.
گاهي علي اداي
او را در مي‌آورد
و مي‌خندد.
گاهي مريم با
او شوخي مي‌كند
و پدربزرگ نيز
بايد به‌گونه‌اي
غير مستقيم او
را پرورش دهد
توضيحات
بيشتر در اين
زمينه در قسمت
مباحث مربوط
به زن ارائه
مي‌شود. حتي
حاج فتاح كه
به نظر مي‌رسد
بيشترين تأثير
را روي علي
دارد بيشتر به
عنوان يك دوست،
يك رفيق، يك
لوطي با علي
ارتباط دارد
تا به عنوان
يك پدر! همين
ارتباط، با
مريم بسيار
ضعيف و غير
ملموس وجود
دارد يا بهتر
است بگوييم وجود
ندارد. تنها
يك قسمت از
داستان است كه
پدربزرگ به
ارشاد مريم در
مورد حجاب مي‌پردازد
كه به ميزاني
غير طبيعي است
كه مخاطب احساس
مي‌كند خودش
است كه مورد
ارشاد
نويسنده (نه
حاج فتاح)
قرار گرفته
است! اين
مسئله در
خانواده‌ي
اسكندر و ننه
نيز قابل
بررسي مي‌باشد،
پيرمرد و
پيرزني كه بچه‌هايشان
رهايشان كرده‌اند
رفته‌اند،
معلوم نيست به
كجا؟ فقط كريم
و مهتاب نزد
آنها مانده‌اند.
اين چهارنفر
اصلاً شبيه به
خانواده نمي‌مانند
و مثل چهار
نفر بيگانه مي‌مانند
كه فقط تنها
نقطه‌ي
مشتركشان
خانه‌ي
آنهاست. در
هيچ جاي اين
داستان 528 صفحه‌اي
مشاهده نمي‌شود
كه حتي اين زن
و شوهر با هم
صحبت كوتاهي
داشته باشند و
رابطه‌شان با
فرزندانشان
از دو حالت
خارج نمي‌باشد
يا فحاشي يا
نفرين كردن و
نتيجه‌ي اين
تربيت در كريم
كاملاً قابل
مشاهده مي‌باشد
پسري كه بسيار
فحاش و بي ادب
است، پرخور مي‌باشد
و در نوجواني
به هر زني دل
مي‌بندد و در
جواني از
مشروبات
الكلي
استفاده مي‌كند.
اما مهتاب به
نظر مي‌رسد
اصلاً دختر
ننه و اسكندر
نمي‌باشد. حتي
در نام كه هر
خانواده‌اي
به تناسب
فرهنگ خود
براي فرزندش
انتخاب مي‌كند
با خانواده‌اش
در تجانس نيست
(ننه، اسكندر،
كريم... مهتاب!) برخلاف
برادرش از عزت
نفس بالايي
برخوردار مي‌باشد
و غذاي خانه‌ي
فتاح را نمي‌خورد!

بسيار مؤدب و
متين مي‌باشد
(يك متانت
ذاتي نه
اكتسابي)، حتي
از لحاظ ظاهرو
فيزيك بدن نيز
به برادش
نرفته و ديلاق
نيست!

نوع
گفتار و
رفتارش با همه‌ي
اعضاي
خانواده‌اش
متفاوت است به
گونه‌اي كه يك
بار در داستان
براي رساندن
پيامي از طرف
حاج فتاح وارد
جمع مردانه‌اي
مي‌شود و همه
گمان مي‌كنند
او نوه‌ي حاج
فتاح است. در
حالي كه او
حتي تحت تربيت
حاج فتاح نيز
نيست و مانند
تافته‌اي جدا
با فته است! به
نظر مي‌رسد او
تحت تأثير هيچ
كس نبوده و
نيست و شخص نويسنده
او را براي
قهرمان
داستانش
پرورش داده و
هيچ تناسبي با
اطرافيان خود
ندارد كه اين
موضوع به
داستان لطمه
مي‌زند.

حتي
سيد مجتبي
ميرلوحي (نواب
صفوي) كه
واقعيت خارجي
دارد اين قدر
تافته‌ي جدا
بافته توصيف
شده كه مخاطب
گمان مي‌كند
فردي 40 ساله
ميان بچه‌هاي
كلاس نشسته  و
اصلاً چنين
افرادي كودكي
نداشته‌اند و
در بدو تولد
به همان صورت
بودند كه در
هنگام شهادت!

در
حالي كه
واقعيت اين
است كه اين
گونه رفتار و
منش والا نيز
توسط تربيت
خانوادگي و
جامعه‌پذيري
درون خانواده
(يا حتي جايي
مثل حوزه يا مدرسه)
ايجاد شده نه
در خلاء. در هر
صورت اين يكي
از نواقص مهم
اين داستان به
شمار مي‌رود.

زن در «من
او»

در اكثر
داستان‌ها،
رايج اين است
كه شخصيت‌ها
در سه قالب
جاي مي‌گيرند.

الف) افراد
معمولي و عادي
كه سياه‌
و سفيداند و
به زندگي
روزمره عادت
كرده‌اند كه
اسكندر،
موسا،
فخرالتجار و...
در اين قالب
جاي مي‌گيرند
اشاره‌اي به
موسا ضعيف‌كش
مطلب را واضح‌تر
مي‌كند. او
قصاب است. اهل
نماز و مسجد
است و البته
از ميخوارگي
نيز غافل
نمانده. گاهي
نقش كمك به فتاح
را دارد و
گاهي
ناخواسته
وسيله‌ي
انحراف علي مي‌شود
در كل كاسبي
معمولي است كه
از خطا به دور
نيست.

ب)شخصيت‌هاي
منفي (ياضد
قهرمان‌ها):
اين‌ها شخصيت‌هايي
هستند كه در همان
صفحات اول
داستان نوعي
انزجار را در
خواننده
ايجاد مي‌كنند.
با پيش رفتن
داستان
انزجار
خواننده از آنها
نيز شدت مي‌يابد
و انزجار
زماني به اوج
خود مي‌رسد كه
ضد قهرمان
ضربه‌اي به
قهرمان
داستان مي‌زند
كه مسير زندگي
او را تغيير
مي‌دهد. نمونه‌ي
بارز اين
شخصيت‌ها در
«من او»
پاسبان عزتي
است كه عامل
حكومت است و
زنان را مجبور
به كشف حجاب
مي‌كند.

ج) فهرمان‌هاي
داستان مي‌باشند
كه شخصيتي
مثبت دارند و
حتي عيب‌ها و
اشكالات آن‌ها
نوعي جذابيت
به شخصيتشان
مي‌بخشد كه
اگر نويسنده
به اين شخصيت‌ها،
قوي بپردازد،
خواننده به
راحتي تحت
تأثير اين
قهرماني قرار
مي‌گيرد و حتي
گاهي لحن آن
ها را پيدا مي‌كند
چنان كه ما مي‌بينيم
نويسنده در
بخش (ده من)
بيان مي‌كند:

«اين
طور نيست كه
شخصيت فقط روي
خواننده تأثير
بگذارد خيلي
از اوقات
تأثير شخصيت
روي نويسنده
بيش‌تر است...». («من
او»، صفحه 462)

در اين
مواقع،
اصطلاحاً مي‌گويند
نويسنده اين
شخصيت را به
عنوان الگو قرارداده
است.

اين مقدمه‌ي
طولاني و
بديهي بدين
خاطر ارائه
شده كه قصد داريم
در سطور بعدي
به اين مسئله
بپردازيم:

آيا در كتاب
«من او» زني
الگو معرفي
شده است يا به
بياني ديگر زن‌هاي
اين داستان در
كدام يك از سه
قالب معرفي
شده در بالا
مي‌گنجند؟

از ضد
قهرمانان زن
اين داستان مي‌توان
از مادر عزتي
نام برد كه
ظاهري مضحك و
مشمئز كننده
دارد و در
حاشيه داستان
به پيشبرد اهداف
عزتي كمك مي‌كند
كه طبق الگوي
ارائه شده در
بالا در جاي
خود است.

از شخصيت‌هاي
معمولي زن در
اين داستان
معلم‌هاي
مريم. ننه،
هليا و زن‌هاي
شركت كننده در
مسجد و مهماني‌ها
هستند كه
بسيار معمولي
و عامه هستند
سياه و سپيد
هستند و گاه
مرتكب اشتباه
مي‌شوند.

دسته سوم كه
بايد
قهرمانان و در
واقع الگوهاي ارائه
شده از يك زن
باشد مسلماً
مادر و خواهر علي
و مهتاب از
اين نوع‌اند.
البته مادر و
خواهر قهرمان
لزوماً نبايد خود،
قهرمان باشند
اما مي‌توان
گفت از جهت
تأثيري كه در
جريان زندگي
قهرمان دارند
جزء زنهاي
معمولي
نيستند و
موقعيتي بين
اين دو حالت
دارند. حال به
بررسي شخصيت مادر
علي مي‌پردازيم
و جايگاهي كه
نويسنده در
داستانش به
مادر داده،
عروس فتاح‌ها
زن ميان سالي
است كه در
موقعيت
اجتماعي بالايي
قرار دارد و
نمي‌تواند
كسي را (يا
بهتر است
بگوييم زني‌را)
بالاتر از خود
ببيند. به شدت
اصرار دارد پسرش
لباس پيش‌آهنگي
بپوشد و از
اين كه پسرش
با يك گودي
رفاقت دارد به
شدت رنجيده
است و اين
موضوع تا آخر
داستان مانند
زخمي كهنه در
دل اوست. از
سخاوت و بخشش
فتاح‌ها بويي
نبرده و بسيار
خسيس و تنگ
نظر است. از اين
كه حاج فتاح
مخارج تحصيل
مهتاب و كريم
را مي‌پردازد
به شدت ناراضي
است و دوست
ندارد آنها در
همان مدرسه‌اي
تحصيل كنند كه
دختر و پسرش
مشغول به
تحصيل مي‌باشند
و بعدها كه
حاج فتاح قصد
دارد باغ قلهك
را به اسكندر
ببخشد، مادر
صراحتاً به
مخالفت برمي‌خيزد
و معتقد است
اين باغ بسيار
گران قيمت است
و بايد براي
آينده
فرزندانش
بماند. و فقط
به اين دليل
راضي به اين
كار مي‌شود كه
مهتاب و
خانواده‌اش
از پيش آنها
بروند و علي،
مهتاب را
فراموش كند.
او به شدت با
ازدواج آن دو
مخالف است چرا
كه معتقد است
علي بايد با
كسي ازدواج
كند كه از لحاظ
منزلت
اجتماعي و
مالي مانند
خود آنها باشد.

بسيار
وسواسي است.
براي مثال به
خاطر يك ديگ آلوده
تمام ديگ‌ها و
ظروف خانه را
تعويض مي‌كند.
نمي‌تواند به
جز فرزندان
خود،‌كس
ديگري را دوست
بدارد. براي
مثال، جايي از
داستان هست كه
مشغول فكر
كردن به شوهر
آينده‌ي مريم
است، او را
پسر نكره‌ي
مردم مي‌داند
كه بايد –آن
پسر نكره-
جلوي او دست
روي سينه
بگذارد و بگويد:
خانم با من
امري داريد؟ و
تأكيد مي‌كند
پسر نكره‌ي
مردم را كي مي‌تواند
مثل علي
كوچولوي خود
دوست داشته
باشد.

حتي
گاهي اگر براي
مردم دلسوزي
مي‌كند يا به
مردم احترام
مي‌گذارد، از
بيم آن است كه
مبادا دلشان
بسوزد و آهشان
زندگي آنهارا
بسوزاند.

به
شدت با مهتاب
(كه دختري
كوچك و جاي
فرزند اوست)
بر سر علي
رقابت مي‌كند
و جالب
آن كه هميشه
شكست خورده‌ي
اين رقابت،
مادر است.

از
طرفي رفتار
بجه‌ها با او
اصلاً شبيه
رفتار فرزند
با مادر نيست.
مريم هميشه از
غر زدن‌هاي او
فراري است با
او شوخي‌هاي
سبك مي‌كند و
او را دست مي‌اندازد.
علي نيز از
جنگولك‌بازي‌هاي
مادر حالش به
هم مي‌خورد
(طبق متن
داستان) («من او»،
صفحه 38)

اداي
مادر را در‌مي‌آورد
و پدربزرگ نيز
به او مي‌خندد
و جايي از
داستان كه علي
از مهتاب دور
افتاده و پيش
مادرش زندگي
مي‌كند به
درويش مصطفي
مي‌گويد ديگر
كسي برايم
باقي نمانده!
يعني به طور
ضمني اشاره مي‌كند
كه مادر در
زندگي او هيچ
نقش معنوي و
روحاني ندارد
و بود و نبود
مادر برايش
تأثيري ندارد!

مريم
هم كه خواهر
علي است دختري
نامرتب است. اتاقي
كثيف دارد و
رختخوابش
هميشه وسط
اتاق است.
معتقد است
چيزي كه شب
دوباره بايد
استفاده شود،
لزومي ندارد
كه صبح جمع
شود و اگر ننه
جمع مي‌كند
خوب حتماً به
خاطر همين
كارها پول مي‌گيرد.
شخصيتي
پسرانه دارد و
با درياني،
بقال محل،
لجبازي مي‌كند
و مدام جدال
لفظي دارد كه
در واقع تمام
اين رفتارها
مناسب يك دختر
متعلق به
خانواده‌ي
فتاح‌ها نمي‌باشد!

و
مهتاب را كه
بي‌شك قهرمان
زن اين داستان
مي‌باشد و كل
داستان،
پيرامون
اتفاقات بين
او و علي شكل
گرفته شايد
بتوان گفت
الگوي ارائه
شده از زن در
«من او» مي‌باشد.
اما كل
اطلاعاتي كه
از مهتاب در
داستان است
چيست؟
توصيفات
ظاهري از
مهتاب كه
نويسنده خيلي
قوي به آنها
پرداخته
آبشار قهوه‌اي
و بوي ياس و
لبخندهاي
مهتاب و ...
اخلاق آن چنان
متفاوتي با
بقيه‌ي زنهاي
داستان ندارد
و همان شخصيت
سياه و سفيد
در او نيز
ديده مي‌شود.
حتي گاه در
مقام شيطان به
وسوسه‌ي علي
مي‌پردازد. («من
او»، صفحه 491)
تنها چيزي كه
از او در
داستان جلب
توجه مي‌كند
همان ظاهر
متفاوت است،
يعني كليشه‌اي
كه در تمام
رمان‌ها وجود
دارد! به طور
كلي زن‌ها در
«من او»
جايگاه پست و
پاييني دارند
زنهاي عوام كه
در مهماني‌ها
شايعه پراكني
مي‌كنند و در
مسجد غيبت
مردم را. ننه
كه خرافاتي است
و نمازي تند و
مضحك مي‌خواند.
اما قضيه به
همين جا ختم
نمي‌شود ذال
محمد كه پست‌ترين
شغل و جايگاه
را در داستان
دارد لحني زنانه
دارد!! كريم
براي خنداندن
مردم در
نانوايي اداي
زنها را درمي‌آورد!
و براي خنديدن
قاضي صغرا و
كبري (پيرزن و دختر
جوان) را با
پول نزد او مي‌برد.

يكي
ديگر از ويژگي‌هاي
داستان اين
است كه
نويسنده هيچ زوجي
را نتوانسته
در كنار هم
نشان دهد. حاج
فتاح كه نمونه‌ي
يك مرد كامل
در داستان است
و قاعدتاً
بايد همسرش
مانند خودش
كامل باشد
(منظور از
كامل، تيپ
ايده‌آل است)
و اين با
رويكرد كتاب
در مورد زن كه
هيچ زني انگار
نبايد ايده‌آل
نشان داده شود
(يا حتي
تقريباً ايده‌آل)
در تضاد است،
نويسنده براي
رهايي از اين
تضاد زن حاج
فتاح را هنگام
تولد فرزندش
مرحوم مي‌كند!
همين تضاد را
بين مادر علي
و پسر حاج
فتاح داريم كه
قاعدتاً چون
رفتارشان با
هم متناسب نيست
بايد يكي از
اين دو از
داستان حذف
شود كه آن شخص
پدر علي است
كه توسط حكومت
كشته مي‌شود!
ننه و اسكندر
هم همان طور
كه در قبل
اشاره شد
همانند دو
بيگانه بودند
و هيچ نشاني
حتي از گفت و
گو بين آن دو
نيست. تنها
ازدواجي كه
صورت مي‌گيرد
ازدواج مريم و
ابوراصف است
كه آن هم  بيشتر
رنگ و بوي
سياسي دارد.
آنجا كه ابوراصف
اعلام مي‌كند
مهر تو (مريم)
همه آرمان من
است. از آن به
بعد هم روابط
بين اين دو
بيشتر فعاليت‌هاي
سياسي است.
انگار مريم در
كنار ابوراصف
بيشتر يك
همكار سياسي
است تا يك
همسر كه البته
جالب آن است
كه حتي اين
روابط سياسي
هم طولي نمي‌انجامد
و اين دو زوج
نيز نمي‌توانند
در كنار هم
زندگي كنند و
با شهادت
ابوراصف مريم
تنها مي‌شود و
البته وارث
قلب او مي‌شود
(قلب او را مي‌بلعد!)
تنها زوجي كه
در اين داستان
در كنار هم زندگي
مي‌كنند و تا
آخر داستان هم
هر دو در كنار
هم هستند هاني
و هليا هستند
كه نويسنده از
زندگي مشترك
آن دو هيچ نمي‌نويسد
و هيچ ذهنيتي
نمي‌دهد. در
ضمن به نظر مي‌رسد
تنها دليلي كه
باعث شده اين
دو در كنار هم بمانند
تپيدن دو قلب
در سينه
هلياست يكي
قلب خودش و
ديگري قلب
مردانه‌ي
پدرش. گويا
براي اين كه
هليا بتواند
در كنار هاني
زندگي كند
بايد داراي
قلبي مردانه
باشد و به
بياني ديگر از
احساساتي قوي
و آرماني (مثل
روحيه‌ي
ابوراصف)
برخوردار
باشد! شاهد
اين ادعا پايان
داستان است كه
قلب سمت چپش
از كار مي‌افتد
و قلب سمت
راستش كه
متلعق به
ابوراصف است
او را نجات مي‌دهد
و به قول
درويش مصطفي
لطف پدرش او
را زنده نگه
مي‌دارد. قصد
نگارنده
رويكردي
فمنيستي و ادعاي
زن برتري نيست
كه اين موضع
خود دستمايه ظنز
نويسنده قرار
گرفته:

«هيچ
كس مطلب را
نگرفته الا
حضرت عالي!
البته يا حضرت
عليه!... راستي
آن بالا هم
بايد علاوه بر
عمو اضافه كنم
كه "جمع كن عمه
بساطت را" كه
يك وقت هفت
قرآن به ميان،
زبانم لال-
نگويند يارو
از نقد فمنيستي
بويي نبرده
است...» («من او»،
صفحه 462)

اما به نظر مي‌رسد
جريان ضد زني
كه در داستان
وجود دارد
نبايد عاري از
نقد باشد...

حال
به بررسي
رابطه‌ي بين
مهتاب و علي
مي‌پردازيم
كه محوري‌ترين
بحث داستان
است. رابطه‌اي
كه هيچ‌گاه به
وصل منجر نشد.
همان طور كه
در قبل اشاره
شد، تنها
ويژگي‌هايي
كه از مهتاب
در داستان
بارز است
ويژگي‌هاي
ظاهري اوست كه
علي به شدت
تحت تأثير
آنهاست و آن
بوي ياسي كه
هميشه مانع
نزديك شدن علي
به مهتاب مي‌شود.
گويا ياس
نمادي از
پرهيز است.
انگار كمال علي
در پرهيز از
مهتاب و دوري
از اوست.
البته مهتابي
كه آبشار قهوه‌اي
دارد و به
همين دليل‌ها
مهتاب است.
علي اين مهتاب
را ميوه‌ي
ممنوعه مي
داند، جايي از
داستان درويش
به علي مي‌گويد
«هر
وقت مهتاب
چيزي نبود و
هيچ بود با او
وصلت كن... آن
روز خبرت مي‌كنم
تا با آينه
وصلت كني!...» («من
او»، صفحه 487)

گويا مهتاب
زماني لياقت
علي را پيدا
مي‌كند كه هيچ
باشد! البته
برداشتي ديگر
نيز مي‌توان
داشت: اين كه
درويش مي‌گويد
هرگاه فهميدي
مهتاب را به
خاطر خودش مي‌خواهي
نه ظاهرش با
او ازدواج كن
و البته آن روز
فرا مي‌رسد و
درويش علي را
خبر مي‌كند
ولي آن روز
ديگر جاي
مهتاب روي
زمين نيست،
عروج پيدا
كرده! به
شهادت رسيده،
گويا روزي كه
مهتاب لياقت
علي را پيدا
مي‌كند ديگر
زميني نيست و
آسماني شده،
انگار زن در
زمين نمي‌تواند
كامل شود و
روزي كه كامل
شد، ديگر جاي
او روي زمين
نيست و كمال
علي نيز در آن
است كه به مهتاب
نرسد. گويي
نگويي رنگي از
عرفان مسيحيت!

فصل
زن را در همين
جا با تمام
حرفهاي
ناگفته‌اش به
پايان مي‌رسانيم
به اميد آنكه
روزي زن
جايگاه واقعي
خود را در
رمان‌ها پيدا
كند.

دين
(عرفان) در «من
او»

از
مظاهر ديني كه
در اين داستان
آمده مسجد قندي
است كه اكثر
جماعات در آن
صورت مي‌گيرد و
در واقع
موقعيت مركزي
مساجد را در
گذشته ترسيم
مي‌كند.

وجود
كلون مردانه و
زنانه از ديگر
مظاهر سنتي در
اين داستان
است كه با
مذهب رابطه‌اي
تنگاتنگ دارد.

نويسنده
با توصيف
عزاداري براي
عاشورا و روز تشييع
جنازه پدر علي
جامعه‌اي
ديندار را در
نظر مي‌آورد.
يكي ديگر از
باورهاي ديني
در اين داستان
تقديرگرايي
است به گونه‌اي
كه كل زندگي
قهرمان در
كوره آجرپزي
شكل مي‌گيرد.
آن هنگام كه
آجري كه نام
علي بر آن بود
به خاطر
اشتباه
ناخواسته حاج
فتاح از آجري
كه مهتاب روي
آن حك شده بود
جدا مي‌افتد و
وصال اين دو
براي هميشه
ناممكن مي‌شود.
اين رازي است
كه درويش
مصطفي به علي
مي‌گويد. اين
ميزان
تقديرگرايي
حتي از حوزه‌ي
دين نيز خارج
مي‌باشد.

شايد
هم كوره‌
آجرپزي نمادي
از روز ازل مي‌باشد
كه پيمان
گرفته مي‌شود
يا نمادي از
كتاب و لوح كه
حاوي سرنوشت‌هاست
البته گاه
نويسنده
مضامين ديني
را فداي
مضامين
داستاني خود
كرده است شاهد
آن كه نويسنده
از حديثي
استفاده كرده
است كه تمام
رفتار
پرهيزكارانه
علي در مقابل
مهتاب را
توجيه مي‌كند:

مَن
عَشَّقَ
فَعفَّ ثُمَّ
ماتَ، ماتَ
شهيدا!

در
حاليكه اصل
حديث اين گونه
است: مَن
عَشَّقَ و
كَتَمَ
فَعفَّ ثُمَّ
ماتَ، ماتَ
شهيدا! اما به
دليل اين كه
اگر علي عشقش
را كتمان مي‌كرد
(از مهتاب و از
بقيه پنهان مي‌كرد)
داستان بدين
گونه عاشقانه
پيش نمي‌رفت
از اين رو
نويسنده به
راحتي اين
كلمه را از
حديث حذف كرده
است. يكي ديگر
از ويژگي‌هاي
اين داستان
نزديك كردن
باورهاي ديني
به يكديگر است.
آن جا كه
نويسنده
محراب كليسا
را ، محراب مسجد
قندي مي‌بيند،
البته اين
حالت، زماني
ايجاد مي‌شود
كه علي از
كليسا خارج مي‌شود
دست به سينه
مي‌گذارد و
متواضعانه –ياعلي‌گويان-
مجدداً وارد
كليسا مي‌شود.
تواضع، شراط
اوليه عرفان
(شناخت). آن
زمان است كه
همه چيز براي
علي تداعي
مسجد قندي
است. محرابش،
محراب آن جا،
سرود كشيش،
صداي روضه
خوانها و كشيش
مي‌شود درويش
مصطفي! مي‌خواهد
بگويد كه زبان
فرانسه‌اش
ضعيف است اما
مي‌بيند كشيش
مصطفي عربي
سخن مي‌گويد.
بين مكان‌ها و
آدم‌ها مرز
شخصي نيست
ابوراصف
شباهت عجيبي
بامجتبي دارد
هاني او را به
ياد ابوراصف
مي‌اندازد و
درويش و كشيش
كه در نهايت
يكي مي‌شود.
درويش مصطفي
همه كس و همه
جا هست. او
دنيا را خيلي
كوچك مي‌بيند«مشارق
و مغاربش روي
هم‌اند»(«من او»،
صفحه 486) (هفت كور
تا پاريس مي‌رسند)...
دنيا را خيلي
كوچك مي‌بيند
و خود را نيز ...
خود را به
اندازه‌ي
دنيا مي‌بيند
و دنيا را به
اندازه‌ي
خود... از وحدت
به كثرت... از
كثرت به وحدت...
در اين كه
درويش مصطفي
نماد چيست نمي‌توان
نظر واحدي
داد. شايد
بتوان گفت با
انذار و
تبشيري كه مي‌كند
نماد كلي دين
است اما
نويسنده در
جايي مي‌گويد:
درويش مصطفي
همان شاطر
محمد بود،
همان پيش نماز
مسجد قندي
بود، همان
فتاح–قاف
قصه- بود،
همان قاجار
بود، حتي همان
عزتي بود، حتي
همان ذال محمد
بود، حتي همان
«من» بود، حتي
همان «او»
بود... («من
او» صفحه 463) و در
جايي نيز كه
هاني و هليا
مي‌خواهند با
هم ازدواج
كنند، درويش مصطفي
با حركتي
نمادين از قبر
بيرون آمده و
در حالتي كه
خاك قبر
برقامت اوست
آنها را به
عقد هم درمي‌آورد.

از
تمام اين
موارد مي‌توان
نتيجه گرفت،
درويش مصطفي
نمادي از فطرت
بشر است كه
زيرلب
«ياعلي» دارد.
گاه در قالب علي،
عاشق مي‌شود،
در قالب شاطر،
رازق، در قالب
پيشنماز
عابد، در قالب
حاج فتاح،
واعظ و ... در قالب
قاجار ... نادم...
در قالب
پاسبان...جاهل...
در قالب ذال
محمد.....غافل....
همان فطرت
بشري با تمام
والايي و پستي
... پستي و بلندي...
بلندي و
بالايي... بالا
بلندتر از هر
بلندبالايي....
بلند والاتر
از هر بالابلندي.... (الهام
گرفته از نام
يك داستان
بلند
امريكايي)

گاه
بر اثر غفلت
بشر مي‌ميرد،
غبار مرگ و
غفلت بر او مي‌نشيند
اما به هنگام
پيوند دو روح
(هاني و هليا) از
خاك غفلت برمي‌خيزد
و خطبه‌ي مهر
مي‌خواند! گاه
با تبرزينش
تهديد مي‌كند
و گاه با صداي
خش دارش ارشاد
و راهنمايي
برخي شخصيت‌ها
از او فراري
هستند، برخي
او را تمسخر
مي‌كنند،
برخي از او مي‌ترسند
و كسي مانند
عزتي بدنبال
زنداني كردن اوست.
برخي اصلاً او
را نمي‌بينند
و برخي دنبال
او هستند و با
وي از هر دري سخن
مي‌گويند.
بلديه (حكومت
جور) دستور مي‌دهد
او شب‌ها در
خانه باشد و
هرجايي
بيتوته نكند
(درويش شبرو
است.... شبروان
مست ولاي تو
علي...)

درويش
خانه دارد،
خانه‌اي كه
سقفش آسمان
است و فرشش
زمين خدا و از
تك تك آجرهايش
نداي «للحق»
بلند است.
درويش، مصطفي
نام است و .... علي
گويان... در جست
و جو... در جست و
جوي... شايد انسان...
انسان كامل...
مصطفي نام
است... علي
گويان .... به دنبال
انسان كامل...
لولاك... لما
خلقت
الافلاك... و لولا
علي... و
ماخلقتك... و
لولا...لا...لا...لافتي
الا لي...لا
لا...لا...لا اله
الا الله...

«من
او» به رغم
زبان صميمي و
عاميانه‌اي
كه دارد از
مضامين عرفاني
زيادي
برخوردار است
كه ما به همين
مقدار اكتفا
مي‌كنيم.

سخن آخر

اكنون
به سؤالي باز
مي‌گرديم كه
در ابتدا مطرح
شد: «من او» چه
ويژگي‌هايي
دارد كه مورد
توچه مخاطبان
زيادي قرار گرفته
است.

اگر
بخواهيم اين
سؤال را با
توجه به نظريه‌ي
دريافت
گادامر پاسخ
دهيم بايد
بگوييم
نويسنده در
اثر خود از
افق‌هاي
معنايي‏،
زماني و
موقعيتي
گسترده‌اي
استفاده كرده
است. بدين
معنا كه افراد
متعددي از
اقشار و طبقات
مختلف و از
سنين متفاوتي مي‌توانند
در ارتباط با
متن دغدغه‌ها‏،
آرزوها و
خاطرات خود را
بازسازي كنند.

افراد
سالمند كه جواني
خود را در
تهران قديم
گذرانده‌اند‏،
در مواجهه با
توصيف
نوستالوژيك
خاني‌آباد،
مي‌توانند
خود را در آن
فضا احساس
كنند و لذت
ببرند. افراد
اسير زندگي
مدرن امروز در
حسرت رفاقت‌هاي
ديروز و به
دنبال دوستي
وفادار در
مواجهه با
رفاقت عميق
كريم و علي با
همزادپنداري
با آنها مي‌توانند
به آرامشي
هرچند كوتاه
برسند. آنهايي
كه در زندگي
به دنبال
الگوبرداري
از مرشدهاي قديم
هستند، به
درويش مصطفي
با ديده‌ي
احترام مي‌نگرند.
پدربزرگ علي
مردانگي‌هاي
گذشته را براي
خوانندگان
زنده مي‌كند.
مطرح كردن
تراژديك كشف
حجاب اثر را
تبديل به
رماني تاريخي
كرده است. طرح
شخصيت نواب
صفوي در
داستان به
گونه‌اي اثر
را به انقلاب
پيوند داده
است و مي‌تواند
نسل انقلابي
را درگير خود
كند. شهادت مريم
و مهتاب در
موشك‌باران
بار ديگر بي‌رحمي
جنگ را يادآور
مي‌شود و مي‌تواند
زبان حال تمام
كساني باشد كه
زخم‌خورده‌ي
جنگ هستند.
توصيف
كارگران در
كوره‌ي
آجرپزي مي‌تواند
دغدغه‌هاي
طبقه‌ي كارگر
را نشان دهد.
شرح روزهاي
پاريس مي‌تواند
براي قشر فرنگ‌رفته
جذاب باشد.
عشق بين علي و
مهتاب مي‌تواند
براي دوست‌داران
آثار عامه
پسند، جالب و
جديد باشد.
بخصوص آنكه
رفتار علي مي‌تواند
تداعي آن مثلث
عشقي رَدوي
باشد: مراقبت
پدرانه،
مواظبت
مادرانه و عشق
پرسوز و گداز
مانند افراد
بالغ.

الف-
مراقبت
پدرانه

«ديروز وقتي
از مدرسه برمي‌گشتيم،
من كيف مهتاب
را گرفته بودم
و مي‌آوردم كار
بدي كه نمي‌كردم...
مهتاب دستش پر
بود... نان و
گوشت مي‌خورد...
براي همين نمي‌توانست
كيفش را
بياورد» («من
او» صفحه 357)

ب-
مواظبت
مادرانه

« اما من
هيچ نمي‌گفتم،
گاهي خودم
برايش غذا مي‌بردم،
طوري كه كسي
متوجه نشود،
بشقاب غذا را
بيرون مي‌بردم.
كسي نمي‌فهميد.
ماماني توي
خودش بود... غذا
را يواشكي به مهتاب
مي‌دادم. مي‌گفتم
سهم خودم است...»
(«من او» صفحه 246)

ج- سوز و
گداز براي
افراد بالغ

«درويش
آمد و گفت:
تازگي‌ها
فهميده‌اي
مهتاب را چقدر
دوست داري؟
جوابش دادم كه
بله...
درويش رفت في‌الفور
با مهتاب تماس
گرفتم و خبر
را به او دادم
پيرزن چه ذوقي
كرد...حالا من
اگر نه بگويم
چه... خنديدم و
گفتم نيم قرن
صبر كردم، نيم
قرن ديگر هم
رويش... » («من او»
صفحه 494)

هرچند
نويسنده هرگز
زير بار
پاياني خوش
نرفته است و
با مرگي
ايدئولوژيك
رنگي مذهبي به
رمان داده و
با اين كار از
طرفي اثرش را
از محكوم شدن
به رمان عامه‌پسند
نجات داده و
از طرف ديگر تحسين
قشر مذهبي را
برانگيخته
است.

نويسنده
با گره‌هاي
متفاوت
داستاني در
جاي‌جاي اثر
گروهي را با
متن درگير
ساخته و اين
گونه آنچه كه
گادامر ادغام
افق خواننده
با افق متن مي‌نامد،
بسيار گسترده
شده اين
گستردگي به
گروه‌هاي
مختلف اين
مجال را مي‌دهد
كه خود را در آينه‌ي
متن
بازآفريني
كنند كه شايد
يكي از دلايلي
كه اين كتاب
به چاپ دهم
رسيده همين
گستردگي افق‌ها
باشد.

هر
اثر ادبي، جدا
از تمام محاسن
و معايبي كه دارد
آثاري بر
مخاطب دارد كه
منظور
نويسنده نبوده
و در واقع
آثار
ناخواسته اثر
ادبي است اين
را لوونتال
تفاوت انتظار
خواننده از
ارتباط ادبي و
آنچه كه
نويسنده به
ماوراي آگاهي
هوشيار
خواننده مي‌فرستد
مي‌نامد.
وظيفه‌ي
منتقد آن است
كه اين آثار
را بررسي و
نقد نمايد و
تبعات آن را
بر افراد و
جامعه كشف
نمايد.

البته
هيچ منتقدي
توانايي آن را
ندارد كه به تمامي،
آينه‌ي تمام‌نماي
اثر باشد و
بدون هيچ كج
فهمي و
اشتباهي اثر
را نقد كند.
ازاين رو
نقدهاي ادبي
ما هميشه خود
مورد نقد
هستند.

لوونتال
معتقد است
نويسنده
بيشتر
ناآگاهانه و
كمتر آگاهانه
درون خويش را
مي‌كاود و مي‌كوشد
حرفي بزند كه
بازتاب شخصيت
و مسائل شخصيتي
اوست با
استناد به اين
نظر مي‌توان
ادعا كرد كه
شايد نوسينده
باشد كه از
زبان قهرمان
سخن گفته و از
نقد متنفر
است.

«بعد
توي يك مجله‌ي
مضمحل دو سه
تا نقد نوشتند
روي نمايش‌گاه.
نمي‌دانم كار
كي بود اگر مي‌دانستم
به قول كريم ...
خشتكش را مي‌كشيدم
روي سرش...» («من
او» صفحه 32)

بهرحال
اكثر اوقات
نويسندگان از
اينكه
آثارشان (كه
گاه مانند
فرزندانشان
عزيز است) زير
تيغ تيز نقد
برود، گريزان
هستند.

در پايان
اميد مي‌رود
اين مقاله كه
البته خالي از
اشتباه اغراق و
دغدغه‌هاي
شخصي نيست
سهمي هرچند
كوچك در ايجاد
افق‌هاي جديد
در ديد
خوانندگان
آثار ادبي
داشته باشد.

منابع

استوري،
جان (1383).
"داستانهاي
عامه پسند"
ترجمه حسين
پاينده.
ارغنون. شماره
25.

لوونتال،
لئو (1381). "جامعه‌شناسي
ادبيات"
ترجمه محمد
رضا شادرو.
مجله جامعه‌شناسي
ايران.

اميرخاني،
رضا (1381). "من او".
چاپ سوم.