working paper-shiri

= = 83;انشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

= &n= bsp;

= انديشه هاي ضد استعماري اميركبير

= &n= bsp;

= فاطمه شیری

= = 03;ارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

= موضوع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>

= = 86;ير نظر دكتر محمدرضا جوادي يگانه

= = 83;ي 1384

در مورد اصلاحا= 78; امير كبير و انديشه هاي ضد اس= 8;عماري او مطالعه اي كه من در كتابهاي ( رضا قلي : 107و163، مكي :239 = 548;223 و353، آشتياني : 157، كاتوزيان : 124 ) = 578;وانستم مطالب زيررا در ارتباط با موضوع خواست= 07; شده به رشته تحرير در آور= 605; :

قرن نوزدهم ميلادي مصاد= 01; است با دوره اقتدار حكوم= 78; قاجار ، و ايران دوره قاجار در مقايسه با پيشرفت اروپ= 75; ، نمونه روشن عقب ماندگي است ، ناصرالدين ش= 75;ه در نيمه دوم قرن 20 دوران نارضايتي فز= 75;ينده اقتصادي ، دخالت روبه گسترش دولته= 75;ي خارجي ونارضايتي فزاينده سياسي داخلي = 548; با وظيفه ناخوشايند حفظ تماميت ارضي كشوردر چارچوب نظام قديم روبرو بود . در اين زمان ميرزا ت= 602;ي خان فراها= ني ملقب به امير كبيرو دست پرورده قائم مقام ، صدارت دربار ناصرالدين شاه را به عهده داشت ، امير كبير شاگرد وتربي= 78; شده قائم مقا= 605; اول وقائم مقام دوم ميباشد .

در زمان صدارت امير كبير هي= 670; گونه موسسه وتشكيلات فرهنگي در ايران وجود نداشت وامير كبير خوب به آن پي برده بود . واين جاي افسوس داشت ز= 610;را ايران با اين بسيط بودن تمدن تاريخي كهن اينطور عقب مانده با= 588;د . امير كبير خوب ميدانست كه تمام اين عقب ماندگي ايران نداشت= 06; نظام سياسي منسجم ونظام آموزشي متبح= 85; وعدم وحدت مل= 578; ميباشد . البته هميشه = 575;و در انديشه ها= 610; اصلاحاتي سياسي ، اجتماعي،اق= 8;صادي تفكر بسيارميكرد واز انديشها= 10; مرداني چون قائم مقام او= 604; و بخص= وص قائم مقام دوم در انديشهايش ب= 87;ياراستفاده برد ، حتي با سفرهاي خود ب= 607; اروپا از جمل= 607; شوروي و با مشاهده= تحولاتي كه در اوضاع و احوا= 604; سياسي و اقتصادي آنه= 75; پديدار شده بود ، در راه بازگش= ;ت به ايران در صدد اين بود كه در افكار عمومي = 548; انقلاب و تحو= 604;ي ايجاد كند ، چرا كه احساس وطن پرستي در او چنان قوي بود كه= ; نمي خواست ، كشور= 588; و ملتش فاصله اي ژرف با تكنو لوژي وف= 606; آوري آن روز غرب داشته با= 588;د .

امير كبير خواست ت= 575; جوانان ايراني بهره اي از تمدن وعلوم و فنون مختلف ملل غر= 576; را داشته باشند ، البت= 607; امير كبيرمي خواست اين علوم را نه به شكل كپي شده غربي بلكه فق= 591; به عنوان زمينه اي برا= 610; رشد وترقي از آن استفاده كند . = 5;مير كبير هر گونه پيشنهاد الگوي غربي ر= 575; رد ميكرد : زيرا ميدانس= 78; پذيرش بي چون وچراي ايده هاي غربي خود زمينه را برا= 610; استعمار باز مي كند . او ميخواست كه جوانان ايرا= 06; زمين از تمام علوم مختلف بهره مند شون= 583; وتنها راه رهائي از غرب ونقشه هاي شو= 605; آنها را بي نياز شدن از غربيان ميدانست كه ميتوان با الهام از بخشي از الگوهاي غربي تا جائي كه به نفع مملكت باشد و= 576;ا توجه به خصوصيات دقي= 02; جوانان ايراني ، ايران را به كشوري بي نياز ومترقي تبدي= 04; نمايد .

البته امير كبير در اين راه مخالفاني داشت ، افراد با نفوذ دربا= 585; كه اين امري جديد نيست در تمام دورانهائي ك= 07; پادشاهان به ايران حكومت مي كردند افرادي بودن= 83; كه تا شخصي ميخواست برا= 10; وطن خود ، برا&#= 1610; جوانان خود وپيشرفت كشو= 85; ومستقل بودن آن كاري كند ، در صدد قتل او بر مي آمدند حتي فرهنگ خو= 583; مردم ايران ا= 586; چنين ايده اي برخوردار بو= 83; و تا آنجا كه اطلاع دارم علت بيشتر عق= 576; ماندگي ايرا= 06; در اين است كه ايرانيان آگاهانه رفتار نمي كردند و كور كوران= 607; از عقايد كسا= 606;ي كه به نفع خود عمل ميكردند پيروي كرده وعملي انجام ميدادند كه بعد ها اثرات فقدان نبود مردي يا زني وطن پرست را درك ميكردند . <= o:p>

در زمان امير كبير دولتمردان اروپا از نظر صنعتي ونظام= 10; ، اختراعات ، قدرت بالائي داشته وبا يكديگر رقاب= 78; مي كردند . ميرزا تقي خا= 606; مظهر وطن پرستي بود كه در ايران اصل= 610; مجهول است وهست كه من اين جمله را در كتاب جامع= 607; شناسي نخبه ك= 588;ي از دكتر پولا= 603; اطريش خواند= 05; . امير كبير در نشر فرهنگ وصنعت جديد ، ايستا= 583;گي براي حفظ استقلال ملي بسيار كوشا ب= 608;د و برا¡= 0; حفظ تماميت ارضي واستقلال كش= 08;ر بسيار رنجها برد اما كسي در آن زمان قدر زحمات اورا ندانست ودر زمان عزل= 588; از او طرفدار= 610; نكرد ودر حال حاضر هست كه پي به زحمات او برده اند اما چه سود . او تمام تلاشش اين بود كه دست استعمار گران اروپائ= 10; را در سرزمين ما كوتاه كند . او اجازه هيچ نوعي دخالت ر= 575; در امور مملك= 578;ي به اروپائيا= 06; نمي داد او دوست نداشت ك= 607; امور مملكتي حتي به صورت مصلحتي توسط اروپائيان ح= 04; شود .

امير = 3;بير يكي از دلايل عدم پيشرفت ايران را غير منظم بودن ارتش وعدم آشنائي كامل با تكنيك جنگ= 610; نظام جديد اروپا يي وني= 586; هرج ومرجهاي داخلي ميدان= 87;ت واين مسائل ا= 608; را به فكر اصلاحات انداخت . امير كبير در انجا= 605; اصلاحات اقتصادي واجتماعي بسيار تلاش كرد . او عليرغ&= #1605; اينكه از سوي مورخان در باري به مستب= 583; بودن متهم شده بود، اما در هر اموري با افراد مطلع مشورت ميكرد = 608; حتي در خصوص اصلاحات انجام شده به اين امر مي پرداخت . پس جايي براي اي= 606; انتقاد وجود ندارد . زمينه &= #1575;نديشه هاي اصلاحي ميرزا تقي خا= 606; از انديشه ها= 610; قائم مقام اول و دو&#= 1605; كه در زمان عباس ميرزا انجام داده بودند تاثير پذيرفت . امير كبير با ترجم= 607; گزارشات نمايندگان خارجي براي آگاهي از دني= 575;ي جديد وبنيادهاي اجتماعي و تر= 602;ي فني غرب در اصلاحات سياسي خود استفاده می كرد . امير كبير از غربيها بدش م= 610; آمداما به آن= 607;ابه خاطر ترقيشا= 06; حسادت مي كرد . وهميشه دلش م= 610; خواست روزي ايران را به آن قله هاي پيشرفت برسا= 06;د ، براي امير كبير اصالت ايران خيلي م= 607;م بود .

عقب ماندگي ايرا= 06; عللي داشت كه هر فرد آگاه وطن پرستي با كمي دقت به آن پي ميبرد . جنگ&= #1607;اي داخلي وهرج ومرج سياسي ، نداشتن صادرات كالا= 10; مناسب زيرا د= 585; آنموقع كيفي= 78; كالاي داخل&= #1610; قابل مقايس= ه با كالاي خارجي نبود بنابراين ار= 86; از كشور خارج ميشد كه امير كبير بسيار مخالف اين كار بود او تمام سعي اش اين بود كه ارز كشوررا در داخل نگه دار= 583; . زيرا مردم براي خريد كالاي با كيفيت و خارج= 610; وهمچنين برا= 40; تحصيل در کشورهای اروپائی ، ار= 586; مملكتي را از كشور خارج مي كردند و به جيب اروپائي= 75;ن ميريختند و د= 585; داخل اوضاع اقتصادي دچا= 85; مشكل ميشد .

امير كبير فهميده بود كه يكي از دلايل عقب ماندگي صنعت= 10; ايران حائل بودن عثماني بين ايران واروپ= 75; هست . براي همين ايران براي دسترسي به اطلاعات صنعتي روز اروپا با مشك= 604; مواجه بود . امير خوب ميدانست كه نظم امنيت اجتماعي وتلاش اقتصادي در ايران وجود ندارد . همين ف&= #1585;هنگ ،( عدم فعاليت اقتصادي ) مردم ايران را از فعاليت دور كرده و تا اين مردم فعاليت نكنندودست ب= 07; توليد صنعتي نزنند نمي توانند د= 585; مقابل پيشرف= ت صنعتي غرب ايستادگي نم= 75;يند و به تبع آن تو&= #1587;عه ورفاه نيز بوحود نمي آي= 583; .

امير كبير در صدد اين بود كه قدرت مطلقه شاه را قانونمند كن= 83; وطالب اين بو= 583; كه حكومت را ا&#= 1586; نوع استبداد = 583;ور كند ولي در عين حال حكوم= 578; را حق شاه ميدانست . امير براي اولين بار دستگاهي را ايجاد كرد كه &#= 1576;ه دادخواهي مردم رسيدگي كند . امير كبير اصلاحا= 78;ي را انجام داد كه تا امروز كمتر كسي دست به اين اصلاحات زده است، او ازميان مردم برخاسته بود . ترقيات او مرهون هوش واستعداد ول= 10;اقت خودش بود . او هميشه در انديشه ملت بود . امير كبير تشكيلا= 78; ويران داخل كشور را درك كرده بود . ابتدا باصلا= 81; امور وعزل ونصب ماموري= 06; كشوري ولشگر= 10; پرداخت وافراد كاردان وباصلاحيت ر= 75; درامور مملكتي= گماشت . ماليات كشور را اصلاح كرد . = امير ياغيان را سركوب كرد و ا&#= 1605;نيت را در تمام ايران برقرا= 85;نمود ، امنيت راهه= 575; را تثبيت كرد &#= 1586;يرا ميدانست راه باعث توسعه تجارت و صادرات ميشو= 83; . در اينجا نكت= 607; اي پر اهميت لازم به ذكر است و آن تاسيس مدرسه دارالفنون م= 10; باشد كه آن براي اصلاح ا= 605;ور نظامي تاسيس شد. از نظر من تاسيس اين مدرسه بزرگترين تح= 08;لي بود كه ارتش نامنظم ما را سامان بخشيد.= 608; با تاسيس آن به نكته اي كه امير كبير خيلي روي آن تاكيد داشت آ= 606;هم عدم خروج ارز توجه شد. البته در ميا= 606; دروس اين مدرسه به علو= 605; ديگر مثل اقتصادي ،اج= 78;ماعي ، ... نيز توجه شž= 3; . و اين علوم در آن تدريس مي شد .

اما همانطور كه ميدانيم امنيت اجتماعي وقدرت سياسي يك كشور به ني&#= 1585;وي نظامي آن بستگي دارد . وقتي اين مدرسه تاسيس شد در آن امير كبير استادا= 06;ي را از كشورها= 610; پيشرفته اروپائي استخدام كرد ونيروي ارتش با تكنيكها وفنون نظامي = 580;ديد آشنا شدكه در آن با تحولي عظيم مواجه گرديدند . البته تاسيس مدرسه با مشكلات بسياري مواج= 07; بود ومخالفا= 06;ي داشت اما بالاخره تاسيس شد .

امير كبير براي بالا بردن اطلاعات مرد= 05; و آگاه شدن آنها از مسائل روز دنيا روزنام= 07; يوميه را منتشر كرد، ودر آن روزنامه در ارتباط با اكتشا= فات ، اختراعات وخبر هاي روز دنيا مطالب= ي را به چاپ ميرساند .&#= 1575;و ميخواست مرد= 05; ايران از پيشرفت مردم كشورهاي ديگ= 85; بخصوص اروپا آگاه شوند . امير كبير به نظام آموزشي هم بسيار اهميت مي داد . در ايجاد مدرسه براي آموزش كودكا= 06; سعي وافر داش= 578;. او براي بالابردن سط= 81; علمي و دانش مردم و بخصوص &#= 1587;واد تلاش وافر كرد.

امير كبير بودجه تراشي دستگاههاي د= 08;لتي ، رشوه خواري ... را از بين برد ، اما در اين كار موفق نبو= 583; زيرا بعد از مرگش به همان منوال گذشته برگشت . شايد يكي از دلايل عزل شدنش ( كاسته شدن حقوق درباريان ، كوتاه كردن دست سودجويان ... ) عواملي بود ك= 607; باعث عزل اين بزرگ مرد شد .در واقع امير كبير به دنبا= 604; برقراري عدالت اجتماعي بود عدالتي كه حت= 610; در زمان حضرت علي هم برقرا= 585; نشد ، يعني نگ&#= 1584;اشتندكه برقرار شود امروزه هم نم= 610; گذارند كه عدالت اجتماعي برقرار شود .

امير كبير در حل معضلات ومسائل تدبي= 85; خاصي داشت اينكه در موارد ي كه در امور اجتماع= 10; كشور دچار مشكل ميشد بدون آنكه شتاب كند صبر مي كرد پس با تدابير علمي وعملي در مور= 583; آن مشكل راه حل پيدا ميكر= 583; . اوخوب ميدانست كه موضوع را از تمام ابعاد مورد مطالعه قرار دادن بهترا= ز عجله است واگرعجله باشد و تدبير= 610; صورت نگيرد مشكل صحيح حل نمي شوند .

امير كبير فردي دينداراما سياستمدار بود . و به رعايت عدالت بين مردم عقيده داشت از هر گونه تعدي بر حق مردم جلوگير= 10; مي كرد= ; . اما به جدائي دين از سياست اعتقاد داشت ،= ;اما هيچوقت دين ر= 575; كنار نگذاشت.او سع= 610; وافر داشت كه نفوذ روحان= يون دربار= ي را در امور مملكتي و سياس= ;ت خارج&= #1610; كم كند ، قدرت طلبي نارواي آنها را محدو= 583; ميكرد ، چون همانطور كه گفته شد به دنبال استقل= 75;ل ايران بود .

امير كبير فردي خش= 606; ومغرور به نظ= 585; ميرسيد واين به نظر من بهترين روش بود زيرا اگر كمي انعطاف نسبت به اروپائيان ا= 86; خود نشان ميداد ، اروپ= 575;ئيان از اين فرصت استفاده ميكردند وميتوانستنž= 3; نقشه هاي شوم خود را عملي كنند واين خش= 606; بودن براي اصلاح امور درهم ريخته مملكت در آن زمان بسيار لازم بودوامير از هرگونه تملق گويي متنفر بود .

به نظر من اگردر حال حاضر تجربه 150ساله اي كه از امير كبيرت= 75; حال وجود دار= 583; ولي شرايط ثابت بود با توجه به اين تجربه اگر خو= 583; اميركبيرهم زنده بود باز هم آنطور كه بايد وشايست= 07; است وي نمي توانست كاري به نفع ايران انجام دهد چو= 606; به تجربه ثاب= 578; شده است كه اولا بايد خو= 583; مردم كشور خواستار پيشرفت واصلاح امور مملكت خود باشند و ثاني= 575; افراد بانفو= 84; و كساني كه به <= span style=3D'mso-spacerun:yes'> دنبال= منافع= شخصي خود هستند نمي گذ= 575;رند شخص با صلاحيتي حتي اگر امير كبي= 585; باشد براي پيشبرد اهدا= 01; سياسي ، اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي اقدا= 05; نمايد .چنانچ= 607; امروزه در كشور خود آنر= 575; مي بينيم ، ود&#= 1585;ادامه چون امروزه ه= 605; دول غربي به دنبال استعمار يك ك= 588;وري كه از ابعاد مختلف اداره مملكتي ضعيف = 575;ست ، مي باشند. پس اگر ايران هم همان شرايط ر= 575; داشت ودول غر= 576;ي پيشرفت امرو= 86; خود را دارا بود ايران سرنوشتي چون كشورهايي به ظاهر مستقل اما در باطن مستعمره را د= 585; انتظار داشت . پس مرگ از صدب&#= 1575;ر زنده بودن بهتر است .

جا دارد در اينج= 575; نامي از ميرز= 575; حسين خان سپه= 587;الار ببريم كه با اينكه از نظر سياسي تحت تاثير امير بود اما نتوانست درس = 575;ستاد را خوب باز پس دهد ودر آخر با امتياز شو= 605; رويتر ، استعماري كه امير كبير از آن فرار مي كر&#= 1583; ، ايران را گرفتار آن كر= 583; .

امير كبير مردي خش= 606; در عين حال ديندار و مرد= 605; خواه ووطن پرست بود. تعصب خاصي نس= 576;ت به وطن داشت وهمه كار وتلاشش براي آباد كردن ايران بود . او هيچ چيز را حتي براي خود نمي خواست وا= 608; هر كاري ميكر= 583; تاشاه بماند وخود به ادار= 607; امور مملكتي مي پرداخت امير براي رسيدن ب= 607; دولت توسعه يافته بر ارزشهاي دين= 10; پايبند بود وسعي ميكرد د= 585; اداره امورمملكتي بيشتر با فار= 594; التحصيلان دارالفنون وافراد داخل= 10; و آگاه مشورت كند . و اينكه امير كبير فردي اصول گر= 575; بود .

اما رضاخان خود فرمانده ارت= 88; بود ودين را به كل كنار گذاشت با تحصيل كردگان= غرب زده مشورت مي كرد . رضا شاه خود ميخواست دول= 78; مطلقه را بوجود آورد د= 585; واقع حكومت ر= 575; براي خود ميخواست . رضاخان فكر ميكرد دولت مدرن از طريق كشف حجاب مقدور است .ول&#= 1610; بيشتر با مخالفت مردم روبرو شد چون مردم به اعتقادات ديني خود بيشتر از حال اهميت ميدان= 83;. در زمان امير كبير هم كه حجاب جاي خود را داشت. ولي اگر بخواهم مقايسه اي انجام دهم زم= 575;ن حال را با زمان رضاخان= 48; در حال حاضر ديگر رنگ دين براي مردم به ظاهرمسلمان ما كم رنگ شده است و فقط ميتوان قشر م= 581;دودي از افراد را ببينيم كه هنوز پايبند هستند که از آنها به سنتي بودن نام مي برند. اين تفكر كه اگر تعصب داشته باشي و با حجاب باشي يعني سنتي و سراپا غربي باشي يعني مدرنيت= 07; بسي جاي تاسف دارد ، كه انگار تفكر رضاشاه در حا= 604; حاضر در كشور پياده شده است.زيرا در آن زمان مردم مسلمان نسبت = 576;ه حجاب خود خيل= 610; اهميت ميدادندو سخ= 78; حاضر ميشدند كه حجاب خود را بردارند.

من با اين گفته كه مي گويد : جاه طلبي امير از &#= 1606;ظر نظامي شبيه رضا خان است مخالفم زيرا وقتي اصلاحا= 78; امير كبير را ميخوانيم مشهود است كه &#= 1607;يچ كدام از كارهايش برا= 10; خود وپيشرفت خود نبوده حت= 610; اگر جاه طلب ومغرور بوده باشد .اين جاه طلبي مقتضي شرايط اجتماعي – اقتصادي آن زمان بود واي= 606;كه او تمام تلاش= 588; براي پايدار = 605;اندن حكومت شاه بو= 583;. من قبول ندار= 605; كه او آرماني شبه مدرنيزم داشته او ميخواست ايران پيشرف= 78; كند اما نه با تقليد كردن بلكه خود مرد= 605; ايران تلاش كنند ونتيجه بگيرند.

امير كبير بيشتر خطوط اصلي انديشه هايش در مورد اصلاحات بيشتر روي تصحيح روابط خارجي ونيرو= 10; لشگري بود . چون ميدانست كه براي پيشرفت وآشنا شدن با دنياي صنعت بايد با اروپائيان ارتباط داشت= 07; باشندو از نظ= 585; نيروي لشگري نيز بايد قوي بود تا از حمله هاي احتمالي دشمنان خارج= 10; وهرج ومرج دا= 582;لي جلوگيري شود .

اين راد مرد بزرگ تمام اين انديشه هاي ضد استعماري را بكار بست تا ايران را از استعمار غربي دور كرد= 607; وبه قله هاي پيشرفت برساند ، اما پادشاهان نالايق قاجا= 85; نتوانستند وجود وزيران لايقي را مثل امير تحمل كنند . امير كب&= #1610;ر قصدش نجات ايران از ورطه انقرا= ض بود و دول استعم= اري غرب چون نيت شوم شان استعمار ايران بود ميخواستند م= 85;دم ايران در فقر وگرسنگي بما= 06;ند وبه آنها وابسته باشن= 83;براي همين با هرگونه ترقي ايران مخالف= 78; مي كردندو دس= 578; به از بين بردن مردان ب= 575; تدبير مي زدن= 583; . مثالي كه اينجا نمونه بارز به كار بستن انديشه = 607;اي اصلاحي هست د= 585; مورد كشور ژاپن صدق مي كند ، كشوري كه اصلاحات خود را بعد ازاصلاحات امير كبير آغاز كرد و ما هنوز اندر خم يك كوچه ايم .

در واقع امير نماينده ناسيوناليس = 5; ايراني بود . در سرنوشت امير 3 عامل سياست خارجي = 548; روحانيون درباري و سلطنت دربار دخيل بود . اما در آن زمان هيچ گروهي پس از عزل امير از او طرفداري نكرد ، امير تنها ماند . جامعه آنروز با آن بافت فرهنگي = 608; سياسي تحمل ا= 605;ير را نكرد. درست است كه مردم به او علاقه داشته و دارن= 583; والان هم از كارهاي او را= 590;ي ، اما در زماني مردم نجات دهنده خود را ميكشن= 583; وناآگاهانه خود را بدبخت مي كنند ( واتسن مورخ) كه الحق در مو&#= 1585;د كشور ما صدق مي كند. ميگويند ايرانيان مرده پرست هستند كه حق گفته اند . و سرانجام امي= 85; را از ميان برداشتند و ت= 575; اين زمان برا= 610; او جايگزيني نيست اگر هم باشد خيالي بيش نيست. در اين زمان است كه بايد گفت نوش داروئي بعد از مرگ سهراب آمدي .

منابع= ;

1- جامع= 607; شناسي نخبه كشي ، قائم مقام، اميركبير،مž= 9;دق، رضاقلي ،علي.- تهران ؛ نشر ني ،1377

2- ميرز= 575; تقي خان اميركبير،م = 3;ي،حسين.- 1355

3- ميرزا تقي خا= 606; اميركبير، اقبال آشتياني ،عب= 75;س.- تهران؛1340

4- اقتصاد سياس= 10; ايران ، تا پايان سلسله پهلوي ، كاتوزيان ،محمدعلي (هم= 575;يون)، نفيسي محمدرضا ، عز= 610;زي،كامبيز .- تهر= 5;ن؛1372