working paper-ranjbar

دانشكد&= #1607; علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

اميركبي= ;ر اولين قربان= 10; اصلاحات حكومتي

مهن&= #1575;ز رنجبر

كارنوش&= #1578; دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موض&= #1608;ع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

ميرزا تق¡= 0;‌خان فراهاني, مشهور به اميركبير, صدراعظم مقتدر ناصرالدين شاه قاجار, آغازگر اصلاحات حكومتي در ايران است. وي كه در به قدرت رسيدن ناصرالدين شاه سهم عمده= 204;اي داشت. سومين صدراعظم قاجاريه است كه قرباني از بين بردن فسا= 583; دستگاه سلطنتي و بر پا كردن نظم موسوم به امي= 585; تقي‌خان است. انديشة امير در برپا كردن يك دولت متمركز ناشي از هرج و مرج آن دوره بود كه جز اقتدار نمي‌طلبيد. ب= 607; حق بايد گفت كه وي قرباني سيستم استبد= 75;دي و مجموعه عوامل قدرت شده است. اگر اميركبير قرباني يك چي= 586; شده باشد آن اصلاحاتي اس= 78; كه خود رقم زد و جان بر سر آن گذاشت. به هر حال آنچه امير, انجام مي‌داد به نف= 593; ملت و در راه استقلال ايران و دفاع &#= 1575;ز منافع ملي كشور بود. 4 سال دورة صدارت وي از درخشان‌تري = 6; دوران حكومت قاجاريه بود كه فقط نتيجة كوشش‌هاي اميركبير بو= 83; و نه كس ديگر. حتي ناصرالدين شاه در مورد وي مي‌گويد: « به اين قدرت, پيشكار و وزي= 585; به ايران نيامده بود ». (روزنامة اعتماد, پروندة روز: 5/9/1384)= <= /p>

سؤال و را= 07; حل اصلي امير

سؤال اساسي امير آ= 606; بود كه « چه بايد كرد »؟ تا از اين عقب ماندگي موجو= 83; در عصر قاجار رهايي يابيم. گذشته هر چه بوده, گذشته. حال چه بايد كرد؟ و راه حل اصلي وي همواره راه ح= 604;‌هايي در قالب فكر اصلاحات, تغيير, ترقي, پيشرفت, توسع= 607; و مدرنيزاسيو = 6; بود كه بسيار= 610; از آن‌ها نيز به اجرا درآمدند و امير تا حدود= 610; توانست عقب ماندگي را از بين ببرد. (صادق زيبا كلام, ما چگونه ما شديم: ص 6)

و به گماي وي (زيبا كلام) علت اصلي ناكامي گام‌= 07;ايي كه در گذشته جهت از ميان برداشتن توسعه نيافت= 11;ي, برداشته شد آ= 606; بود كه اين تلاش‌ها بدو= 06; آن كه شناخت چنداني از اسباب و علل عقب افتادگي يا توسعه يافتگي داشت= 07; باشند صورت م= 610;‌گرفتند. همچنين, امير به علت توطئة قتل مجال نيا= 601;ت تا اصلاحات واقعي را اجر= 575; كند.

درايت‌ها= ;ي سياسي امير=

« سياست‌ = 7;اي اميركبير: سياست داخلي امير در آغاز سلطنت ناصرالدين شاه عبارت بو= 583; از: برانداخت= 606; نفوذ درباريان و قطع مستمري‌= 07;اي فوق العاده, كه بدون سبب به اشخاص داد= 607; مي‌شد, تمركز امور اداري و ماليات‌ها و درآمدهاي دولت و تنظيم بودجه كه تا آن زمان در ايران سابقه نداشت, ايجاد تعادل بين در= 570;مد و هزينة دولت, تشكيل سپاه منظم تحت‌ال= 87;لاح, از ميان بردن ملوك‌الطوا¡= 0;في و رؤساي ايالات و بسط معارف به طري= 602; اقتباس از اصول معارف اروپايي. سياست خارجي = 575;مير عبارت بود از: برقرار كردن روابط دوستي = 608; احترام متقابل با كلية دول, درهم شكستن قيودي كه بر اثر عقد معاه= 583;ات سابق به دولت و ملت ايران تحميل شده بو= 583;, اصلاح وضع سفارتخانه‌ = 7;اي ايران در كشورهاي ديگ= 85;, جلوگيري از ه= 585; گونه نفوذ خارجي در ايران و برانداختن اصول جاسوسي = 608; خدمتگزاري ب= 07; بيگانه و ريش= 607; كن كردن بيگا= 606;ه پرستي از دست= 711;اه حاكمة ايران ». (علي اصغر شميم, ايران در دورة سلطن= 578; قاجار: ص 237)

امير قبل از احراز كرس= 610; صدارت عظمي, با نفوذ اجان= 576; در داخل كشور مخالف بود, ولي پس از رسيدن به مقا= 605; نخست وزيري و برخورد بيشت= 85; با نفوذ فوق‌= 575;لعاده آن‌ها در اين مخالفت, جدي‌= 578;ر و مصمم‌تر گش= 578; و اصولاً مبارزه با قدرت خارجي ر= 575; در كار مملكت هدفي مستقل قرار داد و در راه اهداف مقدس خويش, قدرت خارجي‌= 07;ا را به چيزي نگرفت و همه جا پيروز از آب درآمد. (اكبر هاشمي رفسنجاني, اميركبير يا قهرمان مبار= 86;ه با استعمار: ص: = 147)

اميركبير با آگاهي از اينكه سياست خارجي تابعي از سياست داخلي و به ويژه تابعي ا= 586; نظام اقتصاد= 10; و اجتماعي و نظامي و فرهنگي هر كشور است, دست به اصلاحات داخلي زد, تا از اين طريق ز&#= 1605;ينة اجراي سياست خارجي خود را فراهم سازد. او يگانه مرد= 610; بود كه توانس= 578; بدون دخالت اجانب مسائل غامض ايران ر= 575; حل و فصل كند و تمام مأموري= 06; دولت را قدغن نمود با خارج= 610;‌ها قطع روابط كنند. وي در به دست آوردن يك= 610; از لوازم اجراي سياست موازنه‌هاي منفي كه همان پشتوانة مردمي بود متبحرانه عم= 04; كرد و با برقراري ثبا= 78; و امنيت داخل= 610; سعي در جلب رضايت عمومي داشت. به هر حال چنين گشت= 610; در تاريخ مي‌= 578;واند چراغ راه ملت= 204;ها باشد, چرا كه كساني كه تاريخ ندارن= 83; محكوم به تكرار اشتبا= 07; و شكست خواهن= 583; بود. ( محمود مح= مود, تاريخ روابط سياسي ايران = 608; انگليس: ص 459 )=

انتقادات وارده به اميركبير

با توجه ب= 07; اقدامات و اصلاحات اميركبير و خ= 591; مشي او, مي‌تو&#= 1575;ن اميركبير را يكي از بزرگترين رجال روشن فك= 585; و مصلح تاريخ ايران دانست. البته منظور از اين گفته اين نيست كه ا&#= 1605;ير در دوران قدر= 578; و صدارت خود مرتكب هيچگو= 06;ه اشتباه و خطايي نشده است. اميركبي= 585; هم مانند هر مرد سياسي و وزيري داراي اشتباهات و خطاهايي مي‌= 76;اشد. اما آنچه باي= 583; در نظر گرفت شرايط عيني جامعة زمان امير و عقب ماندگي فكري مردم ايران د= 585; اين دوره مي‌= 576;اشد. مردمي كه همة اتفاقات و رويدادهاي اجتماعي را خواست خداون= 83; مي‌دانستند = 08; بر اين سياق, خداوند هر كس را كه مايل باشد شاه مي‌= 603;ند و هر كس را كه بخواهد فقير = 608; گدا مي‌آفري= 06;د. از طرف ديگر بايد در نظر داشت كه امير مبارزة دامن= 07;‌دار و سختي را, در دو جناح داخل= 610; و خارجي با شدت بسيار آغاز كرد و در اين راه تقريبا تنها بود و افراد لايق و قابل توجه و همفكر در اختيار ند= 575;شت. با اين وجود انتقاداتي ب= 07; اميركبير شد= 07; كه برخي از آن‌ه= 575; با توجه به زمان امير و موقعيت او قابل توجيه است و برخي ديگر قابل اغ= 605;اض نيست. از جملة اين ايرادات كه البته از ب&#= 1586;رگترين اشتباهات وي مي‌باشد اين است كه او تمام كارهاي خود و ديگران &#= 1585;ا به شاه نسبت مي‌داده و شا= 607; را مصدر تمام امور و خلاصه مالك جان و مال ملت معرف= 610; مي‌كرده است. كه اين برخلا= 601; روح آزاديخواهي = 08; دمكراسي مي‌= 76;اشد و سبب پرورش روحية استبدادي و درنده خويي م= 610;‌گردد. چنانكه اين كار عواقب وخيمي, هم براي كشور ايران و هم براي شخص امي= 585; داشت. در چند سال اخير برخ= 610; از نويسندگا= 06; و به اصطلاح روشنفكران ب= 07; دليلي از جمل= 607; اينكه امير, خود از دستگا= 607; حاكم بوده, وي را در رديف بقيه رجال دورة قاجاري= 07; قرار داده و اقدامات وي ر= 575; بي ارج و بي ار&= #1586;ش پنداشته‌انž= 3;. از جمله مؤلف كتاب ادبيات مشروطه در مورد اميركبير چنين قضاوت م= 610;‌كند: « شما اگر اطلاع درستي از تاريخ زما= 606; ناصرالدين داشتيد, متوج= 607; مي‌شديد اقداماتي كه = 575;ميركبير, نه با او شروع شده و نه با او خاتمه يافته است. منشأ بسياريشان حتي خود ناصرالدين و بسياري از صدراعظم‌ها¡= 0;ي بوده‌اند كه شهرت اميركبير را ندارند. اگر اميركبير تنها صدراعظ= 05; اصلاح طلب اي= 606; زمان بود و اگر بر حسب تصادف و به صورت معجزه ي= 575; بر اثر فرس‌م= 575;ژور روي كاري آمد= 607; بود و بدون مقدمه دست به كارهايي زده بود كه با عزلش خاتمه يافته بود, آن وقت ممكن بود حكم ديگري صادر كرد, شما حتي اگر به معجزه هم اعتقاد داشت= 07; باشيد, نمي‌ت= 608;انيد منكر شويد كه اميركبير هميشه در خدم= 578; حكومت بوده و در عين حال تمام كارهاي= 88; را با موافقت ناصرالدين شاه انجام مي= 204;داده .... »

بهترين پاسخ به اين گونه قضاوت‌= 07;اي غير منطقي سكوت مي‌باش= 83;. چون اقدامات = 608; اصلاحات اميركبير و خ= 591; مشي سياسي او بهترين دليل بر اينگونه ادعاهاست. در= 576;ارة اين مسئله كه اقدامات اميركبير نه با او شروع شده و نه با او خاتمه يافته = 575;ست بايد گفت كه درست كه برخي از اصلاحات امير قبل از او شروع شده و تمام كارهاي او (غير از خط م= شي سياسي امير) به شكل ناقص‌= 578;ري بعد از وي ادامه پيدا كرد. اما آيا اين, دليل بر بي ارزش بودن كارهاي امير است؟

چه كسي ميR= 04;تواند ادعا كند كه حتي يك مصلح با انقلابي ي= 575; متفكر و يا روشن فكر به طور ناگهاني = 608; بدون مقدمه كاري انجام داده يا انديشه‌اي بكر بيان داشته, آيا تمام متفكراني كه امروزه مشهورند و يا انقلابيوني كه سبب تحولاتي در جامعه شده‌ا= 06;د, انكار و اعما= 604; آن‌ها از گذشته ناشي نشده و بعد از آنان به وسيل= 577; ديگران دنبا= 04; نشده است؟ ( حسين عقلاني, پايان نامه: ص 1= 76 و 177 )

نتيجه گيري

اميركبير كه مظهر يك سياست واقعا ملي بود, يگانه كسي اس= 578; كه با اقداما= 578; و اصلاحات سنجيدة خود دست اجانب را از دخالت در امور داخلي و خارجي ايران در مدت كوته صدارت خود قط= 593; نمود و يگانه مردي است كه توانست بدون دخالت اجانب, مسائل غامض ايران را حل و عقد نمايد و هر چند در تمام موارد اقدامات خود = 576;ا مقاومت خارج= 10; روبرو مي‌شد ولي او مبارز= 607; با قدرت خارج= 610; را در كار ممل&#= 1603;ت هدف مستقلي قرار داده بو= 583; و در راه اهداف مقدس خويش قدرت خارجي‌ها را به چيزي نگرف= 578; و همه جا پيروز از آب درآمد. اگر دوران زمامداري اميركبير لا= 75;قل بيست سال دوا= 605; يافته بود, بي ترديد استعمار از آسياي مركزي رخت بر مي‌بس= 578; و به گمان قوي سراسر آسيا و خاورميانه ا= 86; شر استعمار غرب نجات مي‌ياف= 78; و بنيان استعمار در نقاط ديگر لااقل متزلز= 04; مي‌شد. امير كه در دوران زمامداري خو= 83; چون سدي خلل ناپذير جلوي سيل بنيان كن و مخرب استعمار و فسادهاي ناش= 10; از استعمار و &#= 1575;ستبداد را گرفته بود با سقوطش اين سد را شكست و نيروي جهنمي استعمار و استبداد از داخل و خارج آزاد شده و همه جا را به خرابي كشيد: غارت, دزدي, رشوه, فساد, جاسوسي و وطن فروشي بار ديگر به صورت= 610; زننده‌تر و نفرت بارتر شروع شد وسياست داخل= 10; و خارجي همانطور كه خواستة استعمار بود تنظيم گرديد. &#= 1576;ه زودي نظام استبداد استعماري كه متوقف شده بو= 583; مجدداً بر قرار گرديد و افراد نالايقي كه ب= 585;كنار شده بودند, دوباره گرد شاه جمع آمدند. با از بين رفتن امير, وضع نكبت بار استعمار در داخل كشور تكرار شد. چنانكه كنت دوبينو در سا= 604; 1856 ميلادي در گزارش خود مي= 204;نويسد: « دولت بريتانيا قادر است با اندك كوششي تمام ايران ر= 575; دچار شورش سازد, سلسلة قاجاريه در جميع نقاط مملكت آنچنا= 06; فاقد وجاهت ملي است كه انگلستان ميR= 04;تواند به سهولت آتش= 610; در تمام ايرا= 606; برافروخته سازد.»

منابع<= /p>

1 = 0; روزنامة اعتماد. پرون= دة روز, سال چهارم, شمارة 98= 8, 5 آذر 1384

2 = 0; هاشمي رفسنجاني, اكبر. اميركب= ير يا قهرمان مبارزه با استعمار. تهران: آگاه, 1346

3ـ محمود, محمود. تاريخ روابط سياسي ايران و انگليس. ج 2, تهران: شركت نسبي حاج محم= 583; حسين اقبال و شركاء: 1329

4ـ شميم, علي اصغر. اير= ;ان در دورة سلطن= 578; قاجار. تهران= ;: مدبر, 1329

5ـ زيبا كلام, صادق. م= 5; چگونه ما شديم؟ ريشه‌= 10;ابي علل عقب ماندگي در ايران. تهران= ;: روزنه,1374

6ـ عقلاني, حسين. پايان نامه ( روشنفك= ;ران و مصلحين دور= 577; قاجاريه تا نهضت‌ مشروطيت و خلاصه‌اي از اوضاع عمومي اين دوره: 54ـ 1353 )