working paper-noor mohamad

دانشكد&= #1607; علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

نقد = 8; بررسي اصلاحات اميرکبير<= /b>

محمد نورمحمد

كارنوش&= #1578; دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موض&= #1608;ع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>
زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

پس از تولد محمدتق= 10; در «هزاوه» فراهان و حضو= 585; پدرش«کربلا¡= 0;ي قربان» در منزل قائم مقام فراهان= 10;، ميرزا – محمد- &= #1578;قي نيز در آن خانه رشد و نمو يافت و وقتي که در دوران کودکي استعداد و نبوغ خود را آشکار ساخت، مورد توجه شخ= 589; قائم مقام قرار گرفت و مستقيما تحت نظر وي به تحص&#= 1610;ل مشغول شد. مير&#= 1586;ا تقي با جلب توجه قائم مق= 575;م به خود، و بروز و نشان دادن استعدادهاي خود، زمينه ر= 575; براي رشد و ترقي خود فراهم ساخت و پس از مدتي و در دوران جوا= 606;ي با سفارش قائم مقام، وارد فعاليت هاي دولتي شد. اول&#= 1610;ن مسافرت خارج= 10; او به همراه قائم مقام در سال 1244 به روسي = 7; پس از قتل گري&#= 1576;ايدوف روسي انجام شد. اين سفر که نزديک يک سال به طول انجام= 610;د، فرصت مغتنمي براي ميرزا ت= 602;ي جوان بود که با رويه صنعت= 610; شدن روسيه آشنا شود.(آدم&#= 1610;ت،1323: 30) ميرزا تقي با دقت و توجه کامل و با استعداد و نبوغي که داش= 578; تمامي زوايا= 10; کارها و فعال= 610;ت هاي روس ها در زمينه صنعت و پيشرفت علمي را مد نظر داشت و از هيب&#= 1578; و شوکت آنها به هراس که ني&#= 1601;تاد هيچ، بلکه به فکر استفاده از روش هاي آنها در پيشر= 601;ت دادن و آبادا= 606;ي مملکت خود افتاد. « بايد گفت که شايد ه&#= 1610;چ اتفاق و حادث= 607; اي در دوره حي&#= 1575;ت امير به اندازه اين س= 610;ر و سفر در افکار برتري جوي او موثر ن&#= 1610;فتاده و در حقيقت تازيانه اي بوده که بر خاطر حساس او وارد آمده است»(آدميت،1323= : 59) «امير تربيت شده ميرزاي بزرگ قائم مقام اول و مي&#= 1585;زاي بزرگ قائم مقام فراهان= 10; بود. او ماهيت سياسي را دري= 575;فت و به ظرافت و نازک کاري آن که ديپلماسي نام داشت، وق= 608;ف يافت.»(رضا قل&#= 1610;،1377: 142) پرو= 585;ش استعدادهاي او در خانه قائم مقام و سفرهاي خارج= 10; او و آشنايي ب&#= 1610;شتر او با جهان رو به جلو و خصوصا سفر به &#= 1585;وسيه، ساختار فکري = 608; ذهن ميرزا تق= 610; خان را شکل داد و افق هاي تازه و جديدي را براي وي نمايان ساخت.

وقتي که ميرزا تقي خان به صدارت اعظم ناصرال= 83;ين شاه رسيد و اداره امور ر= 575; بدست گرفت، ب= 607; يک سري اصلاحات در ابعاد مختلف حکومت دست زد.&l= aquo;کارهاي اصلاحي وي در اين دوران عبارتند از: اصلاح امور مالياتي، ارتش، تنظيم بودجه و تعدي= 604; جرح و خرج حکومتي، بنا = 608; تاسيس دارالفنون، = 75;يجاد روزنامه وقا= 10;ع اتفاقيه در 1267هجري، دوبار= ه معمول کردن آبله کوبي در سراسر ايران= 48; ايجاد چاپارخانه م= 06;ظم، منع کردن مامورين دول= 78; از گرفتن رشوه و غدغن اکيد و فشار سخت در ا&#= 1610;ن باب»(رضوي نژاد،1377: 26) در کل مي توان اصلاحات امي= 85;کبير را در دو دسته بندي جاي داد: اصلاحات ادا= 85;ي و اصلاحات اجتماعي و در کنار اين اصلاحات شاه= 83; سياست گذاري= 07;اي امير در زمين= 607; هاي اقتصادي = 608; سياست خارجي= 48; بود.(آدميت،1323: 130و175) «اميرکبي= 85; طي سالها خدم= 578; در پست هاي مختلف سياسي = 608; لشگري مي دانست که اول= 610;ن قدم مي بايد اصلاح هيئت حاکمه باشد. ا&#= 1711;ر اميرکبير مي خواست با همي= 606; هيئت حاکمه فاسد و بي ليا&#= 1602;ت به جنگ مشکلا= 578; داخلي و از همه مهم تر استعمارگرا = 6; با تجربه و مکار برود، د= 585; قدم اول از طرف همين هيئ= 578; حاکمه ضربه م= 610; خورد و به زانو در مي آمد.»(وديعه،137= 6: 88) امير براي انجام اصلاحات مور= 83; نظر خود به مواردي توجه = 605;ي کرده و سعي در انجام آنها داشته که در آن دوران، وجود چنين تفکر و ايده هايي در ذهن ي&#= 1705; سياستمدار ا= 10;راني، نشان از لياق= 578; و دورانديشي = 608;ي مي باشد؛ مواردي همچو= 06; برقراري وحف= 92; امنيت داخلي = 608; حفظ وحدت و يک&#= 1662;ارچگي مردم در موار= 583; تاثير گذار اجتماعي. نمونه برخوردهاي ا= 05;ير با ناهنجاري هاي اجتماعي= 48; همچون آشوب ه= 575;ي داخلي و همچن= 610;ن فتنه بابيت، شاهد اين تفک= 585; اميرکبير مي باشد.« امير، در برخورد با دي= 606; آوران جديد، يعنى سيدعلى باب و پيروان= 588; نيز هيچ گونه نرمش و مدارايى از خ= 608;د نشان نداد. او با دين آورى به مقابله برخاست، چرا كه آن را مغاير با وحد= 578; ملى و استقلا= 604; ايران مى دان= 587;ت.»(مه&#= 1585;ى نمين، 1384) همچني= ن جلوگيري از نفوذ بيش از حد روحانيون = 608; رواج تفکرات خرافي و باطل &#= 1610;کي از راهکارها= 10; امير در زمين= 607; آرام نگاه داشتن اوضاع = 608; جلوگيري از بروز هر گونه فتنه و آشوب احتمالي بود= 07; است.واتسون ي= 705;ي از کارکنان سفارت انگلي= 87; در نوشته هاي= 588; آورده است:«ا= 605;يرنظام پي برده بود که هيچ اصلاح دامنه داري د= 585; ايران سرنمي = 711;يرد مگر اينکه ذه= 606; مردم از وحشت موهومي که از افراد جاه طل= 576; داشتند آزاد گردد. و به همي&= #1606; جهت مي خواست از نفوذ علما= 610; قشري بر افکا= 585; مردم بکاهد. امير نظام با گسترش بابيت = 608; نفوذ روحاني= 08;ن که مي خواستن= 583; بر اذهان مرد= 605; حکومت نماين= 83;، به يک اندازه مخالف بود.»(رضوي نژاد،1377: 61) «مبارزات ام= 10;رکبير، قسمتي مستقي= 05; و قسمتي غيرم= 587;تقيم انجام گرفته است. مبارزات غيرمستقيم همان اصلاحا= 78; داخلي است، ز= 610;را راه و رسم استعمار برا= 10; بهره برداري بهتر و بيشتر= 548; اين است که قبل از هر چيز دستگاه رهبر= 10; کشور را به فساد مي کشد و با ايجاد فسا= 583; در بسياري از شؤون حياتي کشور زمينه ر= 575; براي غارت ثروت، مهيا م= 610; نمايد.»(هاشم= 610; رفسنجاني،1364: 49) که البته اين نوع اصلاحات اميرکبير با مخالفت و مقابله جدي استعمارگرا = 6; مواجه شد. اصلاحات او ب= 585; اين اساس استوار بود ک= 607; از تکنيک ها و فنون غربي در جامعه ايران= 10; استفاده کند. &#= 1610;عني بدون دخيل کردن فرهنگ غربي در ايرا= 606;.« اصلاح طلبى اميركبير با اصلاح طلبى دولتمردان بعدى نظير سپهسالار تفاوتى اساس= 09; داشت. او با نگاهى مستقل = 608; آشنا به پيشينه فرهنگى و اجت= 605;اعى ايران دست به اصلاحات زد و برخلاف امثا= 04; ملكم خان به «اخذ تمدن فرنگى بدون تصرف ايرانى&raq= uo; اعتقاد نداش= 78;. از همين رو اصلاحات اميركبير تا حدودى موثر ا= 601;تاد و در همان دوره كوتاه صدارتش برخى از نتايج اصلاحات وى آشكار شد.»(= و&= #1604;ايتى،1384) او به بومي کردن صنايع د= 585; ايران معتقد بود.

از مه = 5; ترين يادگار= 07;اي اميرکبير که پس از وي، تاث&#= 1610;ر بسزايي در جامعه ايران= 10; داشت، مدرسه دارالفنون بود؛ چرا که سهم عمده تعل= 610;م و تربيت و همچنين اعزا= 05; طالبان علم ب= 607; خارج از کشور را داشت که به دنبال آن تاث= 585;پذيري ايرانيان فرنگ رفته و انتقال فرهن= 11; غربي به کشور بود. در بلند مدت هم که نگاه کنيم، ت= 593;داد قابل توجهي ا= 586; انقلابيون سال هاي بعد ا&#= 1610;ران را افراد تحص= 610;ل کرده در خارج از کشور تشکي= 604; مي دادند.

امروز= ;ه و باگذشت 150 سال از دوران امي= 585;کبير، منتقدين و متخصصان امو= 85; تاريخي و سيا= 587;ي، نقدهاي فراواني بر کارهاي امير نوشته اند. اما آنچه که حائز اهميت است آن است که اميرکبير در دوران خودش – و با مسائل و مقتضيات خاص خودش - زندگي م&= #1610; کرده و با تسلطي که بر امور و اوضاع موجود زمانه خود داشته اس= 578;، تصميم گيري و عمل مي نموده است. اينکه ما امروز بنشين= 10;م و نقد بر کارهاي او وارد کنيم چندان کار مف= 610;د و کارسازي نخواهد بود؛ چرا که با نقد هاي ما ديگر آن دوران اصلاح نخواه= 83; شد و ديگر اين&#= 1705;ه معادلات سيا= 87;ي آن زمان و معادلات سيا= 87;ي امروز مثل هم= 583;يگر نيستند تا ما بتوانيم از نقد آنها، امور خود را اصلاح کنيم.آ= 606;چه را که ما امروزه از کارهاي امير کبير به بوته نقد مي کشاني= 605;، با الفباي سي= 575;سي خود و 150 سال بعž= 3; از اميرکبير = 605;ي باشد. آنچه که منتقدان نقل کرده اند و در دسترس هست با توجه به ديدگ= 575;ه سياسي آنها، = 610;ا گوشه و کنايه ايست به اوضا= 593; موجود، يا به قولي نشان دادن راه خرو= 580;ي براي اوضاع حاکم بر مملک= 578; و يا توجيهي است بر برنام= 607; ها و اعمال و کارهاي انجا= 05; شده در طول دورا= 606; حکومت افراد= 10; خاص و يا سردادن شعارهاي عوا= 05; پسندانه و عوام فريبانه اصلاحات و ادامه راه ام= 610;رکبير و... . به جاي نقد عملکرد امير = 605;ي توان به موار= 583;ي پرداخت که با= 593;ث سقوط وي شدند. اکثر کساني ک= 607; در اوضاع و احوال آن دور= 575;ن مطالعاتي داشته اند و نوشته اي از خود به جاي گذاشته اند ب= 585; اين مطلب تاک= 610;د مي کنند که اگر اميرکبي= 85; چند سال ديگر زنده بود و بر اوضاع ايران تسلط داشت، خ= 591; سير ايران در جامعه بين الملل عوض شد= 607; بود و اوضاع فعلي، گريبا= 06;گيرمان نبود. آنچه که مهمتر از نقد اميرکبي= 85; است، بررسي اوضاع آن زما= 606; و عوامل تاثي= 585; گذار بر سقوط وي است. کاملا واضح و مبرهن است که دولت هاي استعمار= 10; حاضر در ايرا= 606;، مخالفين اصل= 10; و دشمنان قسم خورده اميرک= 76;ير بودند؛ زيرا = 581;ضور او در حکومت و اداره و جهت دهي به امور مملکتي در راستاي اصلاحات مور= 83; نظرش، سدي مح= 705;م و استوار بود در برابر فعا= 604;يت هاي استعمار= 10; سفارتخانه ه= 75;ي انگليس و روس. از اينرو آنا= 606; درپي براندا= 86;ي و سقوط اميرک= 576;ير بودند.«تحول= 75;ت اقتصادي و نظامي و صنعت= 610; و اداري و علم&#= 1610; ايران خطر بزرگي براي پ= 610;شرفت استعمار در شرق بود و عمال استعما= 85;ي به همين جهت از استقلال س= 610;اسي ايران نگران بودند که مبادا ايران با آمادگي و استعدادي که دارد، در مدت اندکي عقب ماندگي هاي علمي و صنعتي ناچيز خود را جبران کند و در شرق به صورت سد بزرگ= 610; در جريان پيش= 585;فت استعمار غرب درآيد... امير در مقابل روس و انگليس به سختي مقاومت = 606;مود و به جد مي کوش&= #1610;د که از دخالت ب&#= 1610;گانگان در امور ايرا= 606; بکاهد و به عمر مداخلات آنها در ايرا= 606; پايان دهد. »(ح&= #1587;ني، 1363: 212) اما آنچه که از مشاهدات تاريخي بدست = 605;ي آيد، اصلاحا= 78; اميرکبير، اصلاحاتي بوده که در بدنه هرم قدر= 578; مملکتي جريا= 06; و تاثير داشت= 607; و به راس آن و به خاندان قاجار چندان اثري نگذاشته بود. « در گستره وسي= 593; اصلاحات اميركبير، قدرت سياسى تنها حوزه اجتماعى بيرون مانده از دايره كنش هاى اصلاحى بود. هر چند شاهزادگان، امرا، درباريان و حتى خود شاه نيز مشمول محدوديت هاي= 09; شدند، اما اي= 606; محدوديت ها بيش از آنكه ت&#= 1581;ديد قدرت آنها و در قالب نوعى اصلاح ساختا= 85; قدرت باشد، شامل كاهش مداخل و حقوق آنها بو= 583; كه بخشى از اصلاحات اقتصادى امي= 85; به حساب مى آي&#= 1606;د.»(مي&#= 1585;زايى،1383)« نظ&= #1605; ميرزا تقى خانى به ضابط= 607; كشيدن پيوست= 07; بى ضابطگى ها= 548; و قاعده مند كردن مداوم ب= 609; قاعد گى هاى اجتماعى بود = 608; نه چنانكه گا= 607; گمان مى رود: «قانونمند كردن قدرت مطلقه و نظام سياسى» »= ( ميرزايى،<= /span> ۱۳۸۳)به نق= 04; از (عليرضا قلى، جامعه شناسى نخبه كشى).

       اصلاح= ;ات اميرکبير که به آن « نظم ميرزا تقى خانى» مي گفتند، با نو= 593;ي خودرايي و بي چون و چرايي، از سوي شخص ام&#= 1610;رکبير دنبال مي شده است. يعني در روند اجراي اصلاحات، نو= 93;ي استبداد چاش= 06;ي کار مي کرده که البته بنا بر عقيده بعض= 610; از منتقدين، = 575;ين روش، لازمه آ= 606; دوران و مؤثرترين را= 07; پيشبرد اصلاحات بود= 07; است.«نبايد رويكردهاى اصلاحى اميركبير در قالب توسعه بوروكراسى، تحميل انضبا= 91; اجتماعى و تق= 608;يت دولت در براب= 585; جامعه را امورى صرفاً منفى به شمار آورد. زيرا بجاست هر چيز در ظرف زمان و مكان و امكانات خود مورد سنجش و ارزيابى قرا= 85; گيرد. شايد اين كنش ها در بستر زمانى مشخص (عهد قاج&#= 1575;ر)، در مكان جغرافيايى ويژه (ايران) و در موقعيت اجتماعى اش (عقب ماندگى) جزء ضرورى اصلاحات بود= 07; باشند. و اين نكته اى است كه مى توان به نوع حكمرانى امير نيز تعميم داد؛ استبداد مصلحانه، كه به اعتقاد بسيارى مفيد= 78;رين «اسلوب حكومت» در جامعه توسعه نيافته شرقى است. » (ميرزايى= ;،1383) به نقل از (على اصغر شميم، ايران در عهد سلطنت قاجار= 48; ص ۱۴۷).

&n= bsp;      با توجه به تجرب= 607; ايران در 150 سال گذشته ايران در زمينه هاي مختلف داخلي = 608; خارجي، اگر شرايط ثابت و امير حاضر مي بود ، مي توانست از عوامل مختلف= 10; براي پيشبرد اصلاحات خود استفاده کند. &#= 1575;مير اگر داراي يک پشتوانه محک= 05; و فعال مردمي بود، تا بتواند در مواقع لزوم ا= 586; اين پشتوانه کمک بگيرد، خ= 610;لي بهتر و راحت تر مي توانست به اصلاحات مورد نظر خود برسد. با توجه به امکانات دوره ناصري و سطح فرهنگي جامعه، کمک گرفتن از روحانيت رده بالاي شيعه همچون مراجع تقليد و علما= 610; طراز اول شهرهاي بزرگ = 608; تاثير گذار د= 585; امور مملکتي همچون تهران= 48; تبريز و اصفهان، برا= 10; جهت دادن به افکار عمومي جامعه و همچن= 610;ن داير کردن مراکز آموزش= 10; ديگر در سراس= 585; کشور، حرکتي سرنوشت ساز د= 585; فعال ساختن قشرهاي مختل= 01; مردم ايران و در نهايت ايج= 575;د پشتوانه محک= 05; مردمي براي پ= 610;شبرد اصلاحات و مبارزه با نفوذ استعمارگرا = 6; در ايران، مي بو= 583;. همچنين با استفاده از ه= 605;ين پتانسيل بزر= 11; مي توانست بر حکومت قاجار فشار بياورد = 608; خواسته هاي خود را بر حکومت و از طر&#= 1610;ق مردم تحميل کند. نمونه دخالت مرجعي= 78; در امور مملک= 578;ي را در ماجراي تحريم تنباک= 08; و نمونه فشار مردم بر حکوم= 578; را در انقلاب مشروطه مي بي= 606;يم. اگر مشروطه دوران مظفرالدين شاه توسط شخص= 610; مثل اميرکبي= 85; و به نوعي از داخل حکومت انجام گرفته بود، امکان تحقق يافتن آ= 606; با هزينه هاي کمتر و بازده= 610; بهتر، بيشتر بود. از طرفي م&= #1610; بايستي به طر= 602; مختلف از قدر= 578; يافتن شاهزا= 83;گان قاجار در امو= 585; مملکتي، جلو= 11;يري مي کرد. چرا که آنان حکومت ر= 575; حق موروثي خاندان خود م= 610; ديدند و در مواقع خطر و ب&#= 1585;اي حفظ آن و يا حداقل براي حفظ منافع خود، ممکن بو= 583; وارد عمل بشوند.« ضربه كارى را به اصلاحات، يك نيروى فربه اجتماعى وار= 83; ساخت. اليگارشى سياسى _ مالى قاجار؛ يك اليگارشى فربه، از اجتماع شاهز= 75;دگان، درباريان، حكام ولايات= 48; ديوانيان و اهالى اندرونى، كه گرد قدرت شاه حلقه زده بود و از آن تغذيه مى كرد. در مقابل همين «اليگارشى» بود كه اصلاحات اجتماعى قافيه را واگ= 584;ار نمود. كاهش مستمرى ها، شاهزادگان و ديگر درباري= 75;ن را آزرده مى ساخت، تجمع قدرت در دستگ= 575;ه دولت مركزى، حكام ولايات را تضعيف مى كرد و مبارزه با رشوه خوار= 609; و فساد ادارى= 548; ديوانيان را از كسب درآمدهاى متعارفشان باز مى داشت. ا&= #1610;ن سان اصلاحات اجتماعى اميركبير، اليگارشى حاكم را دچار سوءهاضمه كرده بود.» = (مي&#= 1585;زايى،1383) خارج کردن وابستگان خاندان قاجا= 85; از گردونه قدرت، در طول زمان، مي توانست گامي بزرگ براي محکم تر کردن جاي پاي اصلاحات در ا= 610;ران باشد. حال اين حرکت مي توانست به طر= 602; مختلف انجام شود.

&n= bsp;      در سال هاي بعد از اميرکبير= 48; افرادي که قص= 583; به جريان انداختن رون= 83; اصلاحات را داشته باشند= 48; مي بايستي در راس امور ممل= 705;تي قرار مي گرفتند وگرن= 07; نمي توانستن= 83; به خواسته ها= 610; خود برسند. در دوران مظفرالدين شاه، مشروطه خواهان از اصلاحات گذش= 78;ه و به مرحله انقلاب قدم نهادند و وقت= 610; هم به خواسته هاي خود نزدي= 705; شده بودند، زمام امور را از کف داده و اسير بازي ها= 610; استعمارگرا = 6; شدند. در دورا&#= 1606; رضاخان، او ب= 607; نوعي اصلاحا= 78; دست زد که از لحاظ نوع و مدل آن، از نوع «اصلاحا= 78; استبدادي» بود. يعني در اجراي روند اصلاحات تصم= 10;م گيرنده شخص شاه بود و چون و چرايي نمي بايست باشد؛ که البته به علت مغايرت بعضي از موارد مور= 583; نظر شاه با تعاليم اسلا= 05;ي، مورد مخالفت مردم و روحان= 610;ون از جمله مرحو= 605; مدرس واقع شد. در دوران محمدرضا پهل= 08;ي هم مواردي از اصلاحات که ا= 586; طرف حکومت حم= 575;يت و هدايت مي شد، وجود داش= 578; اما با افشاگ= 585;ي هاي روحانيو= 06;، توفيق چندان= 10; نداشت. پس از انقلاب اسلا= 05;ي در سال1357، در عرصه حکومتي= 48; شاهد چند تفک= 585; اصلاحي بوده = 575;يم. دوران رياست جمهوري علي اکبر هاشمي رفسنجاني که ازدوران ريا= 87;ت او به عنوان «دورا= 06; سازندگي» يا= 83; مي شود و ديگر&#= 1610; دوران رياست جمهوري سيدم= 81;مد خاتمي که از دوره رياست جمهوري وي به «دوران اصلاحات» ياد مي شود. در زمان حال و با حضور محمود احمدي نژاد در مقام رياست جمهور= 10; ايران، صحبت از اصلاحاتي است که دولت و جامعه را به شعارها و آرمان هاي او= 604;يه انقلاب سوق دهد، چيزي که در نظر دولتمردان فعلي، از آن دور شده ايم.

&n= bsp;      اصلاž= 1;ات اميرکبيري برپايه استفاده از علوم روز دني= 575; براي تربيت ن= 610;روهاي داخلي و خوداتکايي ب= 07; نيروهاي آمو= 86;ش ديده و متخصص بومي و بدون دخالت و خط ده&#= 1610; کشورهاي بيگ= 75;نه استوار بود؛ که اين اصلاحات در امور مذهبي مردم دخالتي نداشت. در حال&#= 1610; که اصلاحات رضا خاني شام= 604; موارد مذهبي مثل کشف حجاب هم مي شد که با مخالفت و مقابله مردم = 608; روحانيت مواجه شد. اما روند اجراي اصلاحات امي= 85;کبير و رضا خان تقر&#= 1610;با مشابه بود. همان که در بالا هم به آن اشاره شد،«ا= 89;لاحات استبدادي».

منابع= ;

- آدمي= 78;، فريدون (1323) .امي= رکبير و ايران. تهران: بنگاه آذر. چاپ دوم.         =

- ح&= #1587;ني، صديقه (1363) . بررس= ;ي اجتماعي اقدامات ضداستعماري اميركبير و اثرات آنها د= 585; سقوط وي. پايان نامه کارشناسي ارشد. دانشکد= 607; علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران.

-  رضا= قلي، علي (1377) .جامعه‌= شناسي نخبه‌کشي: ق= 575;ئم مقام، اميرکبير، مصدق. تهران: ني.

- رضوي نژاد، ميراب= 08;طالب(1377). چهارسياستم&#= 1583;ار ملي،متقي و نام آور ايرا= 606;،تهران:گوت= 606;برگ.

- مهرى نمين ،مريم<= /span>(1384). غروب دولت امير.ت&= #1607;ران. روزنامه شرق = 548; چهارشنبه9 شه= 585;يور1384، سال دوم - شماره277.

- ميرز= 75;يي، حسين(1383). نگاهى به كارنامه اصلاحات ميرزا تقى خان اميž= 5;كبير قر&#= 1576;انى درباريان   فاسد<= /span>.تهران.روزنا&#= 1605;ه شرق، شنبه ۳۰ آبان ۱۳۸۳،سا&#= 1604; دوم - شماره ۳۴۵ .

-   وديعه، ساسا= 06; (1376) . نقش نخبگان در توسعه و تغيير با تاكيد بر امي= 585;كبير. پايان نامه کارشناسي ارشد. دانشکد= 607; علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران.

- ولاي= 78;ي، علي اکبر(1384). بيدا&= #1585;ى اسلامى در ايران.= تهران.روزنا= 05;ه شرق، يکشنبه = ۲۶ تير ۱۳۸۴،<= /span> سا&= #1604; دوم - شماره۵۲۵ .

-   هاشمي رفسنجاني، اکبر (1346). اميرك= بير، يا، قهرمان مبارزه با استعمار . تهران: فراهاني.