دانشكده علوم اجتماع= 10; دانشگاه تهران

مرد اصلاحات، چالشهاي پيشR= 04;رو و نقاط ضعف

حميده مولايي

كارنوشت دانشجويي براي درس مباني تاريخ اجتماعي ايران

موضوع: نقد و بررسي اقدامات اميركبير<= /p>

زير نظر دكتر محمدرض= 75; جوادي يگانه

دي 1384

دوره قاجاريه، در تاريخ ايران= 48; نام نيكي از خود، به يادگار نگذاشته است. اما شايد بتو= 575;ن تنها نقطه مثبت و روشن اين دوره را، دوران صدارت قائم مقام فراهاني و همين طور اميركبير در نظر گرفت. اميركبير، صدراعظم ناصرالدين شاه، چهارمي= 06; پادشاه قاجا= 85; بود كه در طول چهارسال صدارت خود (1268-1264)، اقدامات بزر= 11; و اصلاحاتي وسيعي انجام داد. اما يك فرد، هر چند لايق و كاردا= 606; باشد، گاهي اوقات دچار ا= 588;تباهاتي مي‏شود كه جريان اصلاح‏طلبي̴= 7;اش را با مشكل مواجه مي‏كن= 83;.

كارنامه اميركبير را از جنبه‏هاي مختلفي مي‏ت= 08;ان بررسي كرد:

در نگاه اول، اگ= 585; به فهرست اقدامات و اصلاحات امي= 85;كبير نظري بيندازيم، ب= 75; موارد متعدد= 10; مواجه مي‏شويم. اقدامات وي د= 585; زمينه «استقرار ام= 06;يت، <= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;mso-bidi-language:FA= '>تأسيس قراولخانه، اصلاحات اداري، اصلا= 81; امور مالي، اصلاح نظام، اصلاح امور قضائي، ايجا= 83; چاپارخانه، اصلاحات فرهنگي، تأسيس روزنا= 05;ه وقايع‏اتفا = 2;يه، ايجاد دارالفنون، ترجمه و انتش= 575;ر كتاب، مبارز= 07; با رشوه‏خواريš= 8; اصلاحات اقت= 89;ادي، استخراج معادن، گستر= 88; كشاورزي و تو= 587;عه بازرگاني» بسيار چشمگي= 85; بوده است. (آدميت / 1344/ فهرست كتاب).

نكته قابل توجه اي= 606; است كه در جامعه سنتي زمان اميركبير كه از يك طرف پادشاه در رأ= 87; همه امور قرا= 585; داشت و خودش ق&#= 1575;نون مطلق بود و از طرف ديگر كه در آن زمان هنوز نظام تقسيم كار، ب= 607; درستي بوجود نيامده بود. امير درصد برآمد، تمام اين اصلاحات را هزمان انج= 575;م دهد و مشخص بود كه در اين اوضاع و احوا= 604;، او نمي‏توانست = 48; يك تنه به همه امور بپرداز= 83;. يكي از انتقاداتي ك= 07; به اميركبير = 608;ارد مي‏شود. همين مسئله است. اگر او نيروي خود را بر انجام چند امر، اما به طور اساسي و عميق، متمرك= 86; مي‏كرد، اين اصلاحات و اقدامات، مح= 03;م و پابرجا مي‏شد و حتي پس از مرگ وي هم ادامه پيد= 575; مي‏كرد. «در واقع اميركبير يك كادر سياسي پاك و فرزانه و با فضيلت كه پس از خودش، مملكت را اداره كند، تربيت نكرد و تمام اصلاحا= 78; او تقريباً قائم به شخص خودش بود. و اص&= #1608;لاً هر چه قائم به شخص باشد، در معرض فنا و نا&#= 1576;ودي است. همانطور كه اصلاحات امير، پس از مرگ او از بين رفت». (هاشمي رفسنجاني / 1346/ ص 16= 2).

اميركبير از نظر سياسي هم دچار اشتب= 575;ه گرديد و آن زماني بود كه با اينكه «از &#= 1606;اپاكي ميرزا آقا خا= 606; نوري و ارتبا= 591; او با انگلست= 575;ن استعمارگر و حمايت انگلستان از او كاملاً اطلاع داشت، با اينحال در مقابل اصرار انگليسي‏ها تسليم شد و نوري را در پست وزارت كش= 608;ر و معاونت خود در كابينه دولت گذاشت.» (&= #1607;اشمي رفسنجاني / 1346/ 162).

نكته ديگر در مورد شخصيت اميركبير اس= 78;. وي فردي سرسخ= 578; و قاطع بود و به ندرت در مقابل كسي به جز شاه، نرمي و انعطاف نشا= 606; مي‏داد. نمونه‏هاي آ= 06; را مي‏توان د= 585; برخوردي با اشراف، روحانيون و دول خارجي مشاهده كرد.

او ملاحظه اشرا= 01; را نمي‏كرد و مثلاً «براي اصلاح امور مالي و تعديل درآمد مخارج= 48; از حقوق كسان= 610; كه از خزانه دولت، مواجب دريافت مي‏كردند، يعني از خود شخص (امير) گرف&= #1578;ه تا كوچكترين مستخدم به تناسب، مبلغ= 10; كاست. (آدميت / 1334/ 109).

«افزون براين، اشتهاي اميركبير براي قبصه كر= 583;ن قشون و دستگا= 607; قدرت و درعين حال، اعمال نظارت بر شخص شاه، جمع واحدي را بر ضد او برانگيخت و ]ش&= #1575;ه[ درصد برآمد وي را از صدارت بردارد ودر صورت لزوم، معدوش سازد.» (امانت / 1383/ 109).

طبقه ديگري كه از امير دل خوشي نداشتند، روحانيون بودند. «اميركبير د= 85; زمينه اقدامات مذه= 76;ي ، متزلزل كرد= 606; اساس قدرت روحانيون را از مهمترين فصول برنامه‏هاي سياست داخلي خود قرار داد». (آدميت / 1344/ 186).

اقدامات ديگر اميركبير در اين زمينه، «تحديد نفوذ امام جمعه تهران، توقي= 01; شيخ الاسلام = 578;بريز و شكستن سنت بست بود. وي همچنين با اقدام در منبع<= /span> تعزيه‏خوان¡= 0;، ضربه‏هاي سختي بر پيكر روحانيون وارد ساخت.» (آدميت / 1334 / ص 186).

البته نگارنده معتقد است، اين اقدامات = 608; به خصوص شكست= 606; سنت بست، از اقدامات مثب= 78; امير تلقي مي‏شود. اما در نهايت به ضرر وي تما = 5; شدند. يكي ديگر از اقدامات او، اين بود كه دستور داد در «مواضع بعضي از مساجد، قراول خانه‏هايي بسازند تا ني= 575;ز كشور را برآورده كنن= 83;». (آدميت / 1344/ ص 190).

«چنانچه وقتي وزير مختار انگلي= 87; و روس، باهم در باب سالار دخالت كردند = 608; خواستند صلح= 10; بين ايران و سالار برقرا= 85; كنند، امير ب= 607; هر دو جواب رد داد و (وقتي) بعد از قتل سالار، نيز د= 585; باب اعوان و انصار او دخالت و وساط= 578; كردند، پاسخ هاي دندان شك= 606; شنيدند.» (آدميت / 1344/ ص 249)

امير، در نگاه حكومتي فقط ب= 607; شاه مقتدر، توجه داشت و جز به شخص شاه، به هيچ كس روي خوش نشان نمي داد. «او شاه را منشأ تمام قدرتهاي كشور، معرفي مي‏كرد و اين روش با پرورش روح دموكراس= 10; در كشور و ميدان دادن ب= 607; انكار ملت در سياست كشور، سازگار نبود = 608; باعث تحكيم موقعيت رژيم ديكتاتوري ك= 07; منشأ همه فلاكتهاي كشور است، شد.»<= span lang=3DFA style=3D'font-size:10.0pt;font-family:Tahoma;mso-bidi-language:FA= '>(هاشمي رفسنجاني / 1346 / ص 1= 63). در پايان مي‏توان اين = 591;ور نتيجه‏گيري كرد اگر در اداره امور، گروهي از نخب= 711;ان با وي همراه بودند و يا حتي حداقل، حمايت يكي از سه گروه اشراف، روحانيون يا دول خارجي را با خود داشت، ادامه مسير وي در روند اصلاحات ، هموارتر مي‏گرديد.=

فهرست منابع

1- آدمي= ;ت، فريدون، «اميركبير و ايران»، تهران: پيروز ، چاپ دوم، 1334.=

2- امان= ;ت، عباس. «قبله عالم»، تهرا= 06;: نشر كارنامه= 48; 1383.

3- هاشم= ;ي رفسنجاني، اكبر، «اميركبير ي= 75; قهرمان مبارزه با استعمار»، تهران: نشر فراهاني، 1346.